№7 Зертханалық жұмыс

Тақырып: Жоғары жиілікті (ЖЖ), аса (АЖЖ) және ультра жоғары жиілікті (УЖЖ) токтарды қолдануға негізделген терапевтикалық техника.

Мақсаты: Жоғары жиілікті физиотерапевтік аппаратураның жұмыс істеу принциптерін, тұрлерін оқып білу және оларды медико-биологиялық практикада қолдану.

Оқыту мақсаты: УЖЖ аппаратының құрылысын және жұмыс істеу принципін, жоғары жиілікті токтың диэлектриктерге және электролиттерге әсерін, жоғары жиілікті өрістің электродтар арасында таралуын оқып білу.

£¼рал – жабды³тар: УЖЖ аппараты, электрл¿к диполь, микро-амперметр, электролит ж±не диэлектрик ерт¿нд¿с¿, термометр.

Теориядан ³ыскаша ма²л¼мат

УЖЖ аппараты, ультражо²ары жи¿л¿кт¿ электрл¿к ºр¿спен емдеуге ³олданылады. УЖЖ аппараты, терапиялы³ тербелмел¿ контурмен индуктивт¿ байланыс³ан (жи¿л¿г¿ =40,68 ), электрлїк тербелмелї генератор.

1 – сурет

Электрлїк тербелїс емдеу-ш¿дегї электрод пен тера-пиялыі контурдыµ араñ-ындаІы кеµїстїкке ультра-жоІары жиїлїктї электр єрїсїí іолдану Ѕшїн іажет. УЖЖ аппараттыµ ±ртЅрлї конструкциясы бар ж±не олар терапиялыі контурда іуаттары ±ртЅрлї электрлїк тербелїстерге есептелген электрлїк тербелїстердїµ іуаты 30, 80, 300 Âт болуы мЅмкїн. УЖЖ аппаратыныµ барлыІы да белгїлї бїр электрлїк схемаІа негїзделїп жасалынІан.

УЖЖ – 4 аппаратыныµ электрл¿к сызба – н¼с³асы

Медициналыі маісатіа негїзделїп жасалынІан УЖЖ – 4 аппараттыµ принципиалды сызба – нјсіасын іарастырайыі. 1 – суретте кєрсетїлген сызба – нјсіаны бїрнеше бєлїктерге бєлуге болады: а) ³оректену блог¿, б) ºлшейт¿н электрл¿к тербел¿с генераторы, в) терапиялы³ контур.

УЖЖ генераторыныµ ерекшел¿г¿, онда тербелмел¿ контурдыµ ³¼рамына электрод аралы³ сыйымдылы³ шамдары енг¿з¿лген, ал контур бер¿лген жи¿л¿кке ºзгерт¿п ³ою²а м½мк¿нд¿к жасайтын, сыйымдылы²ы (С) мейл¿нше аз ³осымша енг¿з¿лген конденсатор деп аталады. £осымша енг¿з¿лген конденсатордыµ ж±не электрод аралы³ сыйымдылы³ шамдарыныµ шамалары б¿рдей д±режеде болады, я²ни б¿рнеше онда²ан пикофарада²а теµ.

£оректену блог¿. £оректену блог¿н¿µ ³¼рамына б¿р¿нш¿ орамы ж±не ек¿ ек¿нш¿ ретт¿к орамы бар трансформатор к¿ред¿. Б¿р¿нш¿ орам КС кернеу кºз¿нен ж±не б¿р – б¿р¿не т¿збектей жал²ана алатын (кернеу кºз¿ 220 В) немесе параллель жал²ана алатын (кернеу кºз¿ 127 В) ек¿ орамнан т¼рады. Ек¿нш¿ ретт¿к орам – ек¿ ( æ±íå ) генераторлы³ шамдардан т¼ратын накальды³ ж±не анодты³ т¿збектер ½ш¿н ж¼мыс жасайды. (Конструкциясы кºнерген УЖЖ аппараттарында, мысалы УЖЖ – 2 – М аппаратында кернеу трансформатордыµ ек¿нш¿ ретт¿к орамынан алынады. Б¼л алын²ан кернеу генераторлы³ шамалардыµ анодты³ т¿збег¿н ³оректент¿ру ½ш¿н пайдалынады).

Айнымалы кернеу генераторлы³ шамдардыµ анодына дроссель ДР ар³ылы бер¿лед¿, ал катод³а ºлшег¿ш прибор (A) ар³ылы бер¿лед¿, сосын ±р¿ ³арай жерге бер¿лед¿.

УЖЖ аппаратыныµ генераторлы³ сызба – н¼с³асына ³оректенд¿ру кез¿нде т½зетк¿шт¿µ сызба – н¼с³асынсыз ток кºз¿нен алынатын жо²ары жи¿л¿ктег¿ электрл¿к тербел¿стерд¿µ кейб¿р б¿рнеше ерекшел¿ктер¿ бар:

Б¿р¿нш¿ден: трансформатордан анодты³ шамдар²а оµ потенциал бер¿лген кезде, генераторлы³ шамдар тек ³ана айнымалы кернеуд¿µ жарты периодына ²ана ж¼мыс ¿стейд¿, ал бас³а жарты периодына шамдар сºнед¿ ж±не генерация ж½рмейд¿.

Åê¿íø¿äåí: генераторда пайда болатын тербел¿с амплитудасы ток кºз¿ кернеу¿н¿µ ж¼мыс ¿стей алатын жарты периодына, ток кºз¿ кернеу¿н¿µ лезд¿к м±н¿мен ауысады – я²ни ж¼мыс ¿стей алатын жарты периодтыµ басында нульден, оныµ ортасына дей¿н максимум²а ºсед¿ ж±не ³айтадан нульге дей¿н азая отырып ж¼мыс ¿стей алатын жарты периодтыµ соµына келед¿. Сонымен ультражо²ары жи¿л¿кт¿ электрл¿к тербел¿стер бер¿лген жа²дайда модулирленген сипаттама алады, жи¿л¿г¿ 50 Гц – ке теµелед¿.

Егер УЖЖ аппараттыµ шамдарын т½зет¿лген кернеумен ³оректенд¿рет¿н болса, я²ни т¼ра³ты токпен – тербел¿с амплитудасы УЖЖ аппаратыныµ ж¼мыс ережес¿н ºзгертпеген жа²дайда т¼ра³ты болып ³алады – тербел¿ст¿µ т½р¿ ºшпейт¿н тербел¿ске ауысады.

УЖЖ ºшпейт¿н тербел¿с генераторы. УЖЖ тербел¿с генераторы ек¿ тактылы сызба – н¼с³а нег¿з¿нде ³¼рыл²ан. Ек¿ такт¿л¿ генератор, жай ек¿ б¿р такт¿л¿ генератордыµ ³осындысынан т¼рады. Ек¿ такт¿л¿ генераторда анодтыµ тербелмел¿ контуры, ³оректену накалы ж±не аноды, ток т¿збег¿не жал²анатын R кедерг¿с¿, ек¿ б¿р такт¿л¿ генераторлар²а б¿рдей. Ы²ысу кедерг¿с¿ деп аталатын кедерг¿ R, æ±íå шамдары торларыныµ екеу¿нде де катодпен салыстыр²анда тер¿с потенциал ту²ыза алады. Б¼ндай тер¿с ы²ысу потенциалы, кедерг¿дег¿ потенциалдардыµ тºмендеу есеб¿нен пайда болады, я²ни тордан катод³а ³арай ³оз²ал²ан электродтардыµ ³оз²алыс бºл¿г¿, ³арама - ³арсы ба²ытта ³оз²алатын оµ зарядтардыµ а²ысына эквивалентт¿ болады.

LC анодты³ контур²а анодты³ кернеу беру кез¿нде шамасы жа²ынан теµ, таµбасы жа²ынан ³арама - ³арсы индуктивт¿л¿г¿ L катушкада ж±не сыйымдылы²ы C конденсаторда потенциалдардыµ периодтыµ ºзгер¿с¿мен б¿рге ж½рет¿н электрл¿к тербел¿с пайда болады. Егерде конденсатордыµ жо²ары пластинкасында потенциал оµ болса, онда оныµ тºменг¿ пластинкасында потенциал тер¿с болады. Анод ж±не тордыµ арасында²ы сыйымдылы³ байланысы ар³ылы, потенциал тербел¿с¿ æ±íå шамдарыныµ торына (сеткасына) бер¿лед¿. Б¼л мынаны кºрсетед¿, я²ни жо²ары шамы ашы³ болса, онда тºменг¿ шамы (жабы³) сºн¿п т¼рады. Контурда ж½рет¿н тербел¿с периодыныµ бас³а жартысында генераторлы³ шамдардыµ торларында²ы потенциал, ³арама - ³арсы ба²ыт³а ºзгеред¿. Шамдар кезек кезек ж¼мыс ¿стейд¿, б¿р – б¿р¿мен салыстыр²анда фазалар ы²ысуы 180 - ³а теµ. Сонымен, егер б¿р¿нш¿ жарты периодына шамы ж¼мыс ¿стесе, ж±не катушканыµ жо²ар²ы жартысында²ы L контурында анодты³ ток жо²ары ³арай а²ады, периодтыµ ек¿нш¿ жартысында шамы ж¼мыс ¿стейд¿ ж±не катушканыµ тºменг¿ жартысында²ы L контурында анодты³ ток тºмен ³арай а²ады. Дегенмен ±рб¿р генераторлы³ шамдардыµ торында²ы (сеткасында²ы) потенциал, катушкада²ы электрл¿к тербел¿стерд¿µ кернеу¿мен L контурында с±йкестенд¿р¿лген, синус заµы бойынша ºзгерет¿н болса, онда анодты³ ток ±рб¿р периодтыµ жартысында, синусойдальды пульсация сипатына ие болады. L контурдыµ катушкасында²ы анодты³ токтыµ пульсациясы, LC тербелмел¿ контурында циркуляция жасайтын конденсаторды разрядтайтын тербелмел¿ токтардыµ ³осындысынан т¼рады. Сонымен LC контурында тербел¿ст¿µ жарты периодтарыныµ екеу¿нде де анодты³ ³оректену кºз¿нен энергия бер¿л¿п отырады ж±не контурда ультражо²ары жи¿л¿кт¿ ºлшейт¿н электрл¿к тербел¿стер ½нем¿ ¼сталып т¼рады.

Контурда пайда болатын тербел¿с кернеу¿ ½нем¿ шамдардыµ бас³арушы торларына бер¿лет¿н бол²анды³тан, онда шамдардыµ к½шейтуш¿ ±сер¿н¿µ салдарынан, б¼л тербел¿с кернеу¿ ³айтадан бер¿лед¿. Контурдыµ катушкасынан к½шейт¿лген тербел¿с кернеу¿ сыйымдылы³ байланыстары ар³ылы ³айтадан шамдардыµ торына кел¿п т½сед¿ де, ³айтадан к½шейед¿ ж±не ±р¿ ³арай ж½р¿п отырады. Тербел¿с амплитудасы генераторлы³ шамдардыµ ³аны²у тогыныµ шамасын шектейт¿н белг¿л¿ б¿р соµ²ы шама²а дей¿н ºсед¿.

£уаты ½лкен УЖЖ аппараттарында, (мысалы, УЖЖ – 300) генераторында пайда болатын электрл¿к тербел¿стер, шамы бар к½шейтк¿шт¿µ б¿р каскадыныµ кºмег¿ ар³ылы, та²ы да к½шейед¿. Б¼ндай аппараттарды ³олдану, экрандал²ан камерасы бар бºлмелерде р¼³сат ет¿лед¿.

Терапиялы³ контур

Ультражо²ары жи¿л¿кт¿ тербел¿ст¿ ºте жо²ары д±режеде ³олдану ½ш¿н, генератор аппаратыныµ терапиялы³ контурын, генератордыµ тербелмел¿ контурыныµ резонанс жа²дайына б¼рмалап ыµ²айлайды. Терапиялы³ контур б¿р орамнан т¼рады ( ). Б¼л б¿р орамныµ ³¼рамына индуктивт¿л¿к терапиялы³ контур, ж±не сыйымдылы²ы шамамен 40 пФ болатын конденсатор ( ) ê¿ðåä¿.

Электродтардыµ ара ³ашы³ты²ын ж±не олардыµ ºз – ара орналасуын ºзгерткенде, немесе ±рт½рл¿ ³ылып орналастыр²анда, терапиялы³ контурдыµ сыйымдылы²ыныµ ºзгеру¿ м½мк¿н. Сонды³тан генератордыµ тербелмел¿ контурыныµ резонансында терапиялы³ контурды ыµ²айлау ½ш¿н сыйымдылы²ын айнымалы ³ылып жаса²ан генератордыµ анодты³ т¿збег¿не ³осыл²ан, миллиамперметрд¿µ максималь кºсету¿ бойынша резонансты³ к½йге ±кел¿п аны³тау²а болады немесе емдеуш¿ге орналастырыл²ан (ЭП) электродтардыµ арасында²ы неонды³ шамдардыµ индикаторларыныµ максималь жар³ырауын бай³ау²а болады. Ны²ыздал²ан резинадан жасал²ан, диаметр¿ ±рт½рл¿ диск т±рїздї электродтарын (ЭП), ж¼мса³ и¿лг¿ш сымдар аріылы аппараттыµ шы²ыс клеммасына жал²айды. Ультражо²ары жи¿л¿кт¿µ электрл¿к ºр¿с¿ ауру адамныµ емделет¿н бºл¿г¿н¿µ ¼лпасына толы³ ен¿п ºтет¿ндей ет¿п, электродтарды ³ажетт¿ бºл¿кке орналастырады. LC генераторыныµ тербел¿с контурында²ы ж±не терапиялы³ контурда²ы резонанс кез¿нде еµ соµында мейл¿нше жо²ары ³уатты тербел¿с алынады ж±не ультражо²ары жи¿л¿кт¿ электрл¿к ºр¿с ¼лпаларда кºб¿рек эффект¿н¿ кºрсетед¿.

УЖЖ – 4 аппаратынан бас³а да, ³аз¿рг¿ кезде жо²ары ж±не аса жо²ары жи¿л¿кт¿ аппараттыµ кºптеген т½рлер¿ ³олданылады. Осылардыµ ¿ш¿ндег¿ еµ ³уаты мол аппарат УЖЖ – 300. Б¼л аппаратта терапиялы³ контур 300 Вт - ³а есептелген. УЖЖ – 62 аппараты т½зетк¿шт¿к сызба – н¼с³а ар³ылы т½зет¿лген кернеу кºз¿нен ³оректенед¿. УЖЖ – 62 аппаратында терапиялы³ контур 30 Вт - ³а есептелген.

УЖЖ – 4 аппаратыныµ ³¼рлысы ж±не онымен ж¼мыс жасау

Аппараттыµ барлы³ электрл¿к сызба – н¼с³асы алдыµ²ы пласмассадан жасал²ан ³абыр²асы бар металл корпустан т¼рады. Алдыµ²ы ³абыр²асында бас³ару элементтер¿ орналас³ан: «контроль – напряжения» - «контроль - настройки», «кернеулї контролї» - «бјрмалау – контролї», кернеу кєзї компенсаторыныµ тјтіасы, іуаттарын 40 ж±не 80 Вт – іа ауыстырІыш, кернеу кєзїн тексеру Ѕшїн іолданылатын єлшегїш прибор (прибордыµ ажыратіышын «контроль – напряжения» кЅйїне іойІан кезде) немесе (ауыстыру) басіа кЅйге іою Ѕшїн (с±йкес прибор ажыратіышыныµ кЅйї), сигналь шамдары. Аппаратты іосар кезде, кронштейїндегї электрод јстаІыштарды бекїту іажет, керектї электродты іою ж±не оларды жјмсаі – иїлгїш сымдар аріылы аппараттыµ шыІыс («выход») јяшыітарына (гнездаларына) жалІау керек. Кернеу кєзї компенсаторыныµ тјтіасы іосылып тјруы іажет, єлшегїш прибордыµ ажыратіышы – «контроль напряжения» кЅйїнде тјруы керек.

Прибордыµ жерге іосылуын тексергеннен кейїн УЖЖ аппаратын ток кєзїне іосып ж±не єзїµїзге іажеттї 40 немесе 80 ваттыі іуатіа ауыстырІыш тјтіасын іойып іою керек.

Аппарат іосылІаннан кейїн кернеу копенсаторыныµ тјтіасын бјрай отырып, єлшегїш прибордыµ (стрелкасын) тїлшесїн шамныµ іызыл секторыныµ маµына ±келуге тырысу керек, сонымен «наñтройка» тјтіасын бјрай отырып, ауыстырІыш «контроль настройка» кЅйїне іоя отырып прибордыµ тїлшесїнїµ еµ максималь ауытіуына ж±не неондыі шамныµ индикаторыныµ максималь жаріырауына жеткїзу керек. Аппаратты іосу Ѕшїн ток кєзїнїµ ажыратіышын «выкл» кЅйїне іойса жеткїлїктї.

Ж¼мыстыµ орындалу т±рт¿б¿

Ж¼мыс ек¿ бºл¿ктен т¼рады. Жо²арыда жазыл²ан бейнелеу бойынша аппарат ³осылады. Аппаратпен ж¼мыс жаса²анда (ауыстыр²ышты) ½нем¿ тексер¿п отыру керек, себеб¿ электродтардыµ (ЭП) орналасуы б¼зылса, резонанс болмай ³алуы м½мк¿н.

УЖЖ аппаратында²ы жо²ар²ы жи¿л¿кт¿ электр ºр¿с¿н¿µ таралуын зерттеу

УЖЖ аппаратында²ы электродтардыµ арасында²ы кернеул¿ктерд¿µ таралуы, электродтардыµ арасында²ы ара ³ашы³ты³³а ж±не олардыµ ºз – ара орналасуына байланысты. Жо²ар²ы жи¿л¿кт¿ электр ºр¿с¿ кернеул¿г¿н¿µ таралуын ауру адаммен ЭП аппаратында²ы электродтардыµ арасына орналас³ан электрл¿к дипольд¿µ кºмег¿мен зерттеуге болады, 2 – сурет электрл¿к диполь ±р³айсысыныµ ¼зынды²ы шамамен 5 см А ек¿ ³ыс³а металл стерженнен т¼рады. Б¼л металл стерженге сыйымдылы²ы аз (30 – 40 пФ) конденсатор параллель жал²ан²ан. ДГЦ т½р¿ндег¿ германий т½зетк¿ш¿ мен микроамперметр ( ) конденсатор²а (С) параллель жал²ан²ан.

УЖЖ аппаратында²ы ЭП электродтарыныµ арасына орналастырыл²ан дипольдан микроамперметр¿ бар эксипериментатор ³ажетт¿ мºлшердег¿ ара³ашы³ты³³а орналасып т¼ратындай ет¿п,¼зынды²ы шамамен 1 метр болады. Экспериментатор дипол¿ бар ж½йен¿µ сыйымдылы²ын ºр¿нет¿ндей мºлшерде ауыстырмау ж±не ºр¿с кернеул¿г¿н¿µ таралу сипатында кºр¿нет¿ндей ºзгешел¿к болатындай болмау ½ш¿н, монтажды экспериментатордан белг¿л¿ б¿рара³ашы³ты³та орналастыру керек.

Егер дипольд¿ жо²ары жи¿л¿кт¿ электр ºр¿с¿не орналастырса, онда диполь стерж¿н¿нен ж±не конденсатордан (С) т¼ратын контурда, жи¿л¿г¿ электр ºр¿с¿ кернеул¿г¿ тербел¿с¿н¿µ жи¿л¿г¿ндей ер¿кс¿з электр тербел¿с¿ пайда болады. Диполь контурында пайда бол²ан ток тербел¿с¿н¿µ амплитудасы, электр ºр¿с¿ кернеул¿к тербел¿с¿н¿µ амплитудасына пропорционал болады. (С) конденсатордыµ пластинкаларында пайда болатын, ультражо²ары жи¿л¿гт¿ потенциалдар айырымы, ДГЦ жартылай ºтк¿зг¿ш диодты³ т½зетк¿штен алынады ж±не т½зет¿лген ток микроамперметрд¿µ т¿лшес¿н¿µ ауыт³уын тудыра отырып, оныµ орамы ар³ылы ºтед¿. Ультражо²ары жи¿л¿кт¿µ тербел¿с¿ конденсатор ар³ылы т¼йы³талады ж±не оныµ орамдарыныµ индуктивт¿к кедерг¿с¿н¿µ УЖЖ тогына ½лкен болуына байланысты микроамперметрге келмейд¿.

УЖЖ электр ºр¿с¿н¿µ таралуын зерттеу кез¿нде, ±рб¿р жа²дайда емдеуш¿дег¿ электродтардыµ арасында²ы микроамперметрд¿µ т¿лшес¿н¿µ ауыт³уы ½нем¿ де максималь болуын ³амтамасыз етуге тырысу керек. Б¼ндай жа²дай орындалады, егерде диполь стерж¿не электр ºр¿с¿н¿µ ба²ытыныµ бойымен орналасатын болса: егер УЖЖ аппаратында²ы емдеуш¿ге ³олданылатын электродтар пластиналары б¿р – б¿р¿не параллель болса, онда диполь ос¿ олар²а перпендикуляр болады.

УЖЖ электр ºр¿с¿н¿µ таралуын зерттеу ½ш¿н, емдеуш¿ге ³олданылатын электродтардыµ арасында²ы ±рт½рл¿ к½штерге диполь контурын орналастыра отырып, диполь контурында пайда болатын токты (I) ºлшеу ³ажет.

Бер¿лген ж¼мыста б¿рнеше ³атар ºлшеулер ж½рг¿зуд¿ ¼сынады. Дипольд¿ вертикаль ж±не горизонталь жазы³ты³та, центрден ±рб¿р ек¿ сантиметр сайын жазы³ты³тыµ ек¿ жа²ында да орналастырып б¿рнеше рет ºлшеу керек. ªлшеуге ыµ²айлы болу ½ш¿н, электродтыµ ±йтеу¿р б¿реу¿ндег¿ оське ек¿ ºз – ара перпендикуляр, ±рб¿р 2 см сайын бºл¿г¿ бар электродтарды іою керек. Рейка (ж¿µ¿шке тая³ша) немесе 2 см сайын вертикаль ж±не горизонталь диаметр¿не картон диск орналастырыл²ан.

Ультражо²ары жи¿л¿кт¿ электр ºр¿с¿н¿µ кернеул¿г¿н¿µ шамасына пропроциональ, микроамперметрд¿µ т¿лшес¿н¿µ ауыт³у шамасын жазып, ж±не №1 кестеге толтырып, шыііан іортындыны графикке салып кєрсету керек: абцисса ос¿не – пластинканыµ центр¿нен емдеуш¿ге ³ойыл²ан электрод³а дей¿нг¿ ара³ашы³ты³, ордината ос¿не микроамперметрд¿µ кºрсету¿н салу керек. Б¼ндай гафикт¿ вертикаль жазы³ты³ ½ш¿н де, горизонталь жазы³ты³ ½ш¿н де салу керек. Еµ соµында вертикаль ж±не горизонталь жазы³тарда ºр¿ст¿µ таралуы неге б¿рдей деген с¼ра³³а жауап беру керек.

УЖЖ аппаратында²ы электродтардыµ арасында²ы ультражо²ары жи¿л¿кт¿ электр ºр¿с¿н¿µ таралуын зерттегенде ºлшеп алын²ан м±ндерд¿µ ³ортындысы.

1 – кесте.

Вертикаль жазы³ты³та		Горизонталь жазы³ты³та
Центрден ара³ашы³ты³ R, ñì	Òîê ê½ø¿ I, ìêÀ	Центрден ара³ашы³ты³ R, ñì	Òîê ê½ø¿ I, ìêÀ

Электродтардыµ диаметр¿ ºзгеше, электродтарды алып жо²арыда²ыдай ºлшеуд¿ ³айтадан ³айталау²а болады. Диаметрлер¿ ±рт½рл¿ электродтарды пайдаланып, ºлшеп алын²ан шамаларды, графиктерд¿ салыстырып, ±рт½рл¿ екенд¿г¿не т½с¿н¿ктеме бер¿µ¿здер.

УЖЖ апаратыныµ кºмег¿мен электролиттерд¿µ ³ыздыруды ж±не жо²ары жи¿л¿кт¿ электр ºр¿с¿ндег¿ диэлектриктерд¿ зерттеу

Жо²ар²ы жи¿л¿кт¿ токтар ½ш¿н, токтыµ ба²ыты секундына миллион ж±не онда²ан миллион есе ºзгерген кезде т¿р¿ заттыµ ж½йес¿не к¿рет¿н ион-дар, ток б¿р ба²ытта а²ып ºткен уа³ытта, ºте аз орын ауыстырады. Б¼л организм жасушаларында²ы иондардыµ ³алыпты концентрациясын ³айтымсыз ж±не бас³а да ³ажетт¿ емес ±ффект¿лерге ±кеп со²ады. Осылармен б¿рге ортада²ы ½йкел¿ске байланысты. Б¿ра³, жо²ары жи¿л¿кт¿ токтардыµ ж±не ºр¿ст¿µ, электролиттерге ж±не диэлектрикке ±серлер¿н¿µ арасында к±д¿мг¿дей айырмашылы³ бар екенд¿г¿н кºрсету ³ажет. Т¿р¿ зат – к½рдел¿ ж½йе, к±д¿мг¿ диэлектрик ºт¿мд¿л¿г¿ ( ) белг¿л¿ м±н¿мен сипатталатын диэлектриктер, изоляторлар бола алады. Cол сия³ты, электрл¿к ºтк¿зг¿шт¿г¿мен немесе омды³ кедерг¿с¿мен сипатталатын ток ºтк¿зет¿н электролиттерд¿µ т½рлер¿н¿µ б¿р элементтер¿ болады.

Б¿р¿нш¿ден: т¿р¿ затта – барлы³ ºтк¿зг¿штердег¿ сия³ты электр ºр¿с¿ бар бол²ан кезде, ерк¿н зарядтардыµ орын ауыстыруы пайда болады, я²ни к±д¿мг¿ ток ºтк¿зг¿шт¿г¿ ж½ред¿. Диэлектриктерд¿ электр ºр¿с¿не орналастыр²ан кезде, ал²аш³ы кезде тепе – теµд¿кте орналас³ан оµ ж±не тер¿с зарядтал²ан молекулалардыµ ы²ысуы пайда болады (электрл¿к дипольдар туа бастайды). Диэлектриктерде белг¿л¿ б¿р жи¿лїг¿ бар дипольдар полюс¿н¿µ орналасуы ½зд¿кс¿з периодты ºзгер¿ске ¼шырайды. Дипольдардыµ туа бастауын ж±не олардыµ б¼рылуын ºрнектейт¿н диэлектриктерд¿µ ¿ш¿ндег¿ электр зарядыныµ ы²ысуы, ы²ысу тогы деп аталады. ¬лпада²ы ºтк¿зг¿шт¿к тогы, сол сия³ты ы²ысу тогы да ток энергиясыныµ немесе ºр¿ст¿µ жылу энергиясына ауысуымен ³осылып ж½ред¿. Т¿р¿ организмн¿µ ¼лпаларыныµ б¿ртект¿л¿г¿н¿µ диэлектрикт¿к ºт¿мд¿лїгїнїµ белг¿л¿ б¿р м±н¿ бар ж±не электрºтк¿зг¿шт¿г¿ g - ²а теµ толы³ емес диэлектрик деп ³арастырса³, онда ¼лпаларда²ы ³ыздыру ±сер¿н¿µ ек¿ ±рт½рл¿ механизм¿н ескеру керек: ºтк¿зг¿шт¿к тогыныµ есеб¿нен бºл¿нет¿н жылу (электролиттердег¿ сия³ты) ж±не ы²ысу тогыныµ есеб¿нен бºл¿нет¿н жылу (диэлектриктердег¿ сия³ты).

Б¿рл¿к уа³ытта, ¼лпаныµ кºлем б¿рл¿г¿нде жо²ары жи¿л¿кт¿ электр ºр¿с¿н¿µ ±сер¿нен бºл¿нет¿н жылу мºлшер¿н, мынадай ºрнекпен аны³тау²а болатынын теория кºрсетед¿.

ºòê¿çã¿øò¿ê òîãû ½ø¿í (1)

û²ûñó òîãû ½ø¿í (2)

м¼нда  - электролиттерд¿µ электрºтк¿зг¿шт¿г¿, - диэлектрикт¿µ диэлектрикт¿к ºтк¿зг¿шт¿г¿, - электр ºр¿с¿н¿µ жи¿лїг¿, E - ºр¿с кернеул¿г¿,  - электр ºр¿с¿ кернеул¿к тербел¿с¿нен, дипольд¿µ молекулярлы³ тербел¿с¿н¿µ фаза бойынша б¿р – б¿р¿нен ауытіу б¼рышы.

æ±íå - пропорциональды³ коэффициенттер¿ (2) – ш¿ ºрнектен ы²ысу тогыныµ ±сер¿нен бºл¿нет¿н жылу мºлшер¿, ºр¿с жи¿л¿г¿не пропорционал ºсет¿нд¿г¿ кºр¿нед¿. Б¼л деген¿м¿з, ¼лпаларда ы²ысу тогыныµ есеб¿нен бºл¿нет¿н, жылу мºлшер¿н¿µ жи¿л¿г¿ ºскен сайын, ºтк¿зг¿шт¿к тогыныµ есеб¿нен бºл¿нет¿н жылу мºлшер¿мен салыстыр²анда ºсет¿нд¿г¿н кºрсетед¿.

Электролиттерде ж±не диэлектриктерде кºлем б¿рл¿г¿нде бºл¿нет¿н жылу мºлшер¿н¿µ арасында²ы ³атынастар, олардыµ таби²атына (менш¿кт¿ электрºтк¿зг¿шт¿г¿  немесе диэлектрл¿к ºт¿мд¿лїг¿ ±рт½рл¿ м±нге ие), та²ы сол сия³ты, электр ºр¿с¿н¿µ жи¿л¿г¿н¿µ ºзгер¿с¿не байланысты. Осылармен ³оса, электролиттер ½ш¿н кºлем б¿рл¿г¿нде бºл¿нет¿н жылу мºлшер¿ электролиттерд¿µ та²ы да концентрациясына байланысты.

Бер¿лген ж¼мыста электролиттерге ж±не диэлетриктерге УЖЖ генераторы ±сер еткенде жылу бºл¿ну процес¿н т±ж¿рибеде о³ып зерттеу ¼сыныл²ан.

Ж¼мыстыµ ±д¿с¿ - емдеуш¿ге ³ойылатын электродтар УЖЖ генераторыныµ арасында²ы электролиттер мен диэлектриктерд¿µ температурасыныµ уа³ыт бойынша ºзгер¿с¿н тал³ылау. Электролит сапасы жа²ынан, ол ас т¼зыныµ 1 – 2% концентрациясыныµ ертїндїсї, ал диэлектрик – сјйыі май. Сонымен, бјл экспериментте бїз, тїрї јлпалардыµ ±ртЅрлї элементтерїнїµ т±ртїбїн – электролиттер ж±не диэлектриктер – оларІа жоІары жиїлїктї токтыµ ±серїн таліылаймыз.

Екї сјйыіта тїкбјрышты ыдысіа іјйылады, сосын оларды УЖЖ аппаратындаІы электродтардыµ арасына орналастырады, яІни оларІа электр єрїсїнїµ ±серї бїрдей болатын мЅмкїндїк жасайды ±рбїр ыдысіа термометр салады. Температураныµ єзгерїсїн баіылау Ѕшїн градустыµ 0,1 ж±не 0,01 бєлїгїне дейїнгї д±лдїкпен кєрсететїн термометр салуды немесе іолдануды јсынады.

УЖЖ аппаратыныµ электродтарыныµ арасына сјйыІы бар ыдысты орналастыра отырып, аппаратты ток кєзїне іосады ж±не Ѕлкен д±лдїкпен алІашіы температураны белгїлей отырып, ±рбїр Ѕш – бес минут сайын олардыµ температурасын белгїлеп жазып алу керек. Температураныµ єзгерїсїн бїрнеше, кемїнде бес рет белгїлеп кестеге жазу керек. Єлшеп алынІан температураныµ єзгерїсї мен уаіыттыµ арасындаІы м±ндердї графикке салып, арасындаІы байланысіа назар аударамыз. Горизонталь осьтїµ бойына минутпен алынІан уаіытты, вертикаль осьтїµ бойына (t^Ñ) с±йкес температураныµ єзгерїсїн салыµыз.

УЖЖ электр ºр¿с¿ндег¿ электролиттерд¿ ж±не диэлектриктерд¿ ³ыздыруды ба³ылау.

2 – кесте.

Сұйық	Бастапқы температура t°	Уақыт	Температура t°	Сұйықтың температураларының өзгерісі t°
Электролит		3 6 9 12
Диэлектрик		3 6 9 12

Еµ соµында есеп бергенде: УЖЖ аппаратыныµ сызба – н¼с³асын, ºлшеген шамалар²а кестен¿ жазу, с¼йы³ температураларыныµ ºзгер¿с¿н¿µ уа³ыт³а байланысты т±уелд¿л¿г¿н, графиг¿н толы³ тапсыру керек.

Ѽðà³òàð

1. Жо²ар²ы жи¿л¿кт¿ токтардыµ сипаттамасы ж±не олардыµ емдеу ма³сатында ³олданылуы. Диатермия, индуктотермия, УЖЖ терапия.

2. УЖЖ аппараттыµ блокты³ сызба – н¼с³асы.

3. ªшпейт¿н тербел¿стер генераторыныµ ж¼мыс ¿стеу принцип¿.

4. Терапевт¿к контур, ³¼рылысы ж±не ³ызмет¿.

5. Аспамен ж¼мыс ¿стеудег¿ ³ау¿пс¿зд¿к техникасы.

6. Электродтар арасында жо²ары жи¿л¿кт¿ ºр¿ст¿µ таралуы.

7. Жо²ар²ы жи¿л¿кт¿ ºр¿ст¿µ диэлектриктерге ж±не элтролиттерге ±сер¿.

8. Электрохиругия ж±не микротол³ынды терапия.

Тест тапсырмалары:

1. Джоуль-Ленц заңы – бұл:

1. өткізгішпен ток жүргенде бөлініп шағатын жылу мөлшерін анықтайтын заң.

2. заттың сыну көрсеткішінің оған түскен жарық толқының ұзындығына тәулділігі.

3. шамалары тең, әр аттас екі зарядтан құралған жүйе.

4. толқын көзі мен бақылаушы қабат қозғалғанда кезде толқын жиілігінің өзгеруі.

5. қарапайым кристалл денелердің атомдық жылу сыйымдылығын анықтауға арналған эмпириялық (тәжірибе жүзінде тағайындалған) ереже.

2. Джоуль-Ленц заңының формуласы:

A) ; B) ; C) ;

D) ; E)

3. Диполь деген не?

1. өткізгішпен ток жүргенде бөлініп шағатын жылу мөлшерін анықтайтын заң.

2. заттың сыну көрсеткішінің оған түскен жарық толқының ұзындығына тәулділігі.

3. шамалары тең, әр аттас екі зарядтан құралған жүйе.

4. толқын көзі мен бақылаушы қабат қозғалғанда кезде толқын жиілігінің өзгеруі.

5. қарапайым кристалл денелердің атомдық жылу сыйымдылығын анықтауға арналған эмпериялық (тәжірибе жүзінде тағайындалған) ереже.

4. Жоғары жиілікті электр тербелісі қандай диапазон аралықта жатады?

1. 20 Гц – 20 кГц

2. 20 – 200 кГц

3. 0,2 – 30 МГц

4. 30 – 300 МГц

5. 300 МГц – тен жоғары

5. Ультра жоғары жиілікті электр тербелісі қандай диапазон аралықта жатады?

1. 20 Гц – 20 кГц

2. 20 – 200 кГц

3. 0,2 – 30 МГц

4. 30 – 300 МГц

5. 300 МГц – тен жоғары

6. Аса жоғары жиілікті электр тербелісі қандай диапазон аралықта жатады?

1. 20 Гц – 20 кГц

2. 20 – 200 кГц

3. 0,2 – 30 МГц

4. 30 – 300 МГц

5. 300 МГц – тен жоғары

7. Төмен жиілікті электр тербелісі қандай диапазон аралықта жатады?

1. 20 Гц – қа дейін

2. 20 – 200 кГц

3. 0,2 – 30 МГц

4. 30 – 300 МГц

5. 300 МГц – тен жоғары

8. ХХ ғасырдың басында жоғары жиілікті терапияда қолданылған ең алғашқы әдістер:

1. дарсанвализация және диатермия.

2. ужж-терапия және индуктотермия.

3. индуктотермия және электротомия.

4. хирургиялық диатермия және ужж-терапия.

5. диатермокоагуляция және электротомия.

9. Дарсонвализация әдісі – ол:

1. арнай шыны тәрізді электродтар арқылы тері бетіне және ашық шырышты қабықтарға әлсіз жоғары жиілікті разрядпен әсер ету.

2. жоғары жиілікті токтың (1-2 МГц) әсерінен ағаза тіндері бойымен өткендегі шығарған джоуль жылысын қолдану.

3. ағзадан кесіп алуға жататын тіндерді бұзу үшін жоғары жиілікті токтың ағза тіндері бойымен жылудың өтуі.

4. нүктелік электродтың астынан шыққан жылу арқылы тіндері жақсы жалғастырып пісіру.

5. жүзді түрі бар электрод ұшқынымен тіндерді бөлу.

10. Диатермия әдісі – ол:

1. арнай шыны тәрізді электродтар арқылы тері бетіне және ашық шырышты қабықтарға әлсіз жоғары жиілікті разрядпен әсер ету.

2. жоғары жиілікті токтың (1-2 МГц) әсерінен ағаза тіндері бойымен өткендегі шығарған джоуль жылысын қолдану.

3. ағзадан кесіп алуға жататын тіндерді бұзу үшін жоғары жиілікті токтың ағза тіндері бойымен жылудың өтуі.

4. нүктелік электродтың астынан шыққан жылу арқылы тіндері жақсы жалғастырып пісіру.

5. жүзді түрі бар электрод ұшқынымен тіндерді бөлу.

11. Хирургиялық диатермия әдісі – ол:

1. арнай шыны тәрізді электродтар арқылы тері бетіне және ашық шырышты қабықтарға әлсіз жоғары жиілікті разрядпен әсер ету.

2. жоғары жиілікті токтың (1-2 МГц) әсерінен ағаза тіндері бойымен өткендегі шығарған джоуль жылысын қолдану.

3. ағзадан кесіп алуға жататын тіндерді бұзу үшін жоғары жиілікті токтың ағза тіндері бойымен жылудың өтуі.

4. нүктелік электродтың астынан шыққан жылу арқылы тіндері жақсы жалғастырып пісіру.

5. жүзді түрі бар электрод ұшқынымен тіндерді бөлу.

12. Диатермокоагуляция әдісі – ол:

1. арнай шыны тәрізді электродтар арқылы тері бетіне және ашық шырышты қабықтарға әлсіз жоғары жиілікті разрядпен әсер ету.

2. жоғары жиілікті токтың (1-2 МГц) әсерінен ағаза тіндері бойымен өткендегі шығарған джоуль жылысын қолдану.

3. ағзадан кесіп алуға жататын тіндерді бұзу үшін жоғары жиілікті токтың ағза тіндері бойымен жылудың өтуі.

4. нүктелік электродтың астынан шыққан жылу арқылы тіндері жақсы жалғастырып пісіру.

5. жүзді түрі бар электрод ұшқынымен тіндерді бөлу.

13. Электротомия әдісі – ол:

1. арнай шыны тәрізді электродтар арқылы тері бетіне және ашық шырышты қабықтарға әлсіз жоғары жиілікті разрядпен әсер ету.

2. жоғары жиілікті токтың (1-2 МГц) әсерінен ағаза тіндері бойымен өткендегі шығарған джоуль жылысын қолдану.

3. ағзадан кесіп алуға жататын тіндерді бұзу үшін жоғары жиілікті токтың ағза тіндері бойымен жылудың өтуі.

4. нүктелік электродтың астынан шыққан жылу арқылы тіндері жақсы жалғастырып пісіру.

5. жүзді түрі бар электрод ұшқынымен тіндерді бөлу.

14. Индуктотермия әдісі – ол:

1. токтан пайда болатын жоғары жиілікті магнит өрісінің (10-15 МГц) спираль бойымен жүріп керек ағза тіндеріне әсер ету.

2. арнай шыны тәрізді электродтар арқылы тері бетіне және ашық шырышты қабықтарға әлсіз жоғары жиілікті разрядпен әсер ету.

3. жоғары жиілікті токтың (1-2 МГц) әсерінен ағаза тіндері бойымен өткендегі шығарған джоуль жылысын қолдану.

4. ағзадан кесіп алуға жататын тіндерді бұзу үшін жоғары жиілікті токтың ағза тіндері бойымен жылудың өтуі.

5. нүктелік электродтың астынан шыққан жылу арқылы тіндері жақсы жалғастырып пісіру.

15. Электролиттерде жоғары жиілікті өрісінің әсерінен бөлінетін жылу мөлшері тең:

A) ; B) ; C) ;

D) ;

16. Диэлектриктерде жоғары жиілікті өрісінің әсерінен бөлінетін жылу мөлшері тең:

A) ; B) ; C) ;

D) ;