3.Суреттегі бунақденелілердің даму стадиясы қандай жолмен дамитын түрлер топтарына тән, олардың типтерін анықтап, тіршілік әрекетін, мекен ортасын сипаттап жазыңдар.

18 Билет

1.Бунақденелілер экологиясы. Экология пәні, мазмұны және мақсаты, салалары.

Экология – тірі ағзалардың бір-бірімен және тіршілік орта компоненттерімен қарым-қатынасын зерттейтін – биологияның қарқынды дамудағы бөлімі. Экология дараның тіршілігін, көбею және дамуын, популяция мен бірлестік құрылымы мен динамикасын қарастырады. Қазіргі экологияның ерекшелігі – биологиялық макрожүйені қарастырады. Экология ғылымының мақсаты биосфера шегіндегі ғаламдық проблемаларды бақылай отырып, ондағы тіршілік тұрақтылығын сақтау. Адам – қоғам - табиғат арасындағы қарым-қатынастарды үйлестіре отырып, табиғат ресурстарын тиімді пайдалануды экологиялық тұрғыдан негіздеу. Экология ғылымының міндеті - популяция, биоценоз және экожүйені динамикалық зерттеу, экологиялық үрдістердің заңдылықтарын ашу, индустриализация және урбанизация жағдайындағы ғаламшар проблемаларын зерттеу. Экологияның 30 - дан астам анықтамасы бар. Қазіргі кезде экологиялық ұғымдар және оның мәні анықталды. Экология- табиғи мекен ортасында (адам іс-әрекетінің әсері болатын) ағзалардың тіршілік әрекетінің заңдылықтарын зерттейтін ғылым. Соңғы кезде, экология – организмдер орта жағдайларын, жеке дара емес, популяциялық-биоценотикалық деңгейде меңгеретіні туралы қортындыға келді. Содан биологиялық макрожүйе (популяция, биоценоз, биогеоценоз) туралы ілім қарқынды дамыды. Экологияны популяция, табиғат құрылымы, сандық динамика т.с.с. туралы ғылым ретінде қарастырады. Экологияның мазмұны –ағзалардың өзара және тіршілік ортамен популяциялық-биоценотикалық деңгейде қарым-қатынасын және жоғарғы рангтағы биологиялық макрожүйені (биогеоценоз-экожүйе, биосфера, оның өнімділігі мен энергетикасы) зерттеу. Зерттеу обьектісі – биологиялық макрожүйе (популяция, биоценоз) және оның уақытылы, кеңістікті динамикасы. Мақсаты – популяция динамикасын зерттеу, биогеоценоз және олардың жүйелері туралы ілім. Ортаны меңгеру, тіршілік қорын экономды, толық пайдалану негізінде биоценоз құрылымы қалыптасады. 100 жыл бұрын пайда болған экология, бүгінгі күні өндіріс дамыған қоғамда адам мінезінің теориялық негізі. Экологияның ерекшеліктері, оның зерттеу объектісі жекелеген даралар емес, даралар тобы - популяциялар (тұтастай немесе бөліктері) және олардың бірлестіктері, яғни биологиялық макрожүйе . Биологиялық макрожүйе деңгейінде қалыптасатын көптүрлі байланыстар экологиялық зерттеулердің алуантүрлі әдістерін қаматамасыз етеді.

2.Бунақденелілерді жинау, өңдеу, анықтау, коллекциялау әдістері. Құрғақ және ылғалды коллекция құрастыру.

энтомологиядан далалық практика өткізудің негізгі мақсаттары:1) класстағы барлық оқушыларды бунақденелілердің алуан түрлілігімен таныстыру және оларға энтомологиялық зерттеулердің негізгі әдістерін үйрету;2) оқушыларды энтомологиямен қызықтыру;3) жас энтомологқа мектеп кезінде жеткілікті деңгейде жұмыс жасауға, маңызды ғылыми мәліметтер алуға.Практиканы ұйымдастыру детальдары әр түрлі болуы мүмкін (уақытқа, практиканы өткізу орнына, ұзақтығына байланысты), бірақ аталған мақсаттарға жету керек.Төменде жас натуралистер слеты кезінде энтомологиядан жүргізілген далалық практика негізінде жасалған жоспар үлгісі берілді:  2013 жылы маусым айы БҚО Бөрлы тау аумағы мен 2014ж.  тамыз айы Тасқала ауданы аймағындағы іс – тәжірибелерден алынды.Энтомологиялық практиканы жүргізу кезінде практиканың әр күні үш түрлі сабаққа арналады: 1) қысқаша теориялық сабақ, 2) экскурсия және бунақденелілерді жинау, 3) жиналған материалды өңдеуге арналған практикалық сабақ. Бұндай кезектесу материалды меңгеруге қолайлы. Экскурсия барысында мұғалім оқушыларға бунақденелілерді қалай жинайтындығын көрсетеді. Практикалық кезеңде жинақталған материалдарды өңдеу, монтаждау және анықтау  мен этикеткалау жасалады. Бунақденелілердің алуантүрлілігіне және  түрге дейін анықтау қиындығына байланысты, көп жағдайда практика кезінде бунақденелілерді тұқымдасқа дейін анықтау жүргізіледі.Далаға, шалғындыққа саяхатқа шыққан энтомологтың құрал-жабдықтары болуы керек.  Өзімізбен бірге алып жүретін заттардың барлық заттардың тізімі (1) :1) бунақденеліні аулау әдісіне қарай марліден немесе бөзден (бязь) жасалған сүзгі (сачок);2) улауға арналған ыдыстар (морилка);3) хлороформ немесе эфир;4) дала күнделігі, жай қарындаш,  шарикті қаламсап, этикеткаға арналған қағаз;5) бунақденелілерді ұстауға қолайлы пинцет 6) далалық сөмке, оған барлық затты салуға болады;7) 3—10 есе үлкейтетін ұлғайтқыш. Ұлғайтқышты, пинцетті және қарындашты ұзындау жіпке байлап, мойынға іліп алады;8) пробирка, қорапша, мақта;9) Петри табақшасы(Жарыққа жиналатын бунақденелілерге жарықты жетекші өзі ұйымдастырады)Экскурсиялық қорапшалар мен пробиркалар бунақденелілерді тірілей тасымалдауға арналған. Әр қорапша немесе пробиркаға  әдетте сәйкес этикеткасы бар бір немесе бірнеше бунақденеліні салады.  Экскурсиялық пробирканың орнына кез келген пробирка, дәрі-дәрмектен қалған банка жарайды, тек аузы кеңдеу болу қажет. Бунақденелі өліп қалмау үшін пробиркаларды тығынмен емес, мақтамен жабады.Экскурсиялық қорапшалар – ауа өтетіндей саңылаулары бар ағаш немесе фанер жәшікшелер. Егер саңылау өте үлкен болса, бунақденелі шығып кетпеу үшін оны марлімен жабу керек. Сіріңке қорапшаларын қолдануға болады.Киім жөнінде: энтомологтың костюмі жеңіл, ыңғайлы, лас болады деп қорықпау үшін жаңа болмағаны дұрыс. Әсіресе ков бойкалар мен спорттық шалбарлар («техастар», «джинсылар»). Шалбарлар мен көйлектердің пайдаланатын қалтаралары болғаны жақсы. Аяқ киім ыңғайлы, киілген, кеңдеу болуы керек (спорттық аяқ киім, кеды).   Егер экскурсия орны ретінде шалғындық емес, орман, бақ, немесе су қоймасы алынса, керек құралдар мен киімдер басқаша болады.