Прибордыµ ³¼рлысы

£ондыр²ылардыµ ¿ш¿ндег¿ ³¼рлысы оµайлау, спектр алу²а болатын прибор, ек¿ т½т¿кт¿ призмалы³ спектрограф ИСП - 51. Спектрл¿к аппарат оптикалы³ сызба – н¼с³асымен ж±не оныµ параметрлер¿мен сипатталады. Керек спектр облысын таµдап алу²а м½мк¿нд¿к берет¿н спектрл¿к аппараттыµ кºптеген т½рлер¿н шы²арады. ¡рб¿р аппарат, белг¿л¿ б¿р спектр облысында ж¼мыс ¿стеуге есептелген. Кºр¿нет¿н с±уле шы²ару облысында ж¼мыс ¿стеу ½ш¿н ½шпризмалы спектрограф шы²арылады, ж¼мыс ¿стеу диапазоны 3660  10000 аралы²ында жатады. Б¼л прибордыµ нег¿зг¿ оптикалы³ детальдарыныµ (бºл¿ктер¿н¿µ) ³атарына коллиматор, призмалар ж½йес¿ немесе (дифракциялы³ торлар), ж¼мыс ¿стеу камерасы жатады.

Спектрограф – спектр фотографиялы³ ±д¿с¿нен т¿ркелет¿н спектрл¿к аппарат. Спектрографтыµ оптикалы³ сызба -–н¼с³асын ³арастырайы³. Зерттелет¿н с±уле ал²аш прибордыµ коллиматор деп аталатын бºл¿г¿не кел¿п т½сед¿. Коллиматор б¿р ¼шында ж¿µ¿шке саµылауы бар пердес¿, ал ек¿нш¿с¿нде жина²ыш линзасы бар т½т¿к болып келед¿. Спектрд¿µ сапасы саµылауды дайындаудыµ сапасына байланысты.

ИСП – 51 приборыныµ дисперсиялау ж½йес¿ ½ш шыны призмадан т¼рады. Ек¿ призманыµ ауыт³ыту б¼рышы 63^ градус ж±не б¿реу¿нде ауыт³ыту б¼рышы т¼ра³ты.

Жина²ыш объектив¿, шы²а бер¿стег¿ саµылау, ж±не фотопластинкалар ½ш¿н камера орналас³ан спектрографтыµ бºл¿г¿ - камера деп аталады.

È СП – 51 спектрографында²ы с±улелерд¿µ ж½ру жолы

Жары³ а²ыны 1 жары³ кºз¿нен ен¿н ºзгерт¿п отыру²а болатын 2 саµылау ж±не 3 коллиматордыµ объектив¿ ар³ылы ºтед¿. Сосын 4 призмалар ж½йес¿, 5 камераныµ объектив¿, 6 шы²а бер¿стег¿ саµылау касета ж±не 7 окуляр ар³ылы ба³ылаушыныµ кºз¿не т½сед¿. Т¼т³аны айналдыр²ан кезде, спектрд¿µ б¿р облысынан ек¿нш¿с¿не ауыстыр²ан кезде, ±рб¿р дисперсиялы³ призмалар ºз ерк¿мен айналыс³а ³атысады, шы²а бер¿стег¿ саµылаудыµ центр¿не кел¿п т½сет¿н жары³ с±улелер¿ барлы³ призмалар ар³ылы еµ аз ауыт³у 90^ болады. Спектральды³ терезедег¿ б½т¿н ж±не ж½зд¿к бºл¿кпен ºрнектелет¿н шкала бойынша винтт¿µ айналым санын ³ада²алайды. С±йкес тол³ын ¼зынды²ыныµ м±н¿н спектральды³ кестелерден аны³тайды.

Приборды фокустау ½ш¿н объективт¿, коллиматорды ж±не камераны (3 ж±не 5) орнын ы²ыстырады. Егер фокальды³ жазы³ты³³а кед¿р – б¼дыр шыныны орналастырса³, онда кºзбен приборсыз спектрд¿ бай³ау²а болады. Одан да жо²ары д±лд¿кпен ба³ылау ½ш¿н, спектрд¿µ кеск¿н¿н, жал²ан ½лкейу¿н ба³ылау²а болатын, фокусты³ ара ³ашы³ты²ы онша ½лкен емес линзаны ³олдану²а болады. Фотоэлементт¿ немесе фотокºбейтк¿шт¿ ³олдана отырып, спектрлерд¿µ интенсивт¿г¿н ºте тез ж±не д±л т¿ркеуге болады.

Ж¼мыстыµ орындалу т±рт¿б¿. £ау¿пс¿зд¿к техникасы

1. £Т – ныµ жалпы ережес¿н са³тау.

2. Сынап – кварцты³ шамныµ с±уле шы²аратын терезес¿не ³арау²а болмайды.

Спектрографтыµ кºмег¿мен, спектральды³ сызы³тардыµ тол³ын ¼зынды²ын аны³тау ½ш¿н спектрографтыµ шкаласын градуирлеу ³ажет.

I. Спектрографты градуирлеу

Градуирл¿к ³исы³ деген¿м¿з спектральды³ сызы³тардыµ тол³ын ¼зынды²ыныµ микрометрл¿к б¼рандасыныµ (винтт¿µ) бºл¿г¿н¿µ кºрсетк¿ш¿не т±уелд¿л¿г¿. Спектр¿нде барлы³ спектральды³ сызы³тардыµ тол³ын ¼зынды²ы ºте жа³сы белг¿л¿ ж±не на³ты б¿р б¿р¿не айырмашылы³та болатын сынап немесе неон шамдары ³олданылады.

Барлы³ процесс тºмендег¿дей ретпен орындалады.

1. Коллиматорда²ы саµылаудыµ ен¿н (0,01 – 0,05 мм) к±д¿мг¿дей ж±не микрометрл¿к б¼ранданы (³ойылып ³ойыл²ан) ³ою керек

2. Саµылаудыµ алдына сынап шамын орналастыру керек.

3. Жары³ кºз¿н¿µ фокусы саµылауда т¼ратындай ет¿п алып келу керек. Егер саµылау толы²ымен жары³танбаса, жары³тандыр²ышты кей¿н ³арай алу керек, я²ни саµылауды вертикаль бойында жары³ с±улелер¿мен толы²ынан толтыратындай ет¿п орналастыру керек.

4. Сосын шамныµ окулярында²ы спектрд¿ табыµыз.

5. Сары – жасыл облысы бойынша спектрл¿к сызы³тарды коллиматорда²ы ж±не камерада²ы б¼ранданыµ кºмег¿мен фокустау керек.

6. Камераныµ оµ жа²ында²ы призма орынды²ын ауыстыра отырып, микрометрд¿µ б¼рандасыныµ кºмег¿мен экранда²ы сынаптыµ спектрл¿к сызы²ыныµ орналасуын аны³тау²а к¿р¿су керек. Осы б¼ранданыµ кºмег¿мен бұлыңғыр шыныда вертикаль орналас³ан белг¿ ар³ылы спектрд¿µ барлы³ сызы³тарыныµ орны ауыстырылады ж±не онда спектр сызы²ын белг¿лейд¿, сосын микрометрлік шкала бөліктерін 1 кестеге жазады.

1 кесте

Жарық көзі	Спектр сызықтары
	Түс	Шкала бөліктері, n	Толқын ұзындығы , нм

1 нм = 1 ìì

7. Микроб¼рандамен алын²ан деректер ж±не о²ан с±йкес келет¿н тол³ын ¼зынды³тары бойынша градуирлеу сызығын салыµыз. Ол ½ш¿н вертикаль осі бойынша тол³ын ¼зынды²ын (масштаб 2 нм 1 мм), горизонталь осі бойынша микроб¼ранданыµ кºрсетк¿шт¿к шамасын т½с¿ред¿ (масштаб 0,02 мм = 1 бөлік). Координат басына 400 нм тол³ын ¼зынды²ын салады.