15. Г.Зиммельдің әлеуметтануға қосқан үлесі қарастырыңыз

Георг Зиммель формальды әлеуметтану деп атауға болатын базистік әлеуметтік үрдістердің пішінін құрайтын теоретикалық пікірлерге ұмтылды. Алдымен ол өзінің ойларының негізінде әртүрлі әлеуметтік контекстегі жағдаяттардың және әртүрлі үрдістердің ресми қасиеттерін абстракциялады. Сонымен қатар Зиммель әлеуметтік ұйымдастырудың бүкіл көріністерінің негізінде жатқан фундаменталды әлеуметтік үрдістерді бөліп көрсетуге мүмкіндік беретін абстрактілік жағдайларды дамытуға үміттенді. Міне, осы жерде, яғни осы іс-әрекетінде, кикілжіңге арнап жазылған қысқа очеркінде, оның білімділігі айқын көрініп, қазіргі заманғы кикілжіңнің әлеуметтік теорияның негізгі көзі болды.

Маркс сияқты Зиммель де қоғамда кикілжің болмауы және болдырмауы мүмкін емес деп есептеді: ол әлеуметтік құрылым тек басқарушы және бағынушылардан ғана емес, сонымен қатар әртүрлі де тығыз байланысты ассоциация және диссоциация үрдісінен тұрады деп есептеді.

Сонымен, кикілжің кезкелген дуализмді шегуге арналған, яғни өзіндік бірлікке жету тәсілі. Бұл үрдіс кикілжіңге қатысушы жақтардың біреуін жойып жіберуі мүмкін. Зиммель міндетті түрде органицизммен түсіндірілетін, үйлесімділікпен қарама-қайшылықта болатын органикалық бүтіннің бөлек бірліктерін ішкі «қақтығыс импульсі» немесе «жек көруге және күресуге қажеттілік» деп түсіндірді, ал бұл инстинкт махаббат және құмарлық инстинктігімен аралас және қоғамдық қарым-қатынастардың әрекеттерімен шектелген. Демек, Зиммель, кикілжің тек қызығушылықтардың қақтығыстығынан ғана емес, сонымен қатар қарсылық инстинктерінің негізінде пайда болатын қақтығыстардан туындайды деп есептеді. Мұндай кикілжіңдер қызығушылықтардың соқтығысуының нәтижесінде асқынуы немесе қарым-қатынастардың үйлесімдік пен махаббат инстинктінің арқасында әлсіреуі мүмкін. Сонда да Зиммель кикілжіңнің пайда болуының соңғы көзінің бірі деп «әртістердің» — адамдардың ішкі биологиялық табиғаты деп есептеді.

Мүмкін, әлеуметтік ағзаның табиғаты туралы өзінің мүмкіндік пікірлерін махаббат және жек көрушілік инстинкттеріне қатысты ескертулерімен біріктірулік тырысуларының нәтижесінде Зиммель әлеуметтік бүтіннің және оны құраушы бірліктерді сақтап қалу үшін кикілжіңнің жағымды нәтижесін анализдеу үшін көп күш салды. Мұнда қақтығыстық импульстер қарама-қарсылық ретінде қарастырылып, сонымен қатар әлеуметтік ағзаны сақтап қалуға мүмкіндік беретін көптеген үрдістердің бірі ретінде де қарастырған. Сонымен Зиммель бүкілімен кооперативті, үйлесімдік және интегративті қоғамда «тіршілік жоқ» болса да, кикілжің анализі негізінен біріккен және унификацияға кикілжіңнің қалай әрекеттесетініне зейінін аудартқан.

Соған қарағанда, кикілжіңнің құбылмалы құбылыс ретінде концептуализациялау барысында Зиммельдің органицизмі шешуші рөл атқарады. Кикілжің нәтижесінде міндетті түрде күшейіп, төңкерісшілдік болып, және жүйені құрылымдық өзгерістерге әкеледі деп пікір білдірген Маркске қарағанда Зиммель, осыған қарама-қарсы құбылысты жиі анализдеді: жүйенің интеграциясын бекітіп отыратын интенсивті және өткір кикілжіңдер оның реттелген өзгерістерін стимулдап отырады. Сонда да жұмсақ органицизм шегінде Зиммель кикілжіңнің өткірлігіне қатысты, яғни күресуші партиялардың зорлық-зомбылық және конфронтация деңгейіне байланысты бірнеше пікірлер білдірді. Зиммельдің зерттеулердің қазіргі заманғы теорияға әсерлерін очеркке байланысты ресми, абстрактілі көрсетсек түсінікті болады. Бұл жағдайлар төмендегі 2-кестеде көрсетілген.

2-кестенің I сөйлемінде Зиммель кикілжіңге қатысушы партиялардың эмоционалды қатысы туралы көрсеткен. Кикілжіңді шақырған эмоциялар күштірек болған сайын, кикілжің зорлық-зомбылықпен ұштасуы мүмкін. I-А және I-В сөйлемдерінде жеке индивидтер арасындағы жекетұлға аралық кикілжің бастапқы жақындық нәтижесінде шақырылған сезімдер, жек көрушілік пен қызғаныштық, қақтығысқа жақын мұндай сезім кикілжіңнің өткірлігін айқындайды. II-VII сөйлемдерде Зиммель индивидуалды кикілжің зерттеулерінен топтыққа көшеді. Бір-бірімен кикілжіңге түсуші топтар теңестірілген немесе ерекшеленген сайын (II), олардың бірігуі нығая түседі (III). Ары қарай дау зорлық-зомбылыққа ұштасуы ықтимал болса, дауласушы топтардың алғашында қарым-қатынасы үйлесімді болған сайын (IV), және сол топтар шектелген сайын (V), сонымен қатар әр топ дауды өзіндік мақсат деп ойлаған болса (VI), дауласушы топтардың мүшелері өздерінің индивидуалды қызығушылық шегінен шықты деп шешсе (VII), онда дау-дамай өткірлене түседі