3.1 Ауыспалы егістегі орны

Бақша дақылдарына, әсіресе, қарбыздарға жер бедері күшті әсер етеді, оларға жоғары жайласқан, жақсы қызатын және жарық жетерлі дәрежеде түсетін алқаптар оңтайлы келеді. Осындай жерлерде өсімдік жақсы ѳседі, ѳнімі ерте піседі, дәмі және сапасы жақсарады.

Төмен жайласқан жерлерге егісті жайластыру өте қауіпті. Мүндай алқапта топырақ тығыз болып, ұзақ әрі төмен дәрежеде қызады, фузариозды солу ауруына шалдығу (ең алдымен қарбыздың) қаупі бар.

Бақша дақылдарының ең жақсы  алғы дақылдары көпжылдық және біржылдық  шѳптесін ѳсімдіктер, күзгі дәнді дақылдар, жүгері және көкөніс дақылдары. Бақша дақылдарының орнына келесі жылы және бақша өсіру саңыраукұлак ауруларын өріштеді. Бақша егілген алқаптарға кемінде төрт-бес жылдан кейіп ғана қайта оралуға болады. Бақша дақылдарына органикалық және минералды тыңайтқыштарды қолдану жақсы әсер етеді. Тыңайтқыштардың әсерінен пәлектері және жапырактары жақсы өседі, гүлдерінің саны көбейеді, түйіндеуі жақсарады, сәйкесінше, өсімдіктегі өнім саны мен спасы да артады.

Көкөністермен ауыспалы егісін алып барғанда бакша дақылдарын алқа тұкымдастарынан немесе қырыққабаттан  босаған алқаптарына өсіріледі.

Мұндай жерлерге егілген  қарбыздар көп жағдайларда біршама  дәмді және ірі, қанттылығы жоғары мол  өнім береді.

Тыңайған және көпжылдық  шөптесін өсімдіктермен ауыспалы егіс қолданылған жерлерде қарбыздың өнімі ескі жерлерге қарағанда 52 %-ға жоғары болады

 

           2-кесте  Орташа құнарлы жерлерде өсірілген қарбыз өнімі

 

Көрсеткіштер	Егіс тізбегі, см
1 гектардағы өсімдік саны	5660	10000	7450	13350
Өнімділігі, ц/га	257	341	362	425

 

Тұқым жетістіруші аудандар үшін суармалы егіс жағдайында төмендегі кезектестіру тізбектері ұсынылуы мумкін: 1-алқап – алқа тұқымдастары,2-алқап – екінші жылғы айқышгүлділер (төрт гүл жапырақшалы кос ұрыкты өсімдіктер)-(крестоцветные), 3-алқап – бірінші жылғы пияз текті және тамыр жемістілер, 4-алқап – асқабақ және бұршақ тұқымдастар, 5-алқап – бірінші жылғы айқышгүлділер, 6-алқап –екінші жылғы пиязтектілер мен тамыр жемістілер.

Қарқынды түрде суару  жұмыстары жүргізілетін оңтүстік аймақтары  үшін алғы егін таңдағанда жерлердін, мелиоративтік жағдайын жақсартуды, сорлану мен саздануға, топырақтың шайылуына қарсы күресуді есепке алу керек.

Жоңышқа егісінде топырақ  кұнарлылығы біршама артады. Оның тамыр жүйесі айдалатын қабаттан едәуір тереңге жайыла отырып, тамыр жайласатын қабатты толығымен жақсартады. Жоңышқа суармалы жерлерде өзіне тән дренаж ролін атқарады, мұнда тереңде жайласқан тамырлаы арқылы (әсіресе олар қурап қалғаннан кейін) жер асты суларын терең қабаттарға жылжуын кұшейтеді. Жоңышқа қайта сорланудың алдын алады немесе сорлану бар анықталған жағдайда оны төмендетеді, сондай-ақ терең қабаттардағы ылғалды пайдалану арқылы жер асты суларынының деңгейін төмендетеді.

Суармалы аймақтарда бұршақ тұқымдастар  және жүгері бақша дақылдарына жақсы  алғы дақылдар болуы мүмкін. Оларға әдетте, көп мөлшерде органикалық тыңайтқыштар еңгізіледі және оның әсерін қарбыз да пайдаланады.

Дақылдардың дұрыс алмасуын сақтаған жағдайда ғана ауыспалы егіс жоғары пайда келтіреді. Бір алқапта бірнеше жыл қатарынан бір дақылды егу қолайсыз нәтижелерге алып келеді. Дақылды ауыстырмау топырактың физикалык касиетін нашарлатады, егілген дақылға байланысты белгілі бір кабаттарының құрамындағы қоректік элементтер азайып кетеді.

Сондықтан ауыспалы егісте дақылдарды анықтауда олардың биологиялық ерекшеліктерін – суға және қорекке талабын, сондай – ақ арамшөптер мен зиянкестермен арақатынасын есепке алу керек. Ауыспалы егісте дақылдардың дұрыс ізбе-ізділігі өсімдіктің тұтынатын коректік элементтерінін шығынын реттеумен бір уақытта топырактың қорын да толтыруға жағдай жасайды. Әрбір алғы дақыл осылайша өзінен кейінгі дақылға едәуір оңтайлы жағдай жаратады.

Ауыспалы егісте дақылдарды тандауда және олардың ізбе-ізділігін реттеуде ұйымдастырушылық-шаруашылық жағдайларын да есепке алу керек. Дакылдарды, сорттарды және агро әдістерді тандауда өсіріп баптауға кеткен еңбек шығындары уақыт бойынша біркелкі бөлістірілуі қажет. Сондай-ақ суару жағдайларында суландыру жүйесіне салмақ түсуінің немесе су жетіспеушілігінің алдын алу үшін дакылдар құрамын тандап алу керек.

          Қазақ мақта шаруашылығы ғылыми – зертеу институтының көпжылдық деректері бойынша ауыспалы егісті игеру дәрежесіне қарай енім 19 дан 78 %-ға дейін артқан. Ауыспалы егісті дұрыс жолға койылганға дейін 1 гектардан алынған қарбыз өнімі орташа 17,5 тонна болған болса, ал кейін ол 32,4 тоннаны құрады.

Суармалы жағдайларда бақша өсіруде басқа да агро іс-шаралар сияқты ауыспалы егістің де тиімділігі онімнің бір бірлігіне кететін су шығынымен бағаланады. Әдіс қаншалықты тиімді болса, өнім де сонша жоғары, сәйкесінше, өнімнің бір-бірлігіне жұмсалған су ціығыны да соншалықты төмен болады. Осылайша топырақтың құнарлылығын арттыру арқылы сол жұмсалған су шығынымен 2,5 есе көп өнім алуга және өнімнІң 1 тоннасына кеткен су шығынын 2,8 есе қысқартуға болады.

Қарбыздың «Сапалы» сорты тәжірибе алқабында үш жылдық жоңышқа өсірілгеннен кейін егілді.

3.2 Топырақты өңдеу технологиялары

Тәжірибе алқабын сүдігер  жырту Т-4 тракторында ПЯ-3-35 соқасымен 35-38 см  тереңдікте қазан айының аяғында жүргізілді.

Бақша өсірілген жерді  сүдігер жыртуды күзде уақытында  жүргізген дұрыс. Бақша дақылдарының мықты тамыр жүйесі терең өңделген топыракта ғана дами алады. Сондықтан да бақша дақылдары өсірілетін алқапты мүмкіндігінше тереңірек - 35-40 см етіп айдау керек. Әсіресе көп уақыттан бері айдалмаған ескі жерлерді терең жырту өнімнің артуына және едәуір ірі жеміс алуға жағдай жасайды.

Қазақстанның оңтүстігіндегі суармалы аймақтардың механикалық  құрамы ауыр жерлерде қарбыздан жоғары әнім алу үшін топырақты 40 см, кей жерлерде 50 см-ге дейін терең айдау топырақтың терең қабаттарының тұздарының шайылуына жағдай жасайды (12-кесте).

Терең сүдігер жырту  жердің арамшөптермен ластануын  едәуір төмендетеді. Қарбыздың тамыр  жүйесі терең қабаттарда жайласады. Топырақтың терең қабаттарының бос  құрылымы суды жақсы өткізуге жағдай жасайды (13 кесте).

Бұл аталған барлық факторлар суды үнемдей отырып, жоғары ѳнімге кол жеткізуге жағдай жасайды (14-кесте).

Сүдігер жыртудан кейін  қыскы сор шаю бір тегіс жүргізілуі үшін жер тегістеліп, ылғалды сақтауы үшін екі ізбен тырмаланды. Тәжірибелік алқапты желтоқсан айының басында ұзын базалы агрегатты Т-150 тракторымен тегістелді. Тәжірибе алқабында ұзындығы 150-200 м бөгеттер қазылды. Сор шаюды 20 қаңтарда 2500 м/га мөлшерімен жүргізілді.

 

Қазақ мақта шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты вегетациялық кезеңде суарудың қатаң тәртібін сақтауды және қысқы сор шаюда мол сумен суаруды ұсынады. Бұл ұсыныстар көптеген шаруашылықтарда оң нәтиже берді.

Мақтаарал ауданы жағдайында көптеген алқаптарға сор шаю мөлшері гектарына 2-ден 3 мың текше метрді құрайды, ал дренделуі жақсы қамтамасыз етілген ерекше сорланған жерлерде сор шаю мөлшерін 4 мың текше метрге дейін арттыруға болады. Қайта сорлануға ұшыраған, жер асты сулары 2,0-2,5 м тереңдікте жайласкан дренажсыз жерлерде сор шаюдың төмендегі көрсеткіштері ұсынылады:

1. Әлсіз сорланган алқаптарда 1500-2000 м³/га;

2. Орташа сорланған алқаптарда 2000-3000 м³/га;

3. Күшті сорланған алкаптарда 3000-4000 м³/га.

Мұнда сор шаю жумыстарын 2000-3000 текше метр мөлшерінде бір рет, ал күшті сорланған жерлерде сор шаю мөлшерін 4000 текше метрге дейін арттыруга болады, бірақ ол мѳлшерді екі рет сор шаю арқылы жүзеге асыру керек.

Сор шаюды бастау мерзімі топырақтың ауырлыгына карай белгіленеді, топырак каншалыкты ауыр болса, сор шаюды сонша ерте жүргізу керек: Оңтүстік Қазақстан облысы жағдайында ауыр топырақты жерлер үшін казан айының басы-аяғы – желтоқсанның ортасы, орташа топырақтар үшін – желтоқсанның аяғы – каң-тардың басы және жеңіл топырақ үшін – қаңтар айы белгіленген.

Қысқы сор шаю жұмыстарын топырактың сорлану дәрежесін есептемей жатып, өте жоғары мөлшермен жүргізуге болмайды. Бұл сор шаю жұмыстарын жүргізу уакытын дұрыс таңдау су-тұз тәртібіне едәуір әсер етеді. Мақтаарал ауданында сор шаю жүмыстары жыл сайын күзгі-қысқы мерзімде гектарына 2000-30000 текше метр мөлшерімен жүргізіліеді. Айта кететін жәйт, сор шаю мѳлшері мен саны топырақтың құрамындағы суда еритін тұздардың мөлшеріне түрліше әсер етеді.

Тәжірибелік алкаптағы көктемгі дала жұмыстары 15-нау-рызда суару арықтарын тегістеу жұмыстарымен басталды, 21 –нау-рыздан бастап екі ізбен тырмалау жүргізілді. 6-күннен кейін 27-наурызда тырмалаудан соң, 16-18 см тереңдікте тырмалаумен бір уақытта екі ізбен чизелдеу жүргізілді. Топырақты терең қопсыту үшін Т-150 тракторына тіркелген чизель-культиватор қолданылды. Тырмалаумен бір уақытта екі ізбен чизельдеу арамшөптердің өскіндерін жояды, топырақ қүрылымын араластырады және тұқымсепкіштің (сеялка) тұқымдарды тереңге егуі үшін оңтайлы жағдай жасайды.

Топырақтың өңделетін  кабатының толық копсытылуын арттыру мақсатында, кұнарлылығы төмен сорланған жерлерді құнарландыру және вегетациялык суару кезінде су ѳткізгіштігі жоғары болуы үшін бағандарға терең қопсытатын ауыспалы сүйір табандар орнатылды.

Терең қопсыту ауаның және карбыздың тамыр жүйесінің топырактың тереғ кабаттарына ѳтуін жеңілдетеді, сондай-ақ топырақтың қызуына жағдай жасайды.