4 Тақырып Қазақстан Республикасының Сот жүйесі

1. Сот жүйесінің түсінігі және құрылым негіздері

2. Сот звеносы және сот дистанциялары

1. ҚР-ның сот жүйесі деп – бірыңғай демократиялық принциптерге бағытталған жалпы мақсат – міндеттері бар, өз құзыреттері шегінде сот төрелігін орнатуда, сот билігін ж.а. бірегей соттық құрылысын айтамыз. Сот жүйесінің құрылу негізі ҚР-ның Конституциясы болып табылады; яғни сот еліміздің мемлекетттін – ұлттық және әкімшілдің территориялық бөлінісіне сай құрылды. Жалпы Конституцияға сәйкес сот өндірісіне байланысты барлық проблемалар мен мәселелер мемлекеттің құзырында. Ол дегеніміз ҚР-ның кез-келген субъектілері мен лауазымды тұлғалары соттар мен олардың түрлерін құра алмайды. Соттық қызметтінің ұйымдастырылу тәртібін бекіте алмайды. Ол өкілеттіліктің барлығы ҚР-да, яғни мемлекеттерге тән.

ҚР-ның сот жүйесін 1-ші жоғарғы сот, 2-ші жергілікті соттар құрайды.

Жергілікті соттарға областық және оларға теңестірілген соттар республика астанасының қалалық соты, республикалық маңызы бар қалалардың аудандың және оған теңестірілген соттар (қалалық және аудананаралық соттар, мамандырылған сотқа – горизонның әскерге соты).

Осы жоғарғы сот пенжергілікті соттың мемлекеттің елтаңбамен өз атауы берілген мөрі болады. ҚР-сы сот жүйесінің бірлігі біріншіден, конституцияда және өзге де заңдарда белгіленген, барлық соттар мен судьялар үшін ортақ және бірыңғай төрелігі принциптерімен, еіншіден сот билігін барлық соттар үшін сот ісін жүргізудің заңдарда белгіленген бірыңғай нысандары арқылы ж.а-ымен, 3-ден ҚР-ның барлық соттарының қолданыстағы құқықты қолданумен, 4-ден заңдарда судьялардың мәртебесін баянды етумен, 5-ден заңдың күшіне енген сот актілерің ҚР-ның бүкіл аумағында орындау міндеттілігімен, 6-дан барлық соттарды тек қана республикасының бюджет есебінен қаржыландыруымен. Осы соттардың құрылысы ҚР-ның Конституциясымен және «Сот жүйесі және судьялар мәртебесі туралы» заңмен реттеледі.

2.Сот звеносы деп – заңмен бекітілген өкілеттіліктері бар, яғни құқықтар мен міндеттер жиынтығын құрайтын соттарды айтамыз. Звеноны 2 түрге бөледі:

1. Негізгі звено. Негізгі звеноға аудандық, областық және мамандырылған соттарды жатқызамыз;

2. Жоғарғы звено. Жоғарғы звеноға жоғарғы сот жатады.

Осы арнайы құзыреттілін шегінде, істерді сотта қарау стадиясы инстанциясы деп аталады. Азаматтық және қылмыстық іс жүргізуде соттарды бірінші инстанция, екінші касациялық инстанция, үшінші қадағалау инстанциясы деп бөлінеді.

1-ші инстанция бойынша сот істі мәні бойынша қарап, сол іс бойынша сот актісін, яғни үкім немесе шешім шығарады. 1-ші инстанция бойынша барлық соттар істерді қарай алады. Көбінде аудандық соттар азаматтық, отбасылық және еңбек қатынастарынан туындаған істерді және де қылмыстық, әкімшілік құқық бқзышылықтан туындаған істерді қарайды;

2-ші Касациялық инстанция бойынша соттар 1-ші инстанция соты шығарған шешімдер мен үкімдерге келіп түскен шағымдар бойынша істерді қарайды, яғни 2-ші инстанция 1-ші инстанция сотының заңды күшіне енбеген шешімдер мен үкімдерінің заңдылығын және негізделігін тексереді;

3-ші қадағалау инстанциясы бойынша соттар 1-ші инстанция сотының заңды күшіне енген шешімдері мен үкімдерінен келіп түскен шағымдарды қарайды.

1. заңдылық – жалпы әмбебап қ-ң қағидасы бола отырып, заңдылықтың, азаматтық лауазымды және заңды тұлғалардың ҚР Конституциясы мен оның тиісті заңдылықтарын және өзге де нормативтік құқықтық актілерді қатаң және бұлжытпай орындайды және сақтайды білдіреді;

2. сот төрілігі мемлекет атынан арнайы мемлекеттік орган – сот жүзеге асырады;

3. судья істі қараған кезде адал болсада және дәлелдідерді бағаланған негізінде өзінің істі сенімі бойынша шешім қабылдауға тиіс және бұл ретте тек ҚР Конституциясынын және қарап заңды басшылыққа алады. Судья қарайтын және қарап жатқан сот істерінің мәні жөнінде қандай да бір түсінің беруге міндетті емес;

4. жариялылық қағидатты азаматтар мен бұқаралық ақпарат құралдары өкілдеріне сот отырысы залына қатысу, онда барлық болып жатқанды жазу және шектелген адамдар тобына процестер барысы мен нәтижелері туралы хабарлау мүмкіндігін бере отырып, сот істерін ашық қараудан турады;

5. азаматтардың өз құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін сот қрғауға мемлекетік органдарының, лауазымды және өзге адамдардың кез-келген қатынасқа қарсы іс-әрекеттері мен шешімдеріне арыз және шағымдар мен сотқа жүгіну арқылы жүзеге асырылады;

6. судьяны тұтқынға алуға күштеп әкелуге, оған сот тәртібімен белгіленетін әкімдер жазалау шараларын қолдануға ҚР-ның парламентінің мүшелерің келісімінсіз жауапқа тартұға болмайды;

7. баршаның заң алдында бірдейлілігі республикада қолданылатын заңдардың барлық азаматтарға бірдей қолданылған және сөзсіз сақтауға және орындауға жататынын білдіреді. Заңдарды бұзған кез-келген адам заңда белгіленген жауаптылыққа тартылады;

8. кінәсіздік призумпциясы – адамның кінәлі екендігі заңды күшіне енген сот үкімінен танылғанша ол жасалған қылмысқа кінәлі емес болып есептеледі;

9. сот ісін жүргізуде тараптардың теңдігі қағидасы сот ісін қарау кезінде оның қатысушыларына сот алдында өз құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау үшін тең іс жүргізу мүмкіндіктері берілген;

10. тендер туралы ҚР-ның занының 4-5 баптарын сәйкес республикасының барлық соттарда сот ісін жүргізу мемлекеттік тілде жүргізіледі қажет болған жағдайда орыс және басқа да тілдер қолданылады.