26. Пайдалылықты анықтаудың сандық және реттілік тәсілдері

Кәсіпорын қызмет етуінің нәтижелілігі және экономикалық орындылығы тек абсолюттік көрсеткіштермен ғана емес, сонымен қатар, салыстырымалы көрсеткіштермен де бағаланады. Кең ауқымды мағынада пайдалылық (рентабельділік) дегеніміз табыстылықты білдіреді. Кәсіпорын пайдалы (рентабельді) болып саналады, егер өнімді сату нәтижелері өндіріс шығындарын өтесе және кәсіпорынның қалыпты қызмет етуі үшін жеткілікті пайда сомасын қалыптастырса.

Пайдалылықтың (рентабельділіктің) экономикалық мәні көрсеткіштер жүйесінің сипаттамасы арқылы айқындалуы мүмкін. Олардың жалпы мағынасы – капиталға салынған бір теңгеден пайда мөлшерін анықтау. Ал бұл салыстырмалы көрсеткіштер болғандықтан, олар шың мәнінде құнсызданудың ықпалына түспейді.

Пайдалылық (рентабельділік) көрсеткіштерін бірнеше топқа біріктіруге болады:

өндіріс шығындарының және инвестициялық жобалардың өтелімділігін сипаттайтын көрсеткіштер;

сатылымдардың пайдалылығын сипаттайтын көрсеткіштер;

капиталдың және оның бөліктерінің табыстылығын сипаттайтын көрсеткіштер.

Пайда мен пайдалылық (рентабельділік) сомасының көбею резервтерін санау әдістемесі.

Пайда сомасының көбею резервтері тауарлық өнімнің әрбір түрі бойынша анықталады. Өнімді сатып өткізу көлемін көбейткен кезде пайданың өсу резервтерін анықтау үшін көлемнің айқындалып қойылған өсу резервісін өнімнің сәйкес түрінің бірлігіне шаққандағы нақты пайда мөлшеріне көбейту керек: Р↑П_СӨӨV = Р↑СӨӨV_і × П_ні. Тауарлық өнім мен қызметтердің өзіндік құнының қысқаруы есебінен пайданың көбею резервтерін санау келесі түрде жүзеге асады: өнімнің (жұмыстардың, қызметтердің) әрбір түрінің өзіндік құнының айқындалып қойылған төмендеу резервісі оның өсу резервілерін ескергендегі оның сатылымдарының мүмкін болатын көлеміне көбейту керек: Р↑П_ӨҚ = ∑ (Р↑П_н × (СӨӨV + Р↑СӨӨV)). Өнімнің сапасы жақсарған кездегі пайданың өсу резервтерін санау келесі түрде жүзеге асады: әрбір сұрыптың (кондицияның) үлес салмағының өзгерісі сәйкес сұрыптың сату бағасына көбейтіледі, нәтижелер бір-біріне қосылып, орташа бағаның алынған өзгерісі өнімді сатып өткізудің мүмкін болатын көлеміне көбейтіледі. Осыған ұқсас сатып өткізудің өсу өзгеруі есебінен пайданың өсу резервтерін саналады. Өнім пайдалылығының (рентабельділігінің) жоғарылау резервтерінің негізгі көзі – өнімді сатып өткізуден түскен пайда сомасының көбеюі (Р↑П), тауарлық өнімнің өзіндік құнының төмендеуі (Р↓ӨҚ). Нарықтық экономика жағдайында пайданың мәні өте зор№ пайданы алуға ұтылыс тауар өндірушілерін тұтынушыға қажетті өнімнің көлемін көбейтуге, өндіріске кететін шығындарды төмендетуге бағыттайды. Дамыған бәсекелестік кезінде бұның арқасында кәсіпкерліктің ғана мақсатына қол жеткізілмейді, сонымен қатар, бұның арқасында қоғамдық қажеттіліктер де қанағаттандырылады. Кәсіпкер үшін пайда – бұл қай жерде құнның ең үлкен өсімі болатынын білдіретін дабыл (сигнал). Пайда осындай салаларға инвестиция жасауға ынталандырғыш фактор болып табылады. Залалдардың да рөлі үлкен. Олардың арқасында қаражаттардың пайдаланылуындағы, өндірісті ұйымдастырудағы және өнімді сатып өткізудегі жасалған қателіктер мен бұрыс есептеулер айқындалып қалады. Кәсіпорын қызметінің қаржылық нәтижелері ретіндегі пайда мен пайдалылықты (рентабельділікті) бағалау (талдау) тәсілдері:

• баланстық пайданың құрамы мен динамикасын бағалау тәсілі;

• өнімді (жұмыстарды, қызметтерді) сатып өткізудің қаржылық нәтижелерін (пайда мен пайдалылықты (рентабельділікті)) бағалау тәсілі;

• сатып өткізуден тыс және басқа да қаржылық нәтижелерді бағалау тәсілі;

• шартты мысал арқылы кәсіпорын пайдалылығын (рентабельділігін) бағалау тәсілі;

• пайда мен пайдалылық (рентабельділік) сомасын көбейту резервтерін бағалау тәсілі.

Халықаралық стандарттарға мыналарды жатқызуға болады:

• директ-костинг жүйесінде пайданы бағалау (факторлық талдау) тәсілі;

• директ-костинг жүйесінде пайдалылықты (рентабельділікті) бағалау тәсілі;

• пайданы шекті талдау және оңтайландыру әдістемесі.

Пайданы талдаған кезде әдетте келесі үлгіні пайдаланады:

П = С × (Б – ӨҚ),

бұндағы П – пайда сомасы;

Б – бұйымның бағасы;

С– сатып өткізілген өнімнің саны;

ӨҚ – өнім бірлігінің өзіндік құны.

Берілген жағдайда барлық факторлар өздігінен, бір-біріне тәуелсіз өзгереді деген көзқарасға негізделеді. Егер пайдалы (рентабельді) өнім сатылып өткізілсе, онда пайда сатып өткізу көлеміне тура пропорционалды өзгереді. Ал егер өнім залалды болса, онда пайда сатылымдар көлеміне кері пропорционалды түрде өзгереді. Айтылып кеткендей, «директ-костинг» жүйесі – бұл шығындар жіктелуіне (тұрақты, яғни мерзімдік және айнымалы, яғни өнім бірлігіне келетін) негізделген және шығындардың түрлері, пайда болу орындары және ұстаушылары бойынша олардың есепке алынуынан, өндірістік қызметтің нәтижелерінің есепке алынуынан, сонымен қатар, шығындар мен нәтижелерді талдаудан және басқарушылық шешімдерді қабылдаудан тұратын басқарушылық (өндірістік) есепке алу жүйесі.