13.2 Кәсіпорынның ынталандыру саясатын қолдануы

Кәсіпорының әлеуметтік саясатында жұмысшылардың іскерлік қызметке ынтасын жоғарлату ерекше орында. Жұмысшыларды әлеуметтік қорғау мақсатында жеңілдіктер және кепілдіктер жүзеге асырылады (ауырған жағдайда, жұмыссыздық жағдайында әлеуметтік қорғау және т.б.). Сонымен қатар кәсіпорын осы мақсаттарға бөлінген қаражатты жұмысшыларға және олардың отбасы мүшелеріне қосымша жеңілдіктер белгілейді.

Қосымша жеңілдіктердің бастамашысы ретінде кәсіпорынның әкімшілігі әлеуметтік кадрлық саясатты еркін жүзеге асыратынын жариялайды немесе кәсіпорын жұмысшыларының мүддесін қорғайтын кәсіподақ пен әкімшілік арасындағы келісудің нәтижесі болуы мүмкін.

Кәсіпорынның ішкі келісім шартынан қабылданған еркін жеңілдіктер, заңмен қабылданған еркін жеңілдіктер сияқты әкімшілікке міндетті болады.

Сонымен кәсіпорынның әлеуметтік саясаты менеджменттің құрамды бөлігі ретінде әртүрлі іс-шаралар, мақсаттар жұмысшыларға қосымша жеңілдіктер жасаумен байланысты.

Кәсіпорында осындай жеңілдіктер мен қызмет көрсетулер неғұрлым жоғары болса, онда сол кәсіпорындағы жұмыс тартымды көрініп, жұмысшы өз жұмысын жоғалтпауға тырысады.

Кәсіпорындағы әлеуметтік жеңілдіктер, басқа да жеңілдіктер кәсіпорынға білікті мамандардың тартылуына әкеледі және жұмысшыларды кәсіпорының экономикалық қаракетіне қызықтырады.

Осыған орай, жұмысшыларды әлеуметтік қамсыздандыру, олардың жеке тұлғалық қасиеттерінің дамуы, денсаулықтарының сақталануы кәсіпорының жетістігінің кепілі болады.

Сонымен, таңдалған әлеуметтік кадрлық саясат және кәсіпорындағы әлеуметтік жеңілдіктер мынаған ықпал жасайды:

жұмысшы өзін кәсіпорынмен байланыстыруына;

жұмысшылар талаптары кәсіпорын мақсаттарымен үйлесуіне;

жұмыс өнімділігінің өсуі және жұмысшылардың жұмысқа дайындығына;

жұмысшылардың әлеуметтік қамсыздандырылуы, заңмен белгіленген және тарифтік келісіммен жасалған әлеуметтік жеңілдіктердің керек жағдайда толықтырылуына;

жұмыскерлердің өз мәселесін шешудегі бастамашылық үшін алғыс білдіру;

кәсіпорының ішіндегі әлеуметтік пен экологиялық климаттың қалыптасуына;

жұмысшыларда және қоғам мүшелерінде кәсіпорын туралы оңтайлы көзқарас қалыптасуына ықпал жасайды.

Кәсіпорының әлеуметтік саясатты мынадай болу керек:

кәсіпорын мен мемлекет тарапынан келетін жеңілдіктер және кепілдіктер жүйесімен жүзеге алатын қорғаушылық;

еңбек ақыны ұйымдастыру және жұмыс күшінің жандандыру мақсатындағы ұдайы өндіріс;

әлеуметтік субъектілердің мүдделерін көздеп келісілген тұрақтылыққа иелену (жұмыскер, жұмысберуші, мемлекет);

Жұмыскерлердің ұсыныс білдіру құралы ретінде, ол шешім қабылдауды алдын-алады:

әлеуметтік саясатты приоретет түрін таңдау (әлеуметтік қорғау, әлеуметтік және медициналық сақтандыру, қолайсыз жерлерде жұмыс істейтін жұмыскерлерге жеңілдіктер жасау);

жеңілдіктер қызмет көрсету, төлемдер талғауын ұсыну;

қаржылық жағдайда байланысты тиісті төлемдердің көлемін, бағамен белгілеу;

жеңілдіктер мен қызмет көрсетуді ұсынғандағы таңдау, қызметшілер категориясына байланысты төлемдер мөлшерін дифференциациялау;

Отандық және шетел тәжірибесіне сүйеніп, әр түрдегі ұсынылатын әлеуметтік мінездегі жеңілдіктер, жәрдемақылар тізбегін құрайық:

а) ақшалай:

меншік немесе мүлік сатып алуңа кәсіпорын төлемдері (мысалы, кәсіпорын акцияларын төмендетілген бағамен сатып алу;

жұмыста еңбек ақының сақталуымен босату (тұрмыс, ненеге тұру, жанұя мүшелерінің ауруына байланысты, ата – ананың өлуі;

қосымша демалыс ақысы;

ересек жұмысшылардың қысқартылған жұмыс күндеріне қосымша ақы төлеу;

аурухана кассасымен төленетін, жұмыс қабілетсіздігі үшін төлемақы мен жәрдемақы төлеу;

жұмыскерлердің жеке мейрамдарына орай ақшалай марапаттау (сыйлықтар және ақша сомалары);

қызметтік автокөлікті қолдануға ұсыну;

басқа құрамдас бөлімшеге көшу жолақысын төлеу;

б) жұмыскерді зейнеткерлік шағында қамсыздандыру (мемлекеттік зейнетақыға төлем қосу):

кәсіпорын ауқымында қосымша зейнетақы беру;

зейнеткерлерді кәсіпорын тарапынан уақытылы марапаттау;

в) кәсіпорының әлеуметтік мекемелерін қолдану:

асханаларды қолдану жеңілдіктері;

қызметтік тұрғын үйдегі төмен пәтерақы;

тұрғын үй салуға берілетін төмен пайызды несиелер;

демалыс орындары және шипалайларда емделу;

жеңілдік талаптарымен балабақшаларда орын бөлу.

Жұмыс күші сапасын жетілдіру және оның нәтижелі жүзеге асырылуының негізгі механизмінің бөлігі әлеуметтік саясат болатын.

Әлеуметтік саясаттың қолданылу объектісі жұмыс істеп жүрген қызметкерлер ғана емес, сонымен қатар зейнеткерлікке шыққан адамдар да жатады.

Төлемдердің көлеміне негізгі әсер ететін факторлар тиесілі кәсіпорын көлемі, салалық орты, қаржылық – экономикалық жаңдайы, кәсіподақтың әсер ету деңгейі, меншік түрі және т.б. Әр елде және әр кәсіпорында әлеуметтік саясатқа бөлінетін құрамды шығындары әр-түрлі. Мысалы: Германияда әлеуметтік шығындар кәсіпорында негізінен жұмыскерлердің жоғары жасқа жеткенде көп беріледі – 51,8 %, ақшалай жәрдемақы – 25.5, оқуға және біліктілікті жоғарлатуға -11, әлеуметтік қызметке -9, басқа да шығындар -2,7% құрайды.

Мұндай шығындар кәсіпорында өте жоғары болуы мүмкін. Зерттеулер бойынша, АҚШ-та 1.5 мың кәсіпорындарда жұмыскерлерге кеткен шығындар -18%-дан 65%-ға дейін жетті. Жұмыс күшіне жеңілдіктер жасауға кеткен шығындар 80-жылдары 31%-дан - 38%-ға жетті.

Кәсіпорындар жұмыскерлеріне жеңілдіктер мен қызмет көрсетудің түр-түрін таңдауға берілген: еңбек ақы сияқты, фирмадан зейнетақы, жеке басты сақтандыру, жұмыс уақытын таңдау, демалыс және т.б. түрлері.

Кейбір шетел фирмалары жұмысшылардың өз денсаулықтарын сақтауды ынтыландыру үшін еңбек ақыға үстемақымен қызықтырады. Бұл жыл бойы ауырмаған жұмыскерлерге, темекі тартпаған, спортпен шұғылданатын жұмыскерлерге жылдың соңында қосымша сыйақы ретінде төленеді.

Мұндай қосымша жеңілдіктер, төлемдер, кепілдіктер әрине кәсіпорының жұмыс күшіне жұмсаған шығындарын жоғарылатып, еңбек бірлігінің құнын арттырады. Бірақта әлеуметтік саясаттың жағымды жақтары да бар (мотивацияны көтеру, ұжымды тұрақтандыру). Сонымен әлеуметтік саясат жұмысшыларға да басшылыққа да тиімді.