5.3. Сұраныс пен ұсыныстың өзара іс- қимылы.
РЫНОКТЫҚ ТЕПЕ-ТЕҢДІК
Сатушылар сатқысы келетін, тауар көлемімен, сатып алушылар алғысы келетін тауар бағасы ойдағыдай болғанда рынокта тепе-теңдік пайда болады. 5.3 сурет
Баға – Р рынокта ұсынылған тауар көлемі, сұраныс берілген тауар көлеміне тең , бұл бағаның тепе – теңдігі деп аталады. Басқа бағалар теңдестірілмеген деп аталады. Р0 бағасына сәйкес келетін тауар көлемі Q0 тауар көлемінің тепе-теңдігі деп аталады.
Р Д
Р0
S
Q0 Q
5.3 – сурет Рыноктағы тепе- теңдік
Сұраныс пен ұсыныстың төрт ережесі бар :
Сұраныстың көбеюі теңдестірілген бағаның және тауар көлемінің тепе – теңдігінің де өсуіне әкеледі.
Сұраныстың азаюы теңдестірілген баға мен теңдестірілген тауар көлемінің төмендеуіне әкеледі.
Тауар ұсынысының өсуі теңдестірілген бағаның төмендеуіне әкеліп, тауар көлемінің теңдесуін арттырады.
Ұсыныстың қысқаруы теңдестірілген бағаның көбеюіне әкеліп, тауар көлемінің тепе теңдігін азайтады.
P2
P0 S Д
P1 Q0 Q
5.4.- сурет. Рыноктағы дефицит және артық өндіру
Егер рынокте баға Р1 белгіленсе , (P0 – ден Р1аз ), онда сұраныс көлемі ұсыныс көлемінен асып түседі (7.4.- сурет) . мұндай жағдайда , рынокта тауардың тапшылығы орын алады ( артық сұраныс). Егер баға тепе – теңдік деңгейінен жоғары болса (P1 – ден Р2 үлкен ), сұраныс көлемі ұсыныс көлемінің деңгейіне жетпей қалады. Мұндай жағдайда , артық ұсыныс орын алатын болады (қайта өндіріс).
5.4 . Икемділік түсінігі. Сұраныс пен Ұсыныстың икемділіг
Икемділік - бұл пайыздық өзгерістер қатынасы ретінде бейнеленген басқаның өзгеруіне орай , бір экономикалық көлемнің әсерлену дәрежесі . Баға бойынша сұраныстың оралымдылығын ө барлық қалған факторлардың өзгермеуіне қарамастан , сұраныстың көлеміне әсер ететін , бағаның 1 пайызға қысқару нәтежесінде пайда болған , сұраныс көлемініңөсуімен білуге болады . Тауарға бағаның 1 пайызға өзгеруі нәтежесінде тауарға сұраныстың мөлшері қаншапайызға өзгеретінін , оның коэфициенті икемділіктің шарасы болып қызмет етеді .
Ed=( Q x P ) / ( Px Q ).
Баға бойынша сұраныс келесі жағдайда типті икемсіз :
-бірінші қажеттіліктегі тауарларға ;
-өте төмен тауарларға;
-сатып алушының таңдап алуына мүмкіндік жоқ.
Табыс бойынша сұраныстың икемділігі табыстың 1 пайызға өсуімен келген , тауарға сұраныс деңгейінің пайыздық өзгерістерін көрсетеді . Табыс бойынша сұраныс икемділігінің коэффициенті :
Ed ( Q x I ) / ( Px Q
Мұнда , I-елдің табысы .
Егер , сұраныс икемділігінің коэффициенті бірліктен көп болса , сұраныс икемді болады : егер , икемділіктің коэффициенті бірліктен аз болса , сұраныс икемді болмайды . Сұраныстың оралымды бірлігі мынандай жағдайда пайда болады : Ед = 1.
Ұсыныс икемділігі - тауардың бағасы 1 пайызға өсу нәтежесінде тауар ұсынысының көлемі ұсыныс деңгейіне ықпал етуші барлық қалған факторлар өзгеріссіз қалады . Ұсыну бағасы икемділігінің коэффициенті :
Es = ( Q x P ) / ( Px Q ).
Егер икемділіктің коэффициенті бірліктен көп болса , ұсыныс икемді болады: егер , икемділіктің коэффициенті біріліктен аз болса , ұсыныс икемсіз болады .
Икемді ұсыныс бірлігі мындай жағдайда пайда болады : Ec = 1 .
Ұсыныс икемділігіне ықпал ететін факторлар :
1. Ұзақ сақтауға қабілет пен сақтау құны . Ұзақ уақыт бойы сақталуы мүмкін емес тауарлар үшін ( жаңа ауланған балық ,құлпынай ) , ұсыныс икемділігі төмен болды .
2. Өндірістік үдерістің ерекшілігі . Өндіруші тауар баға өскенде өндірісті кеңейту мүмкін , немесе өндіріуші бағаның төмендеуі кезінді басқа өнімді шығара бастауы мүмкін , онда бұл ұсыныс икемді болады.
3. Уақыт факторы . Өндіруші бағаның өзгерісіне лезде жауап қайтара алмай , құрал, шикізат және қосымша жұмыс күшін жалдауға ( өндірісті кеңейту ) белгілі бір уақыт қажет , немесе жұмысшыларды қысқартып ( өндірісті қысқарту ) , банк кредитімен есептеу қажет және т.б.