26. Өнімнің өзіндік құнына кіретін шығындар

Бухгалтерлік  шығындар  бұл  өнімнің  өзіндік  құнының  құрамына  кіретін  нақты  шығындар.  Бұлар  шикізат,  материалдар,  жалақы,  амортизация,  салықтар  және  т.б.  Экономикалық  шығындарға  барлық  шығындар  жатады.  Соның  ішінде  кәсіпорынның өз  меншігіндегі сатып  алынбайтын өндіріс  факторларын  пайдаланбағандағы  айқынсыз  шығындар.

Өзіндік құнды және алынған пайданы анықтау үшін шығындар былайша жіктеледі: [4,115б.]

—   кіретін және өтіп кеткен ;

—   тікелей және жанама;

—   негізгілер мен қосымшалар;

—   өнімнің өзіндік құнына кіретін және өндірістен тыс (кезең шығыстары);

—   бірэлементті және кешенді.

Кіретін шығындар – алынған және бар ресурстар, күткендегідей, болашақта табыс әкелуге тиіс. Олар баланста өндірістік қорлар, аяқталмаған өндіріс, дайын өнім, тауар түрінде актив ретінде көрсетіледі. Өтіп кеткен шығындар – осы шақта кіріс алу үшін жұмсалған және болашақта кіріс әкелу мүмкіндігін жо­ғалтқан ресурстар. Оларға өткізілген өнім өндірісіне шыққан шығын құрамында көрсетілді, яғни кірген шығындар өткен шығындарға айналды. Шығындарды кіретін және өтіп кеткен деп дұрыс бөлу өндірілген өнімнің өзіндік құнын анықтау үшін, пайдамен шығынды (зиянды) есептегенде, кәсіпорын активтерін бағалағанда маңызды мәнге ие болады.

Қосымша шығыстар өндірісті ұйымдастыру, қызмет ету және оны басқаруға байланысты пайда болады. Қосымша шығыстар екі топқа бөлінеді:

Қосымша (өндірстік) шығыстар. Бухгалтерлік есепте олар жайлы ақпарат 8100 бөлімшенің 8310 “Көмекші өндіріс”, 1310 “Материалдар”, 3350 “Еңбекақы”, 1310 “Еңбек ақыдан акдарымдар”, 8410 “Үстеме шығындар”,       шотында жинақталады және одан әрі таңдалған қайсыбір бөлу базасына сайма-сай (пропорциональды) бөліну үшін 8030 “Қосымша шығындар” шотында шоғыр­ланады;

Қосымша (өндірістік емес) шығыстар – кезең шығыс­тары. Бұл шығыстар 7110 “Дайын өнімді (тауарды, жұ­мысты, көрсетілген қызметті)” өткізу бойынша шығыс­тар, 7310 “Сыйақы түріндегі шығыстар”және 7210 “Жалпы және әкімшілік шығыстар” шоттарында ескерілген.

Өнімнің өзіндік құнына кіретін шығындарға тек қана өнді­рістік шығындар жатқызылады, яғни өткізілген сәтке дейінгі дайын өнім өндірісіне және бітпеген (аяқталмаған) өндіріске байланысты: тікелей материалдық шығындар, әлеуметтік салық аударымдарымен бірге есептелетін еңбекті өтеуге шығатын тікелей шығындар; қосымша шығыстар.Өндірістік қорлар материал қорларында, бітпеген өндіріс көлемінде кәсіпорын қоймасындағы дайын өнім (тауар) қалдық­тарында заттандырылған.Кезең шығыстары қорларды бағалағанда есептелмейді, жа­салған есепті кезеңдерінде есептен шығарылады. Өткізілмеген өнім мен бітпеген өндіріс қалдықтарында келесі кезеңге көш­пейді. Бұл шығындар ұйымның баға саясатында негізгі ше­шімдер қабылдауда өте маңызды. Бұларға өндірістік емес сипат­тағы шығындар: коммерциялық (өнімді өткізуге байланысты), сыйақы түріндегі шығыстар мен жалпы және әкімшілік шы­ғыстары жатқызылады.

Сонымен қатар шығындар бір элементті және кешенді болып бөлінеді.

Өндіріске жұмсалатын біртекті шығындар бірэлементті деп аталады. Бұл белгі бойынша өнімнің (жұмыстың, көрсетілген қызметтің), өзіндік құнын құрайтын шығындар мынадай эле­менттер бойынша топтастырылды: материалдық шығындар; ең­бекті өтеу шығындары; аударымдар (әлеуметтік салық), қосым­ша (өндірістік) шығыстар;Соған орай, бұл кәсіпорында қосылғыштарға бөліп орналасты­руға келмейтін шығындар бірэлементті деп аталады.Кешенді шығындар бірнеше экономикалық элементтерден тұрады. Іс жүзінде барлық элементер кіретін цехтық (қосымша) шығыстар үлгі болады. Мысалы, жоғары дәрежелі автоматтан­дырылған кәсіпорындарда еңбекақы аударымдарымен бірге өзіндік құн құрылымында 5% құрайды. Әдетте, мұндай кәсіп­орындарда тікелей еңбекақы бөлінбейді, оны «қосылған шығын­дар» деп аталатын жеке бапта өндірісті басқару мен қызмет ету бойынша шығыстармен біріктіреді.