2. Вискозиметрл¿к ±д¿ске сипаттама.

£¼рал – жабды³тар: ВК – 4 вискозиметр, тазартыл²ан су, ±р т½рл¿ концентрациялы глицерин ерт¿нд¿лер¿.

Б¼л вискозиметрдїµ – т¼т³ырлы³ коэффициент¿н ºлшеу ½ш¿н арнал²ан капиллярлы³ т½т¿кшелерден белг¿л¿ б¿р уа³ыт аралы²ында а²ып ºтет¿н с¼йы³тар кºлемдер¿, б¿рдей жа²дайларда, сол зерттелет¿н с¼йы³тардыµ т¼т³ырлы³ коэффициенттер¿не пропорционал:

(1)

(2)

(1) формуладан зерттелет¿н ж±не эталонды³ с¼йы³тардыµ ж½р¿п ºтет¿н æ±íå жолдары, ³ималары б¿рдей капилляр т½т¿кшелерде, _õ æ±íå ₀ т¼т³ырлы³ коэффициенттер¿не кер¿ пропорционал болады. Зерттелет¿н с¼йы³тыµ т¼т³ырлы²ын есептеуге болады:

Вискозиметр ВК – 4 жалпы ³ондыр²ы²а бек¿т¿лген ек¿ градуирлеуш¿ т½т¿кшелерден т¼рады. Т½т¿кш¿лер ¿ш¿нен диаметр¿ б¿рдей капиллярлар ºтед¿. Т½т¿кшен¿µ (2) б¿реу¿ (3) кранымен жабды³тал²ан осыдан кей¿н краны бар т½т¿кше жа²ына эталон с¼йы³ болатын су толтырылады. Кран жабылады. Ал ек¿нш¿ жа²ына алын²ан су деµгей¿н ºзгертпей ³анды ³¼ю²а болады. Ек¿ т½т¿кше ½шт¿к пен (тройник) жал²ан²ан, одан резеµке грушасы (6) бар резеµке т½т¿к (5) шы²ады.

Т¼т³ырлы³ коэффициент¿н¿µ ер¿т¿нд¿ концентрациясына

ò±óåëä¿ë¿ã¿í àíû³òàó

Т¼т³ырлы³ коэффициент¿н ºлшеу барысы былай болады:

1. Груша кºмег¿мен ек¿ т½т¿кшен¿ ½рлеп жа³сы тазарту керек.

2. (3) кранын ашып (7) капилярлы³ жо²ар²ы ¼шын тазартыл²ан су²а т½с¿ру¿ керекте сауса³ басымен (8) капилярлы³ аузын жабу керек. Груша кºмег¿мен т½т¿кше (2) белг¿ге дей¿н су сорамызда кранды жабамыз.

3. Грушаны алмай (1) т½т¿кшеге су ал²ан белг¿ге дей¿н зерттелет¿н с¼йы³ ³¼йамыз.

4. Зерттелет¿н с¼йы³ ³ажет белг¿ге жеткен мезетте кранды ашамыз. Ек¿ с¼йы³ты б¿рдей соруды жал²астырамыз. Б¼л кезде с¼йы³ ба²андары капиллярлар бойымен ±р т½рл¿ жылдамды³пен кºтер¿лед¿. Су (10) белг¿ге жеткенде соруды то³татамыз, сосын су мен с¼йы³ к½йлер¿ жазып аламыз. Су с¼йы³³а ³ара²анда ½лкен жол ж½ред¿. С¼йы³тар сору то³талса да ³оз²ала берет¿нд¿ктен олардыµ та²ы да ек¿ кºрсету¿н жазамыз. Алын²ан н±тижелер бойынша зерттелет¿н с¼йы³тыµ т¼т³ырлы³ коэффициент¿н табамыз.

5. ₀ – судыµ т¼т³ырлы³ коэффициент¿ (кестеден аламыз). Вискозиметр ВК – 4 кºмег¿мен ¿шк¿ ½йкел¿с коэффициент¿н аны³та²анда алын²ан ба³ылаулар ды жазамыз. Т±ж¿рибе шарты (t_ñó = …., ₀ = ).

Ж¼мыстыµ орындалу т±рт¿б¿

1. Вискозиметрд¿µ резеµке т½т¿кшес¿не арнайы б¼ранда киг¿з¿µ¿з оны б¿рнеше ³айта сумен жуыµыз.

2. Вискозиметрге тазартыл²ан суды оныµ шет¿ вискозиметрд¿µ жо²ар²ы белг¿с¿н би¿к болатындай толтырып ³¼ю керек те, су²а а²атын м½мк¿нд¿к беру керек. Секундомер кºмег¿н тºменг¿ ж±не жо²ар²ы белг¿лер арасында²ы су кºлем¿н¿µ а²ып шы²у уа³ытын белг¿леµ¿з. Судыµ осылай а²ып шы²у t₀ уа³ытын ½ш рет ºлшейд¿ де орта м±н¿н алады.

3. Шо²ыры аз ерт¿нд¿ден бастап зерттелет¿н ±р с¼йы³тыµ а²ып шы²у уа³ытын t_õ ½ш рет ºлшейд¿.

4. Зерттелет¿н с¼йы³тыµ ¿шк¿ ½йкел¿с коэффициент¿н мына формуламен есептейд¿:

ì¼íäà²û ₀ – кестеден алын²ан судыµ т¼т³ырлы³ коэффициент¿. Тазартыл²ан судыµ т±ж¿рибе температурасында²ы ₀ ты²ызды²ын ж±не бер¿лген температурада²ы зерттелет¿н с¼йы³ ты²ызды²ын _õ кестеден аны³тайды. Барлы³ н±тижелерд¿ 2 кестеге жазады.

5. Зерттелген с¼йы³тыµ т¼т³ырлы³ коэффициент¿н¿µ шо²ыр²а т±уелд¿л¿к графиг¿н салыµыз.

6. £орытынды жасаµыз.

2 кесте

Сұйық	Ағу уақыты (с)	tорт	Сұйықтың тығыздығы г/см3	Тұтқырлық коэффициенті пз
Су	1. 2. 3.		(кестеден)
10%	1. 2. 3.
20%	1. 2. 3.
30%	1. 2. 3.
40%	1. 2. 3.
50%	1. 2. 3.

Стокс ±д¿с¿мен майдыµ т¼т³ырлы³ коэффициент¿н аны³тау.

£¼рал – жабды³тар: а) Секундомер, ±) ­ш шарик, б) Микрометр, в) Майы бар цилиндр ыдыс.

¯ш¿нде кастор майы бар би¿к цилиндар ыдыс³а металл шарик тастайды. Шарик ±уел¿ б¿р³алыпты кем¿мел¿, сосын белг¿л¿ б¿р деµгейден бастап оныµ ³оз²алысы б¿р³алыпты болады. Осындай жа²дайда о²ан ½ш к½ш ±сер етед¿ де б¿р – б¿р¿н теµест¿ред¿:

À уырлы³ к½ш¿ ; тºмен ба²ыттал²ан.

Архимедт¿µ кер¿ итеру к½ш¿ ; жо²ары ба²ыттал²ан.

Стокстыµ т¼т³ырлы³ к½ш¿ с¼йы³ тарапынан пайда болып, жо²ары ба²ытталады.

М¼нда²ы r - ³оз²алыста²ы шарик радиусы;

 - шарик жылдамды²ы; g – ерк¿н т½су ½деу¿;  - т¼т³ырлы³ коэффициент¿; _ø – шарик ты²ызды²ы; _c¼éû³ - ñ¼éû³ òû²ûçäû²û.

£оз²алыс б¿р³алыпты бол²анды³тан к½штер теµгер¿лед¿:

P = F_A + F_c, F_c = P - F_A

Кей¿нг¿ ³атыстан т¼т³ырлы³ коэффициент¿н табамыз:

Б¼л формула шекс¿з кеµ ыдыс ½ш¿н орынды. Ен¿ аз ыдыс жа²дайында, оныµ радиусын ескерет¿н т½зету енг¿з¿лед¿.

м¼нда²ы R – ыдыс радиусы, r – шарик радиусы.

Ж¼мыстыµ орындалуы

1. Микрометр кºмег¿мен шариктер диаметр¿н ºлшеµ¿з.

2. Секундомерд¿ ³осу²а дайындаµыз.

3. Б¿р¿нш¿ шарикт¿ ыдыс³а тастаµыз.

4. Шарик жо²ары белг¿ден ºткенде секундомерд¿ ³осыµыз ал тºменге ºткенде то³татыµыз.

5. Шарикт¿µ ³оз²алыс жылдамды²ын аны³таµыз.

6. Т±ж¿рибен¿ бас³а шариктер ½ш¿н ³айталаµыз.

7. Шарик ты²ызды²ын _ø = 7,9 ã/ñì², зерттелет¿н с¼йы³ ты²ызды²ын _ñ¼éû³ = 0,97 ã/ñì³, шарик жылдамды²ын  б¿ле отырып ±р т±ж¿рибе ½ш¿н т¼т³ырлы³ коэффициент¿н аны³таµыз.

8. Т¼т³ырлы³ коэффициент¿н¿µ орта м±н¿н табыµыз.

9. Н±тижен¿µ абсолют ж±не салыстырмалы ³ателер¿н аны³таµыз.

10. Н±тижелерд¿ 1 кестеге жинаітаµыз.

3 – кесте

№	r см	l,см	t,с	R, см	υ, см/с	η , пз	ηср	ŋ.	Δŋср.		t °С
1. 2. 3.

Қосымша:

Болат шарик ты²ызды²ы	7,9 ã/ñì3
£ор²асын шарик ты²ызды²ы	11,3 ã/ñì3
Кастормайыныµ ты²ызды²ы	0,97 ã/ñì3
Трансформатор майыныµ ты²ызды²ы	0,84 – 0,89 ã/ñì3
Глицерин ерт¿нд¿лер¿н¿µ ты²ызды²ы	10% - 1,024 ã/ñì3 20% - 1,035 ã/ñì3 30% - 1,057 ã/ñì3 40% - 1,092 ã/ñì3 50% - 1,126 ã/ñì3

Áà³ûëàó ñ¼ðà³òàðû

1. Реология нені зерттейді?

2. Қалыпты сұйықтардың қасиеттері.

3. Қалыпты сұйықтардың ағысының режимдері.

4. Ньютондық және ньютондық емес сұйықтар.

5. Тұтқырлық коэффиценті.

6. Тұтқырлық коэффиценттің өлщем бірлігі.

7. Тұтқырлық коэффиценттің температураға және концентрацияға тәуелдігі.

8. Сұйық қабаттар арасында пайда болатын ішкі үйкеліс күші (Ньютон формуласы).

9. Пуазейль формуласы.

10. Стокс формуласы.

11. Капиллярлы вискозиметр және Стокс әдістерімен тұтқырлық коэффициентін анықтау үшін есептеу формуласын шығару. ВК-4 вискозиметр қондырғысы.

Тест тапсырмалары:

1. Тұтқырлық деген не?

А) барлық нүктесіндегі тербеліс фазалары бірдей болатын бет.

В) сұйық бетін бірлік ауданға арттыруға қажетті жұмыс мөлшері.

С) газ немесе сұйық қабаттарының түрлі жылдамдықпен қозғалуы салдарынан пайда болат ішкі үйкеліс.

Д) күштің әсерінен беткі қабатты түзетін жұқа қабыршақ бүкіл сұйыққа қысым түсіреді.

Е) беттік керілу күшінің сұйықтың беттік қабат шекарасының ұзындығына қатынасымен өлшенетін шама.