Профориентология

заң

медицина

экономика

статистика

физиология

информатика

кибернетика

демография

Техникалық ғылымдар ғылым

философия

әлеуметтану

психология

педагогика

Менің ойымша, профориентология барлық ғылымдар аясында қолданылады. Себебі кез келген ғылымның өз мамандары болады, яғни ол белгілі бір мамандыққа айналады. Осы мамандардың пайда болуы кәсіби бағдарлаудың көмегімен жүеге асады деп ойлаймын.

Профориентологияның философиямен байланысы оның қалыптасу эволюциясынан көрінеді. Философия ғылымдардың атасы демекші, профориентология ғылымының туындауы осы ғылыммен тығыз байланысты.

Педагогика және психологиямен байланысы адамдарды кәсіби бағдарлауда олардың мінез - құлқы, жеке - дара ерекшеліктері, тәрбиесі, темпераменті, жүріс - тұрысы тікелей ескеріледі. Міне осыдан көрініс табады.

Профориентологияның демография, әлеуметтану және экономика ғылымдарымен байланысы қазіргі кезде қай ғылым болмасын әлеуметтанумен байланысты болады. Өйткені әлеуметтану қоғамды тану болғандықтан кез келген ғылым қоғамнан бөлек дами алмайды. Қоғам ол адамдар, адамдар ғылым ойлап табады деп түсінемін. Экономикаға келсек, елдің экономикасы ғылымның дамуына тікелей өз әсерін тигізбей ққоймайды. Қазіргі нарықтық экономика заманында ғылымның дамуы да экономика саласына көп ескеріледі.

Кәсіби бағдарлау жұмыстарының ұзақ жылға дамуы барысында түрлі бағыттағы әдістері мен формалары жасалған: кәсіптер жайлы әңгімелер, әңгімелесу, экскурсия, пікірталастар және т.б.

Сонымен кәсіби бағыттылық ұғымы кәсіби бағдарлау, кәсіби өзін-өзі анықтау, тұлғалық өзін-өзі анықтау ұғымарымен тығыз байланыста. Бұл ұғымдарды бірінсіз бірін қарастыру алмаймыз. Жалпы жасөспірімдердің кәсіби бағыттылығы оларды кәсіби бағдарла жұмыстарына, олардың кәсіби және тұлғалық өзін-өзі анықтауларына байланысты болады.

32.Кәсіптік бағдар берушінің Этикалық кодексіне ұсынымдар құрыңыз.

Профориентолог профконсультация жүргізу кезінде белгілі бір этикалық нормаларды сақтауға және кәсіби - этикалық принциптерді басшылыққа алуы тиіс.

Оларға тоқталып кетер болсақ:

1. Клиенттің қызығушылығы мен мүдделерін қорғау.

Кәсіби кенес беру кезінде клиенттің өз ықтиярымен қатысу принципін сақтау қажет. Жеке әңгімелесу үшін клиент ерікті түрде таңдауға құқығы бар, сонда айтарлықтай ерекше жағдайларда қызметкер профконсультантпен мәселенің қаншалықты терең және маңызды екенін таңдау қажет. Кез келген кенес бері кезінде профориентолог клиентке өзінің кім екенін, кенес берудің шынайы мақсатын хабарлау керек және кенес беру рәсімінің нәтижесімен таныстырылуы қажет.

Егемендік принципін сақтау жеке адам құқықтарын қамтамасыз ету үшін өте маңызды. Консультация беру кезінде психолог тарапынан клиенттің ең қасиетті сезімі мен ойына қол сұғушылық қаупі туындайды. Сондай-ақ, психологиялық экспансия кезінде клиент психологтың әсер етуінен өте құпия өмірін ашып айтып қалуы мүмкін, сол кезде шамадан тыс кенес беруге болмайды.. Психолог белгілі бір ара қашықтықты сақтауға тиіс, себебі ол клиенттің сенімін жоғалтуы мүмкін. Әрине, клиент алдау жолымен кенес алуы тиіс емес.

Консультация беру кезінде алынған барлық ақпараттың құпиялылығы қағидасы, яғни тек клиенттің келісуімен ғана не оның ата-анасының келісімімен ғана басқа адамдарға айтылады.

Кенес беру кезінде алынған материалдарға қатаң бақылау қамтамасыз етіледі. Клиентке қандай да бір зияны тиетін мәліметтерді хабарлауға қатаң түрде тыйым салынады.

2. Профконсультатцияның тиімділігін қамтамасыз ету

Кенес берудің психопрофилактикалық принципі өзара қарым-қатынасы кезінде клиенттің жай-күйін қалыптастыру, оның өзінде түзету енгізуге, ұсынымдар жасауға, мәселелердің шешу жолдарын табуға мүмкіндік беруді қамтамасыз ету болып табылады.

Консультация берудің объективтілік принципі, кенес беру нәтижелерінің ғылыми негізделген терең психологиялық білімдерді пайдалануын, диагностикалық әдістер мен психотехнологиялардың қолданылуын талап етеді, клиентке деген субъективті қарым - қатынасқа тәуелді болмауы керек. Кенес беруді дұрыс және жағымды түрде жүргізу керек.

"Зиян келтірме!" принципі бірлесіп әзірленген ұсыныстар пайдалы болуы тиіс деп болжайды. Сондай-ақ, басқаларға зиян келтіруге әкеп соқтыруы мүмкін кенестер мен ұсынымдар беруге болмайды.

3. Кеңес беруді жоғары кәсіби деңгейде өткізу

Кәсіби біліктілік принципі деңгейі профконсультантқа мемлекеттік жоғары психологиялық білімнің болуын, әдістемелік және психотехнологиялық білімінің, тәжірибеде өткенін көрсететін аттестаттау нәтижелері бойынша алынған лицензиясының болуы дегендей жоғары талаптар қояды.

Мәдениеттілікті сақтау принципі белгілі бір клиентті солай қабылдау. Оған өзінің мінез - құлқынды, имиджінді, статусынды көрсетудің қажеті жоқ. Клиентке толықтай ашылуға мүмкіндік беру керек. Оның шешім қабылдау құқығын қолдануға мүмкіндік беру қажет. Бұл принцип адамның өзіне деген және психолог ретіндегі шексіз құрметін білдіреді.

Профориеитологияның қисынды міндеттерінің бірі адамдардың кәсіби-психологиялық құзыреттілігін қалыптастыру болып табылады:

• дүниетанымдық;

• әлеуметтік - мәдени;

• әлеуметтік-психологиялық;

• педагогикалық;

• өндірістік-технологиялық;

• кәсіпке кіріспе.

• Кәсіби-психологиялық құзыреттіліктерге мыналар жатады:

• әлеуметтік-коммуникативтік;

• танымдық;

• әдістемелік;

• психотехнологиялық;

• рефлексивтік;

• болжамдық (жобалау).

33.Психодиагностикалық әдістер бойынша жарнама-презентация өткізіңіз: ДДО (Е.А. Климов), қызығушылық анкетасы, ДЖ. Холланд сауалнамасы, (кәсіптік бағдарлау қызметінде әдістерді қолдану қажет екенін дәлелдей отырып) қызығушылық құрылымдары тесті.

Д.Голландтың тұлғаның типтерін анықтау тестісі

Кәсіби – тұлғалық типті бағалау мен тұлғаның әлеуметтік бағытын анықтау үшін Джон Голландтың әдістемесі қолданылады. Ол тұлғаның 6 типін бөліп көрсетеді.

1. Реалистік тип – «Ер – азамат типі». Нақтылыққа бағытталған, жоғары эмоционалдық тұрақтылыққа ие. Нақты нысандармен және оны қолданумен айналысқанды жөн көреді. Буындық дағдыларды, ептілікті талап ететін (үнемі қозғалыста болатын) тапсырмаларды таңдайды. Көбінесе механик, жүргізуші, инженер, агроном және т.б. нақты тапсырмаларға бағытталған мамандықтарды қалайды. Вербальды есем қабілеттер, буындық дағдылардың дамуы, кеңістіктік ойға берілу (сызбаларды оқу) сынды сипаттар тән. Физика, экономика, кибернетика, химия, спорт сияқты салаларда жетістікке жету мүмкіндігі бар.

2. Зияткерлік тип – сараптамалық ақыл-ой, ерекше тәуелсіз ой-тұжырым жасау тән. Теориялық және эстетикалық құндылықтары басымдылыққа ие. Зияткерлік, шығармашылық мәселелерді шешуге икемді. Әдетте, ғылыми мамандықтарды таңдайды. Ой – өріс қабілеті үйлесімді; вербальды және вербальды емес қабілеттері дамыған. Жоғары белсенділігімен ерекшеленгенімен, қызметте қарым – қатынас жасауға бейім емес. Әңгімелесу кезінде көбінесе, ақпаратты жеткізуші рөлін атқарады, негізінен томаға – тұйық. Негізінен математика, география, геология, теориялық мамандықтар, физика сияқты қызмет саласын таңдайды.

3. Әлеуметтік тип – әлеуметтік біліктілігінің айқындылығымен ерекшеленеді (қарым – қатынас жасай білу, топ басшысы болуға ұмтылу) Айналасындағылардан тәуелсіз, орын алған жағдайларға тез икемделеді. Күйзеліске берілгіш, сезімтал. Ой- өріс құрылымында вербальды қабілеттері айқын. Әлеуметтік біліктілікті меңгерген, қарым – қатынасқа мұқтаж.

Мінезіндегі сипаттар: оқытуға, тәрбиелеуге деген ұмтылыс, адамға психологиялық жағынан қолдау көрсету, адамгершілік, нәзіктік тән. Осы типтіңөкілдері зияткерлік мәселелерден бойын аулақ ұстайды; белсенді, бірақ әдетте өзгелердің пікіріне тәуелді. Туындаған мәселелерді эмоцияға, сезімге берілуі, адамдармен тіл табысуының арқасында шешеді. Жақсы вербальды қабілеттерді меңгерген.

Ұсынылатын қызмет түрі: оқыту мен емдеу (мұғалім, дәрігер, психолог).

4. Конвенциалды тип – құрылымы айқын қызмет түрлерін қалайды. Мінезі стереотипті, нақты әрі іскер. Сыншылдық, өзіндік ерекшелік көрсетпейді, консервативті, тәуелді, үйлестіруге, шығармашылыққа икемі жоқ, қызмет түрін ауыстырғанды ұнатпайды. Ұйымдастырушылық қабілеттері әлсіз дамыған, математикалық қабілеттері басым.

Кеңсе, есеп айырысуға байланысты мамандықтарды қалайды.

5. Іскер тип – күш-жігерді, ұшқыр ойлылықты, импульсті көрсетуге мүмкіндік беретін мақсаттарды таңдап, шытырман оқиғаларды ұнатады. Осы типтің өкілдері басымдылықты, өзін айналысының мойындағанын, жетекшілік жасағанды жақсы көреді. Оған тәжірибелік жұмыстар ұнамайды, сондай-ақ интеллектуалды күш-қуатты, шыдамдылықты қажет ететін жұмыстарды да жаны қаламайды. Басшылық, билік, мәртебемен байланысты мәселелерді жақсы шешеді, қатал әрі іскер, жақсы вербальды қабілеттерді меңгерген.

Көбінесе келесі қызмет түрлерін қалайды: әртіс, журналист, телеоператор, меңгеруші, директор, дипломат және т.б.

6. Әртістік тип – эмоцияға, қиялға, ішкі сезімге арқа сүйейді; өмір сүруге деген күрделі көзқарасқа ие. Шешім қабылдауға тәуелсіз, ерекше. Моторлық, вербальды қабілеттері жоғары дамыған. Осы типтің өкілдеріне өзіндік «менін» дәлелдеуге деген өмірлік ой – ниет тән. Қоғамның шарттарын қабылдамайтындықтан, әлеуметшіл емес.

Отандық психологияда Е.А. Климовтың жіктемесі кеңінен танылды.Онда еңбек объектісімен сәйкес мамандықтың 5 типі көрсетіледі:

1) Адам-тірі табиғат (т). Бұл тип өкілдері өсімдіктермен, жануарлармен, микроағзалармен байланыс жасайды, мысалы: агроном, зоотехник, ветеринар, микробиолог.

2) Адам-техника (өлі табиғат); (Т). Жұмысшылар еңбектің техникалық құралдарымен жұмыс жасайды. Мысалы: слесарь, техник, механик,электрик.

3) Адам-адам (А). Қызығушылық, танымдық заты-әлеуметтік жүйе, тұрғындар тобы, әр жастағы адам. Мысалы: тауар сатушысы, шаштараз, дәрігер, мұғалім.

4) Адам-белгілер жүйесі (Б). Табиғи және жасанды тілдер, шартты белгілер, сандар, формула. Мысалы: программист, математик, баспа редакторы, тіл маманы.

5) Адам-көркемдік образ (К). Мысалы: суретші-декоратор, реставратор, балет әртісі, драма театрының актері.

Мамандықтың бұл 5 типі мақсаты бойынша 3 класқа бөлінеді:

1) гностикалық мамандық (Г) (грекше «гнозис»-білім). Мысалы «адам-табиғат»: дегустатор, жемісті қабылдаушы; «адам-техника»: мастер- диагност; «адам-адам»: медициналық эксперт, әлеуметтанушы; «адам-белгілер жүйесі»: корректор-бухгалтер; «адам-көркемдік образ»: музыкант, актер.

2) Қалыптастырушы мамандықтар (Қ). Мысалы: «адам-табиғат»: өсімдік өсіруші, зооинженер, жануар өсіруші; «адам-адам»: мұғалім, педагог, токарь; «адам-белгілер жүйесі»: машинист-стенографист, бухгалтер; «адам-көркемдік образ»: декоратор, суретші, сылақшы.

3) Таңдамалы мамандықтар. Мысалы, «адам-табиғат»: ұшқыш-бақылаушы, биолог-зерттеуші; «адам-техника»: инженер-құрастырушы; «адам-белгілер жүйесі»: программист, математик; «адам-көркемдік образ»: суретші, сазгер.

Еңбектің негізгі құралдары бойынша әр класты 4 бөлімнен құруға болады:

1. Қол еңбегі мамандығы, слесірлік жұмыс бақылаушысы, фельд-шер-лаборант, картограф, суретші, конструктор.

2. Машина қол еңбегі мамандығы, экскаватор жүргізушісі, токарь,автомобиль жүргізушісі.

3. Автоматтандырылған жүйемен байланысты мамандық: цех операторы, магниттік жазба операторы.

4. Еңбек функциональды құралдарымен байланысты мамандық: еңбектің психологиялық құралы-ойлау эталондары (акробатта-келесі әрекеттің ойлау үлгісі, дирижерде-образды эталондар).

Еңбек шарттары бойынша Е.А. Климов мамандықты 4 топқа бөледі:

1. микроклимат жағдайындағы жұмыс: лаборант, оператор ЭЕМ, бухгалтер.

2. ашық жердегі жұмыс: агроном, монтажшы, МАИ инспекторы.

3. биікте, су астында, жер астында, т.б. антенашы, теңіз зерттеушісі, өрт сөндіруші.

4. Адамның денсаулығы, өмірі үшін моральды жауапкершіліктегі жұмыс: балабақша тәрбиешісі, мұғалім, зерттеуші.

Кәсіби білім беруді мамандықтың барлығы бойынша жүргізу мүмкін емес. Әрбір кәсіби іс-әрекеттің құралы, мазмұны, деңгейі ерекшеленеді. Оқу мамандығының белгілер бойынша ғылыми негіздеу керек. Нәтижесінде мамандар дайындау формасы жасалу керек. Бұл кәсіби мектеп және ЖОО-да оқу болуы мүмкін.

34.Жұмыспен қамту орталығындағы клиентпен диагностикалық тексеру-кеңесу үшін сұрақтар тізбегін жасаңыз.

Использование методов профдиагностики зависит от целей диагностики. Профдиагностика может проводиться с целью помощи в профессиональном самоопределении или в целях профотбора. В первом случае чаще всего используются анкетирование, наблюдение, беседа, тестовые методы и др. При профотборе чаще используют более стандартизированные и объективные методы: анализ документов, продуктов и результатов деятельности, аппаратурные методы и т.п.

Наблюдение - представляет универсальный метод и используется в самых разнообразных ситуациях. В профориентации наблюдение используется в ходе диагностической беседы (наблюдение за вербальными и невербальными характеристиками поведения), при проведении эксперимента непосредственно в трудовой деятельности в случае, когда человека берут на работу с испытательным сроком, а также при проведении тестирования, профориентационных игр и других диагностических процедур.

Наблюдение должно удовлетворять ряду требований:

1. Целенаправленность. Это требование означает, что наблюдение проводится не за человеком вообще, а за проявлением его конкретных личностных особенностей.

2. Планирование. До начала наблюдения необходимо наметить определенные задачи (что наблюдать), продумать план (сроки и средства), показатели (что фиксировать), возможные просчеты (ошибки) и пути их предупреждения, предполагаемые результаты; при этом надо точно определить особенности, за которыми ведется наблюдение (их не должно быть много).

3. Объективность. В процессе наблюдения необходимо фиксировать не те факты, которые подтверждают предположения профконсультанта, а записывать объективные факты, действия, делать выводы в строгом соответствии с правилами логического вывода и основных психологических законов.

4. Фиксация. Все данные наблюдения должны систематически фиксироваться по определенной системе. Полученные результаты, материалы должны обязательно записываться в ходе наблюдения или сразу после него. Записи обычно ведут в хронологическом порядке, через определенные интервалы времени. Для сокращения необходимых записей их удобно оформлять в виде различных схем, таблиц.

Эксперимент (профессиональное испытание). Чаще всего этот метод используется в виде таких форм, как моделирование типичной трудовой ситуации и прохождение испытательного срока при профотборе. В школе метод профессионального испытания используется в рамках трудового обучения. Наиболее широкое распространение этот метод получил в Японии, где в программу школьного образования введены так называемые профессиональные пробы. Профессиональная проба - это своеобразная профессиональная проверка или испытание с моделированием элементов конкретного вида профессиональной деятельности, характеризующегося завершенностью. В такой специально-организованной, профессионально-направлен-ной, познавательной и учебно-трудовой деятельности формируется опыт, позволяющий более обосновано принимать решения о профессиональном выборе. Теоретической базой профессиональных проб стали идеи профессора С. Фукуямы. В течение трех лет учащиеся японских школ проходят 12 профессиональных проб, включающих самые разнообразные виды деятельности. Результаты прохождения профессиональных проб оцениваются с помощью F-Теста, разработанного Фукуямой, состоящего из 16 пунктов (видов деятельности):

1. Выращивание овощей и цветов.

2. Уход за животными.

3. Ловля рыбы и сбор моллюсков.

4. Переработка пищевых продуктов.

5. Рисование (дизайн).

6. Изготовление продукции индустриальным способом.

7. Изготовление продукции домашним способом.

8. Управление машинами.

9. Выполнение канцелярской работы.

10. Предпринимательская деятельность.

11. Прием посетителей (организация контактов с людьми).

12. Приготовление пищи.

13. Уход за людьми.

14. Представительская деятельность.

15. Занятия спортом.

16. Исследовательская работа.

Анкетные методы

Сущность анкетного метода состоит в предъявлении испытуемому определенным образом сформулированных и сгруппированных вопросов, по ответам на которые можно судить о психологической структуре личности, определяющей профессиональную пригодность человека по ряду качеств, а также о профессиональных намерениях и интересах. Вопросы анкеты могут быть трех видов: дихотомические (требующие ответа «да» или «нет»), закрытые (анкетируемому дается возможность выбора установленных вариантов ответа) и открытые (отсутствует ограничение в ответах). При обработке анкет заведомо ложную и сомнительную информацию не следует брать во внимание. Анкетирование в профориентации используется в основном в качестве предварительной профдиагностики, являясь дополнением к диагностической беседе.

Ниже приводим пример типичных вопросов анкеты, предназначенной для предварительной профдиагностики учащихся:

- Какие учебные предметы Вам даются легче?

- Ваши любимые предметы?

- Какие предметы Вам не нравятся?

- Какие предметы Вам трудно давались?

- В какой работе класса, школы Вы принимали участие?

- Чем Вы любите заниматься в свободное время?

- Занимаетесь ли Вы в кружках (каких, как долго)?

- Какие книги, журналы, газеты Вы любите читать?

- Какие черты характера Вы цените у друзей, взрослых?

- Какие черты характера Вы можете отметить у себя?

- Давно ли Вы решили выбрать эту профессию?

- Что побудило Вас выбрать профессию (мнение родителей, друзей, книги, фильмы, теле- и радиопередачи, совет учителя, занятия в специальном кружке)?

- Что Вы делали для подготовки к овладению выбранной профессии?

- Какие профессии, кроме выбранной, Вам нравятся?

- Где бы Вы хотели учиться и работать, если не удалось поступить в учебное заведение, в котором можно овладеть выбранной Вами профессией?

Метод анализа документов

Чаще всего используется при профотборе и оценке персонала (документы об образовании, трудовая книжка, профессиональное резюме и другая кадровая документация).

Метод анализа продуктов и результатов деятельности.

Эффективен на более поздних этапах самоопределения, когда у человека «есть, что показать». На ранних этапах в качестве предмета анализа выступают оценки по предметам, различные поделки и т.п.

Беседа.

В беседе могут быть выявлены особенности характера человека, мотивы его поведения, оценки им различных сторон жизни, основные факты его биографии и отношение к ним. В беседе целесообразно широко использовать косвенные вопросы. Собственно говоря, именно с их помощью исследователь получает интересующую его информацию о скрытых сторонах жизни человека, о неосознанных мотивах поведения, идеалах и т. д. Беседа может быть более стандартизированной и более свободной.

В первом случае беседа ведется по строго регламентированной программе, со строгой последовательностью предъявления четко сформулированных вопросов. Это дает возможность точно фиксировать ответы и сравнительно легко обрабатывать и сравнивать между собой результаты. Во втором случае содержание вопросов заранее не планируется, общение протекает свободно, шире. Но это, правда, заметно осложняет организацию, проведение беседы и обработку результатов.

Четкая постановка цели беседы помогает формулировать четкие вопросы и избегать случайных. Необходимо учитывать, что утомленность или плохое настроение, заниженная самооценка или желание скрыть что-то могут тормозить внешнюю выразительность клиента и побудить его к неискренности или уходу от прямых ответов. Поэтому для большей достоверности результатов беседы наиболее важные вопросы должны в различных формах и ракурсах повторяться и тем самым контролировать предыдущие ответы, дополнять, раскрывать их, снимать неопределенность. Не следует злоупотреблять терпением, желанием и временем клиента. Беседа не должна длиться более 30—40 минут.

Важный этап диагностической беседы – конкретизация запроса. Цель этапа - выявить потребности и реальную причину обращения клиента к профконсультанту. Для выяснения проблемы клиента в ходе беседы следует уточнить конкретные обстоятельства его жизни и определить, в чем в реальности заключаются его проблемы. Для этого можно использовать уточняющие вопросы, начинающиеся со слов "Кто", "Когда", "Где", "Как часто", "По какой причине ?", а также уточняющие вопросы типа "Что Вы имеете в виду...?", "Пожалуйста, приведите мне пример...?", "Было ли в подобных случаях по другому?", "Что является причиной Вашего...?" и т.д. Хорошим инструментом на данном этапе являются техники активного слушания: повтор, парафраз, резюмирование, позволяющие уточнить и конкретизировать изложение клиентом его проблемы. Профконсультант должен понимать, что для профессионально грамотной работы следует ориентироваться в реальных фактах, а не в их интерпретации клиентом.

Для определения запроса клиента необходимо не только знать его конкретную ситуацию, но и ориентироваться в системе его мотивов и ценностных ориентации. Выяснить это (помимо данных анкетирования и результатов тестирования) можно непосредственно в ходе беседы, задавая вопросы типа "Почему это так для Вас важно?", "Почему Вы этого хотите?", "Почему для Вас важно, чтобы было (получилось, произошло...)" и т.д.

При выявлении запроса клиента следует учитывать, что любое обращение к профконсультанту, как правило, имеет две стороны. Одна, "внешняя" сторона - это то, как сам клиент формулирует свою проблему и свои ожидания от консультации. Другая, "внутренняя" сторона запроса - отражает психологическое содержание, стоящее за обращением к профконсультанту. При этом "внутренняя" сторона запроса может не осознаваться самим клиентом и ее выявление - задача профконсультанта. Работа по выявлению "внутренней", психологической стороны запроса бывает очень важной - ее игнорирование и работа только с "внешней" стороной приводит к непониманию профконсультантом клиента, а это в свою очередь может провоцировать у последнего агрессивные реакции и вызывать чувство неудовлетворенности консультацией, что часто выражается в формулировании отношения к профконсультанту как к "плохому специалисту", приводить к "хождению по кругу" в процессе консультационной работы и в конечном счете - к неуспеху всей профконсультационной работы в целом.

"Внешняя" сторона запроса может формулироваться в виде мотивов:

- профессиональное самоопределение;

- выбор направления обучения;

- получение конкретной помощи в реализации трудовых и профессиональных планов и преодолении затруднений.

"Внутренняя" сторона может формулироваться в виде мотивов:

- эмоциональная поддержка и сочувствие;

- способ справиться с состоянием повышенной тревоги;

- пониженная самооценка и переживание чувства невозможности справиться с ситуацией собственными силами;

- подтверждение своей правоты в трудных жизненных обстоятельствах;

- совет в сложной ситуации выбора и т.д.

Тестовые методы.

В основе применения тестов в качестве метода определения профессиональной пригодности человека лежит положение об относительно устойчивых индивидуальных физических и психофизиологических различиях между людьми, которые проявляются как в степени успешности овладения профессией, так и выполнении работниками конкретных работ. В результате обучения и практики эти различия могут уменьшаться, но не ликвидируются полностью.

Цель применения тестов в профдиагностике заключается в выявлении индивидуальных особенностей людей и определении на этой основе их профессиональной пригодности к конкретному виду трудовой деятельности. Разработка и применение современных тестов основаны на широком использовании методов математической статистики (корреляционного и факторного анализов), с помощью которых составляются наборы (батареи) тестов и проверяется их эффективность.

Существует два основных направления применения тестов. В первом направлении тесты как бы моделируют наиболее ответственные и сложные моменты профессиональной деятельности. Тесты-модели имеют ряд существенных недостатков. Во-первых, человек, имеющий опыт в той или иной профессии, для которого предназначен тест, будет иметь преимущество перед другими людьми. Во-вторых, такие тесты полностью не могут решить проблемы тренировки профессионально важных качеств испытуемого. С помощью теста можно испытывать целый комплекс психофизиологических качеств, необходимых для профессиональной деятельности. Но нет ответа на вопрос: за какое время может сформироваться этот комплекс. Возможен вариант, при котором те, кто признаны непригодными, в действительности не отвечают лишь требованиям теста, а не требованиям профессии, с которыми они через некоторое время при наличии определенных психофизиологических качеств могли бы справиться. При оценке же некоторых психофизиологических качеств в отдельности имеется неопределенность, заложенная в самом принципе построения тестов-моделей.

Эти недостатки тестового метода могут быть устранены при применении второго направления тестов, так называемого аналитического. Аналитические тесты направлены на четкое изучение одного или группы психофизиологических качеств, необходимых в трудовой деятельности. Подбор аналитических тестов начинается с психофизиологического анализа профессии. На основе психограммы профессии, которая включает перечень необходимых в трудовой деятельности по данной специальности профессионально важных качеств, подбирается комплекс тестов, каждый из которых в той или иной степени соответствует психофизиологическим требованиям, обнаруженным при анализе профессии. Если установлено, например, что профессиональная деятельность требует явно выраженной устойчивости, переключаемости или распределенности внимания, то отбираются такие тесты, которые в какой-то мере отражают степень развития у человека этих свойств. Затем изучается соответствие между показателями производственной деятельности, зависящими от свойств внимания, и результатами выполнения тестов. Таким же образом изучаются свойства памяти, мышления, двигательных функций и др.

Тесты подразделяются на бланковые и манипуляционные. Бланковые тесты выполняются с помощью бумаги и карандашей. Они представляют собой наборы определенных заданий, зафиксированных в виде букв, слов, цифр, чертежей, рисунков и др. Испытуемый должен выполнить определенное задание, сделав необходимые пометки и записав ответы в самом тесте или на специальном бланке. Манипуляционные тесты представляют собой сравнительно несложные приспособления для выполнения двигательных заданий. К ним следует отнести и аппаратурные тесты, которые выполняются с помощью приборов, предназначенных для облегчения контроля и регистрации результатов выполнения заданий.

В практике деятельности специалиста по психологии труда чаще всего используются следующие тесты:

- для выявления мотивов, ценностных ориентаций, профессиональных интересов и склонностей: «Дифференциально-диагности-ческий опросник» Климова, «Опросник профессиональной готовности» Кабардовой, «Карта интересов» Голомштока, опросник Холланда, тест ценностных ориентаций Рокича, «Эмоциональная направленность личности» Додонова, проективные рисуночные тесты («Мое будущее», «Моя будущая профессия» и т.п.);

- для диагностики интеллекта, общих и профессиональных способностей:тесты интеллекта Векслера, Амтхауэра, Равена, тест Беннета для исследования технического мышления, тест «Перепутанные линии», тест Шульте-Платонова или «Красно-черная таблица», корректурная методика и др.;

-для выявления индивидуально-психологических характеристик:

тест Айзенка, Смишека, Додонова, ПДО,MMPI, соционический тест и др.

Аппаратурные методы. Аппаратурные методы позволяют изучать психофизиологическую характеристику человека или комплекс характеристик, которые нельзя исследовать тестовыми методами в их бланковом или манипуляционном исполнении. Аппаратурный метод является вариантом манипуляционного теста, облегчающего действия испытуемого и контроль за результатами выполнения заданий. Только с помощью специальных аппаратов, например, могут изучаться характеристики психомоторных функций человека: скорость и точность различного вида двигательных реакций, координация движений. Аппаратурный метод служит также для изучения основных свойств нервных процессов (возбудительного и тормозного) – силы, уравновешенности, подвижности и лабильности. К аппаратурным методикам следует также отнести различные методики изучения функционального и эмоционального состояния и эмоционально-волевой устойчивости, чувствительности анализаторов и др.

Метод обобщения независимых характеристик предполагает в рамках профконсультирования сбор косвенной информации о клиенте от знакомых, родителей, товарищей, педагогов и других специалистов (при условии тактичности и этической корректности такого опроса), при проведении профотбора это метод используется в форме сбора рекомендаций о претенденте с предыдущих мест работы и учебы.

Конструктивные методы. В последние годы все больше усиливается критика существующей профдиагностики. Критика связана с тем, что диагностика в профориентации очень часто носит констатирующий, рекомендательный характер. Если учесть, что изменения личности на этапе раннего профессионального самоопределения (юность) очень динамичны, как и изменения в мире профессий и на рынке труда в условиях рыночной экономики, то “рекомендательный” и “констатирующий” подход в профориентационной работе не эффективен. С этим связано появление нового подхода к профдиагностике, которое можно назвать диагностико-корректирующим и диагностико-развивающим. В рамках этого подхода интересны такие методы исследования личности, как репертуарные тесты, биодромальные методы диагностики, активизирующие опросники Н.С. Пряжникова, деловые и профориентационные игры.

Переоценка многими объективных методов исследования личности, обеспокоенность тем, что собственно психологическое исследование часто подменяется социологическим, где конкретный человек теряется, послужило основой для разработки нового направления в диагностике личностного развития.

Интересны в этой связи так называемые репертуарные тесты, родоначальником которых является Дж. Келли, в России развитием этого метода занимается В.И. Похилько. Техника репертуарных решеток – это идеографический метод диагностики, “субъективное средство, сконструированное человеком, проверенное на собственном опыте”(16). В профдиагностике этот подход из-за громоздкости обработки не получил широкого распространения, однако многие профконсультанты используют основные элементы ТРР: приемы выделения конструктов (метод диад, метод триад, метод лестницы), метод отбора конструктов, ранговые и оценочные решетки. С помощью данных приемов можно построить образ подходящей профессии, иерархический список основных критериев профессионального выбора и оценить, какой из вариантов больше соответствует основным мотивам. Особенно активно используются репертуарные тесты профконсультантами, работающими в рамках теории принятия решений.

Биодромальные методы диагностики являются продолжением биодромальной теории личности.

Цель биодромальной диагностики состоит в том, чтобы на основании предшествующего развития индивида определить современную структуру личности, заложенные в ней возможности, определить перспективы развития. Совместное изучение с оптантом пути его профессионального самоопределения помогает связать его будущее с настоящим и прошлым, раскрыть перспективы, понять степень обоснованности его планов, уровень его социальной зрелости на момент диагностики и наметить программу его развития.

Наиболее известным методом биодромальной диагностики является метод каузометрии, в ходе которого исследуется содержание и структура психологического времени личности. В его основе идея о том, что элементарной единицей психологического времени личности является событие, а временая ткань (прошлое, настоящее, будущее) формируется связями между событиями. В каузометрии анализируется 2 вида связей - причинно-следственные и целе-средственные. Авторы метода А.А. Кроник и Е.И. Головаха в ходе многочисленных исследований подтвердили свою гипотезу о том, что успешность жизнедеятельности напрямую зависит от богатства и адекватности указанных связей. Само исследование включает в себя 3 этапа:

1. Выделение путем хронологизации и категоризации оптантом 15 наиболее значимых событий прошлого, настоящего и будущего. Каждое событие записывается на отдельную карточку с указанием точной или примерной даты.

2. Установление причинно-следственых и целе-средственных связей между выделенными событиями. Для фиксации связей используется специально разработанная авторами каузометрическая матрица.

3. Количественный и качественный анализ событийной картины по параметрам - характеристикам психологического времени.

Авторами была разработана компьютерная версия методики под названием “Lifeline”, которая позволяет резко ускорить количественный анализ и увидеть некоторые результаты в наглядном графическом виде, удобном для качественного анализа.

Авторы метода достаточно быстро обнаружили, что каузометрия позволяет не только диагностировать психологическое время личности, но и обладает мощным коррекционным и психотерапевтическим потенциалом. Другими словами, оказалось, что с помощью каузометрии не столько исследуется, сколько формируется конструктивная событийная картина жизни, оказывающая позитивное воздействие на психику и поведение оптанта, поэтому этот метод относят к конструктивным. Каузометрия, также как и репертуарные тесты, относится к идеографическим методам, т.е. к таким, где количественный и качественный анализ проводится не путем сравнения психических особенностей данного человека с психическими особенностями других людей, как в большинстве тестов, а через реконструкцию уникальной и неповторимой, в этом смысле не сравнимой, субъективной картины психологической ситуации человека.

Большую популярность приобрели также активизирующие опросники Н. С. Пряжникова. В основе этих опросников - метод проблематизации, благодаря которому актуализируются важнейшие аспекты профессионального самоопределения (ценностно-нравствен-ные основы выбора, позиции профессионального самоопределения, критерии выбора и др.). В результате использования опросников происходит мощная активизация, побуждающая человека к самопознанию, заставляющая по-новому посмотреть на собственную ситуацию.

В последнее время в практике профотбора, особенно при отборе и подборе персонала для коммуникативных профессий и должностей, используются деловые игры, как достаточно наглядный и эффективный способ оценки претендента. В играх моделируются типичные профессиональные ситуации, различные аспекты профессиональной деятельности, что позволяет строить прогнозы относительно будущего профессионального поведения участников этих процедур. Особенность игр, также, как и других конструктивных методов диагностики, – большой активизирующий и коррекционый потенциал.

35.Зеердің перспективалық кәсіпграммасы бойынша кәсіптік талдау схемасын жасаңыз.

Рассмотрим основные положения этого типа профессиографии. Существенная особенность данного подхода заключается в проектировании профессиограммы, отражающей динамику изменения ведущей деятельности и личности на разных стадиях профессионального становления: оптации, профессионального образования (подготовки), профадаптации, первичной и вторичной профессионализации и мастерства.

На каждой стадии приводятся следующие структурные составляющие деятельности:

– конкретные виды деятельности, направляемые стратегическими целями и мотивами;

– профессиональные действия, направляемые тактическими целями;

– способы осуществления действий в конкретных условиях и оценка их результативности.

Эти структурные компоненты деятельности являются основой для выделения профессиональных функций специалиста: мотивирующей, целевых и операционных.

Реализация профессиональных функций приводит к развитию основных подструктур личности специалиста: профессиональной направленности, профессиональной компетентности, профессионально важных качеств и психофизиологических свойств.

Приведем алгоритм проспектированной профессиограммы.

1. Паспорт профессии:

• тип профессии и ее отраслевая принадлежность;

• уровень образования и ступени (категории) квалификации;

• смежные специальности и профессии;

• социально-профессиональные ограничения.

2. Подготовка кадров:

• форма и уровни профессионального образования и подготовки кадров;

• уровень получаемой квалификации;

• перспективы профессионального роста и карьеры.

3. Характеристика ведущей деятельности на каждой стадии профессионального становления:

• функции;

• конкретные виды деятельности;

• типовые профессиональные задачи;

• профессиональные умения.

4. Проспектированная психограмма на каждой стадии профессионального становления:

• ведущая деятельность;

• основные подструктуры субъекта деятельности:

- профессиональная направленность;

- профессиональная компетентность;

- профессионально важные качества (ключевые квалификации);

- профессионально значимые психофизиологические свойства;

• психологическая характеристика каждой подструктуры личности.

5. Санитарно-гигиенические условия труда:

• режим труда;

• нервно-психическая напряженность;

• сенсомоторная и перцептивная сферы;

• медицинские противопоказания.

Представим еще один алгоритм профессиограммы, который включает следующее [55]:

1. Классификационную карточку профессий:

• наименование профессии;

• доминирующий способ мышления;

• область базовых знаний;

• профессиональная область;

• межличностное взаимодействие;

• доминирующий интерес;

• дополнительный интерес;

• условия работы.

2. Доминирующие виды деятельности.

3. Качества, обеспечивающие успешность выполнения профессиональной деятельности (способности, личностные качества, интересы, склонности).

4. Качества, препятствующие эффективности профессиональной деятельности.

5. Области применения профессиональных знаний.

6. Историю профессии.

7. Другие профессии, которые также подходят человеку с данным типом личности.

8. Заведения, обучающие данной профессии.

При выборе или смене вида деятельности целесообразнее ориентироваться на профессиограммы, построенные на основе психологического изучения профессий, чем на конкретные характеристики предмета и орудий труда. Именно поэтому каждая профессиограмма должна включать наиболее важные психологические качества специалиста. Рассмотрим некоторые из них [55].

Доминирующий способ мышления. Практически любая деятельность состоит из различных проблемных ситуаций, и человеку все время приходится решать различные профессиональные задачи:

- одним людям лучше даются решения в ситуациях, где требуется выбрать одно из нескольких готовых решений;

- другим – в ситуациях, где нужно предложить что-то новое;

- третьим предпочтительно не размышлять, а действовать.

В одной и той же проблемной ситуации один человек будет перебирать различные способы выхода из ситуации, другой – искать причины и анализировать возможные последствия. Следовательно, привычные для человека способы мышления и наиболее характерные стратегии выхода из таких сложных ситуаций проявляются как в обычных житейских, так и в профессиональных обстоятельствах. Если профессия постоянно требует от работника применять не свойственный ему способ мышления, то он будет испытывать эмоциональный дискомфорт и не сможет добиться успеха в данной деятельности.

Доминирующий, т.е. преобладающий, способ мышления является устойчивой характеристикой личности. Чтобы узнать, какой способ мышления у человека преобладает, необходимо проанализировать, решение каких задач дается ему легче всего, какие житейские ситуации для него наиболее привлекательны, какое хобби имеется.

Формализованная схема (структура) профессиограммы

(по Е.Ф. Зееру)

Социальная и профессиографическая характеристика профессии

1. Название профессии и специальности по официально принятой номенклатуре.

2. Таксономические сведения: форма, тип, класс, группа, специальность.

3. Название рабочего поста (конкретизированное применительно к данной форме профессиограммы).

4. Престиж, имидж, статус профессии в данной отрасли, регионе, профессиональной группе.

5. Должностной оклад и его оценка (ниже среднего, средний и выше среднего в регионе).

6. Краткая характеристика основных квалификационных и должностных обязанностей.

7. Необходимое образование.

8. Диапазон квалификации (разряды, классы и т.д.), а также перспективы административного, профессионального, научного и других видов продвижения, карьеры.

9. Основные особенности общения: постоянное или эпизодическое, с узким или широким крутом лиц, непосредственное или опосредованное техническими средствами, характер общения (узкопрофессиональное, с посетителями, клиентами, в условиях обслуживания людей и руководства подчиненными и т.д.).

10. Краткая характеристика требований профессии к безошибочности и надежности: последствия ошибок, особые требования к безопасности труда.

11. Частота случаев дисквалификации по профнепригодности, отдельно в периоды профобучения, профадаптации и профессиональной деятельности.

12. Краткая характеристика основных особенностей динамики трудовой деятельности (возрастные ограничения, большая текучесть кадров по данной специальности и другие обстоятельства, заслуживающие внимания с точки зрения общей характеристики данной профессии, специальности или рабочего поста).

Психограмма

А. Общая характеристика труда

1. Фотография рабочего дня.

2. Описание и оценка динамических факторов труда (работоспособность, утомление, надежность, безошибочность и др.).

3. Влияние условий труда на динамические процессы работы.

4. Психологическая характеристика рабочего места и трудовых действий.

Психологический анализ ошибочных действий.

Б. Требования к психическим процессам

1. Психомоторика:

- рабочая поза, статические и динамические нагрузки;

- рабочие действия: гностические, приспособительные, исполнительские и др.;

- временные и психофизиологические характеристики основных технологических операций, связанных с психомоторикой;

- требования к выдерживанию темпоритма и точности реагирования;

- особые требования к психомоторике.

2. Сенсорная и перцептивная сферы:

- чувствительность различных сенсорных модальностей;

- профессионально значимые виды восприятия сигналов на фоне помех, при избытке или дефиците информации, восприятие времени, движения, скорости, пространственного положения;

- особые требования к сенсорной и перцептивной сферам.

Профессиональные особенности познавательных процессов:

- влияние представлений на эффективность и надежность трудовой деятельности;

- требования: к воспроизводящему и (или) творческому воображению; к преобладающему типу мышления: наглядно-действенное, образное, теоретическое (абстрактное), «безлимитное» по времени, жестко лимитированное, в условиях дефицита времени;

- особенности принятия решений при выполнении работы: самостоятельность, ответственность, самоконтроль; требования к стрессоустойчивости;

- преобладающий вид памяти; требования к памяти: устойчивость памяти в условиях напряженности (эмоционально-мнемоническая устойчивость), а также к факторам, вызывающим стрессовые состояния;

- особенности речи: удельный вес речи в профессиональной деятельности, требования к речи;

- внимание и его особенности: широта, интенсивность, устойчивость, роль внимательности как качеств специалиста.

В. Требования к эмоционально-волевой сфере

1. Характеристика преобладающих эмоциональных состояний.

2. Особые требования к эмоционально-волевой сфере (например, сочетание монотонии с эмоциональными перегрузками).

3. Воля и ее особенности. Основная направленность волевого процесса (управление техникой, людьми, собой и т.д.).

Г. Типичные психологические состояния в процессе труда

1. Монотония и утомление.

2. Соматогенные психологические состояния в процессе труда (гипоксия, перегревание и др.).

3. Другие состояния, свойственные данной профессии, рабочему посту либо данному индивиду, в том числе состояния внимательности и невнимательности (по часам рабочей смены, отдельным событиям и т.д.).

Д. Ансамбли профессионально значимых качеств (ключевые квалификации)

1. Общая и специфическая направленность личности. Структура, широта, активность, устойчивость и действенность мотивации.

2. Социально-профессиональная ответственность.

3. Оптимизм.

4. Внушаемость как желательное и нежелательное свойство личности. Мера опасности повышенной внушаемости для профессиональной деятельности (недопустима, весьма нежелательна, нежелательна, допустима). Нравственно-психологическая устойчивость личности (особо необходима, необходима, важна, желательна, не является обязательным профессионально значимым качеством).

5. Профессиональные и инновационные способности. Их структура, качественно-количественная характеристика, обязательность (или необязательность) для нормальной профессиональной деятельности.

6. Особенности характера: необходимые, желательные, допустимые, нежелательные, категорически противопоказанные (социальная активность, принципиальность, честность, решительность, самостоятельность, смелость, инициативность, организованность, дисциплинированность, коллективизм, конформизм, оптимизм, пессимизм, уступчивость, терпение, внимательность и др.).

Е. Противопоказания и ограничения

1. Последствия ошибок и особые требования к безопасности труда.

2. Характеристика профнепригодности.

3. Половозрастные ограничения.

4. Профессиональные вредности и льготы.

5. Профессиональные деформации личности.

Заключение

В этой части суммируются основные данные социального, профессиологического и психологического изучения профессии и формулируются основные рекомендации научного и (или) практического характера в следующем порядке:

1. Характеристика деятельности: функции, виды деятельности, типовые задачи и ситуации, профессиональные умения и навыки.

2. Профессионально значимые качества субъекта деятельности (социальные, профессиональные, психологические, анатомо-физиологи­чес­кие и др.).

3. Профессионально значимые свойства личности, состояний и процессов.

4. Профессиональные вредности, ограничения и льготы.

5. Перспективы профессионального роста и профессионального самосохранения.

36.А.К. Маркованың тұлғалық-міндеттік кәсіпграммасы бойынша кәсіптік талдау схемасын жасаңыз.

А.К. Маркова көрсеткендей, «кәсіп – бұл адам белгілі бір білім мен дағдыны меңгеруін және оған сәйкес қабілеттер мен кәсіби маңызды қасиеттер болуын қамтамасыз ету үшін қоғамға қажетті іс-әрекеттің тарихи пайда болу формасы деген».

А.К.Маркованың кәсіби құзырлылықты, оның өзіндік іс-әрекеттік компоненті – іскерліктерді түсіндіру келісі, авторға іскерліктердің он бір тобын бөліп қана қоймай, сондай-ақ оларды мұғалім еңбегінің барлық жақтары үшін «жарып өткіш» қылуға мүмкіндік берді.

Мұғалімнің кәсіби құзырлылығы модулі (А.К.Маркова бойынша)

Мұғалім еңбегінің жақтары		Еңбектің әрбір жағы үшін психологиялық модуль
		Мұғалім еңбегі үшін объективті қажеттілер		Мұғалім еңбегінің психологиялық сипаттамасы
		Кәсіби білімдер	Кәсіби-педагогикалық іскерліктер	Кәсіби ұстанымдар	Кәсіби-психо-логиялық ерекшеліктер (сапалар)
Еңбек процесі	Мұғалімнің педа-гогикалық іс-әрекеті
	Мұғалімнің педагогикалық іскерліктері
	Мұғалім тұлғасы
Еңбек нәтижесі	Мектеп оқушыларының білімділігі
	Мектеп оқушыларының тәрбиелілігі

А.К. Маркованың зерттеуі бойынша мамандықты меңгеру кезінде профессионализмнің келесі деңгейлері бөлініп шығады:

профессионализмге дейінгі мерзім (адам жұмыс істейді, бірақ та нағыз шебердің сапаларына ие бола алмайды);

профессионализм (адам жұмысты тұрақты атқарып, талап ретінде қойылған ережелер мен міндеттерді басынан аяғына дейін орындайды);

көтеріңкі профессионализм (шығармашылық (творчество), тұлғалық даму, «акме» – кәсіби дәреженің биік шыңында болатын көріністер);

жалған профессионализм (әшейінде белсенді әрекет атқарғандай болады, бірақ еңбек істеу барысында «олқылықтар мен қателіктер» жібереді);

профессионализмнен кейінгі мерзім (өзінің мезгілінде шебер болып «экс-профессионал» саналып жас мамандар үшін ұстаздықты жүзеге асыра алады).

А.К. Маркова адамның мамандықты меңгеру барысындағы нақты сатыларын ажыратып көрсеткен:

1. Адамның өз мамандығына бейімделуі.

2. Адамның өз мамандығына сай белсенділікті айқындау (маман- дыққа бейімделу, индивидуалды кәсіби нормалар мен ережелерді анықтап, жүзеге асыру мерзімі).

3. Адамның өз мамандығы мен кәсіби тұрғыдағы үйлесімділігі (Е.А. Климов бойынша «шеберлік» деңгейіне жақын). Адам берілген тапсырмаларды игеріп алған технологиялары арқылы орындайды.

4. Өзінің кәсіби деңгейінде жетілу. Мамандық иелері өздерінің білік- тілігі мен шеберлігін жетілдіру жағдайында шығармашылыққа зерделінеді. Нақты шығармашылық кезінде маман иелері ойлаған нәтижелерге жетудің жаңа жолдарын іздестіреді. Осы жағдайда кәсіби шығармашылықпен тәуекел жәйттер қатар жүреді. Осындай тәуекелдерге кез келген еңбек ету- ші дайын бола бермейді. Осының нәтижесінде нақты шығармашылықтың шыңына жету екі талай болуы мүмкін және де айтылған жағдайлар еңбектің индивидуалды стилінің қалыптасу мәселесімен тығыз байланыста болады.

5. Өзінің мамандығын еркін игеру сатысы. Әрбір адам өз маман- дығын жоғары дәрежеде игерген кезінде Е.А. Климовтың пікірі бойынша «Ұстазға» айнала бастайды.

6. Адамның өз-өзін тұлға ретінде шығармашылық арқылы айқындай алу. Шеберлік деңгейінде атқаратын ісінде адам өзінің ең маңызды өмірлік идеяларын жүзеге асыруға ұмтылыстарын көрсетіп, оны орындай алу сатысында өз қабілеттері мен күш-қуаттарын айқын көрсетеді.

37.Өзін-өзі анықтау моделі Н.С. Пряжникова бойынша SWAT-анализ жүргізіңіз.

В качестве содержательно-процессуальной модели профессионального самоопределения можно предложить модифицированный вариант схемы построения личного профессионального плана (ЛПП) Е.А. Климова, дополненный Н.С. Пряжниковым ценностно-нравственными компонентами самоопределения :

1. Осознание ценности честного (общественно-полезного) труда (ценностно-нравственная основа самоопределения).

2. Общая ориентировка в социально-экономической ситуации в стране и прогнозирование перспектив ее изменения (учет конкретной социально-экономической ситуации и прогнозирование престижности выбираемого труда).

3. Осознание необходимости профессиональной подготовки для полноценного самоопределения и самореализации.

4. Общая ориентировка в мире профессионального труда (макроинформационная основа самоопределения).

5. Выделение дальней профессиональной цели (мечты) и ее согласование с другими важными жизненными целями (досуговыми, семейными, личностными).

6. Выделение ближних и ближайших профессиональных целей как этапов и путей к дальней цели.

7. Знания о выбираемых целях: профессиях и специальностях, соответствующих профессиональных учебных заведениях и местах трудоустройства (микроинформационная основа самоопределения).

8. Представление об основных внешних препятствиях на пути к выделенным целям.

9. Знание путей и способов преодоления внешних препятствий.

10. Представление о внутренних препятствиях (недостатках), осложняющих достижение профессиональных целей, а также знание своих достоинств, способствующих реализации намеченных планов и перспектив (самопознание как важная основа самоопределения).

11. Знание путей и способов преодоления внутренних недостатков (и оптимального использования достоинств), способствующих подготовке к самостоятельному и осознанному выбору и будущей профессиональной деятельности.

12. Наличие системы резервных вариантов выбора на случай неудачи по основному варианту самоопределения.

13. Начало практической реализации личной профессиональной перспективы и постоянное совершенствование (корректировка) намеченных планов по принципу обратной связи.

Рассматривая процесс профессионального самоопределения, А.К. Маркова выделяет следующие признаки профессионального самоопределения:

- установление человеком своих собственных особенностей, черт, качеств, возможностей, способностей;

- выбор человеком критериев, норм оценивания себя, «планки» для себя, точки отсчета, координат на основе системы идеалов, ценностей;

- определение своих наличных уже имеющихся к сегодняшнему дню качеств, соответствующих требуемым нормам, принятие или непринятие себя;

- предвосхищение своих завтрашних потенциальных качеств, соответствующих требуемым нормам, принятие или непринятие себя как соответствующего нормам в ситуации завтрашнего дня;

- построение своих целей, задач, планов (близких и дальних) для развития у себя необходимых качеств, для принятия себя;

- пересмотр человеком применяемых им критериев и оценок, ибо изменяются ценности, менталитеты в самом обществе, и сам человек выбирает разные из них на различных этапах своего развития;

- пересамоопределение - человек заново принимает или не принимает себя, затем цикл может возобновляться. Косвенным свидетельством процесса пересамоопределения человека являются внешние изменения, которые человек осуществляет в своей жизни - меняет профессию, круг знакомых, образ жизни, религиозные установки и др.

При исследовании процесса профессионального самоопределения необходимо выделить субъект профессионального самоопределения, который традиционно в профориентации обозначается как оптант (от «опцио» - выбираю).

Н.С. Пряжников выделяет следующие особенности субъекта профессионального самоопределения:

- совокупный характер субъекта профессионального самоопределения,

- сложная, многоуровневая организация,

- противоречивый характер.

Совокупный характер субъекта профессионального самоопределения объясняется тем, что кроме самого человека на его важные жизненные выборы сильное влияние оказывают родители, сверстники, различные специалисты (педагоги, психологи) и др.

Сложная, многоуровневая организация субъекта самоопределения объясняется тем, что выбор обычно растянут во времени (он должен еще как бы созреть). Кроме того, существует определенная и постоянно меняющаяся иерархия факторов, определяющих принятие решения.

Противоречивый характер субъекта самоопределения связан с тем, что сам выбор - это всегда отказ от чего-то, от каких-то имеющихся равноценных альтернатив. Между этими альтернативами всегда существуют определенные (прежде всего внутренние, на уровне сознания и отношения самоопределяющегося человека) противоречия, которые и должен разрешить субъект.

Виды и типы профессионального самоопределения

Самоопределение - это сложный, многоступенчатый процесс развития человека, его структурными элементами являются разные виды самоопределения - личностное, социальное, профессиональное и др. Жизненное самоопределение, возможно, лежит в основе других и начинается с первого дня жизни как выполнение человеком своего предназначения. Эти виды самоопределения постоянно взаимодействуют. В одних случаях они предшествуют одно другому, например, личностное самоопределение может предшествовать и способствовать профессиональному, чаще всего они происходят одновременно, меняясь местами как причина и следствие, однако большинство авторов «отдают пальму первенства» жизненному самоопределению, считая его основой личностного и профессионального самоопределения.

Жизненное самоопределение — это определение себя относительно общечеловеческих критериев смысла жизни и реализация себя на основе этого самоопределения.

Личностное самоопределение — это определение себя относительно выработанных в обществе (и принятых данным человеком) критериев становления личности и дальнейшая действенная реализация себя на основе этих критериев. Например, если человек считает, что критериями личности являются способность к саморазвитию, социальная ответственность и др., то он и себя самоопределяет с точки зрения этих критериев. Если человек считает другие критерии важными для личности, например, построение новых смыслов, смыслотворчество, то он соответственно и себя оценивает под этим углом зрения. В последнее время появляется много новой литературы о качествах личности современного человека в быстро меняющемся мире, и у каждого думающего человека появляется широкий выбор для уточнения критериев личностного самоопределения.

Социальное самоопределение — это определение себя относительно выработанных в обществе (и принятых данным человеком) критериев принадлежности к определенной сфере общественных отношений и определенному социальному кругу, ограничение себя некоторым кругом профессий. Например, человек, еще не выбрав точно профессию, осуществляет социальное самоопределение, решая для себя, что это будет профессия в сфере умственного труда.

Профессиональное самоопределение — это определение человеком себя относительно выработанных в обществе (и принятых данным человеком) критериев профессионализма. Один человек считает критерием профессионализма просто принадлежность к профессии или получение специального образования, соответственно и себя оценивает с этих позиций, другой человек полагает, что критерием профессионализма является индивидуальный творческий вклад в свою профессию, обогащение своей личности средствами профессии, соответственно он иначе с этой более высокой «планки» себя самоопределяет и далее самореализует.

38.Өзін-өзі анықтау моделі Е.А. Климова бойынша SWAT-анализ жүргізіңіз.

Е.А. Климов считается «патриархом» советской профориентации. Его исследования в области профориентологии и психологии труда являются до сих пор предметом интереса как теоретиков, так и практиков в этих сферах.

Остановимся подробнее только на некоторых аспектах его теоретических исследований.

По утверждению Е.А. Климова, решение задачи и выбора профессии объективно должно быть уравновешенным и согласующим в себе огромное множество объективных и субъективных факторов выбора.

Е.А. Климов обозначил три главные составляющие выбора профессии: 1) желание работать по данной профессии (“хочу”); 2) способности и возможности освоить данную профессию, а также способности продуктивно работать в дальнейшем (“могу”); 3) потребности народного хозяйства в выбираемой профессии (“надо”). Правда, в последнее время уместнее говорить о потребностях не народного хозяйства, а рынка труда.

Выделяются им и более конкретные факторы выбора профессии применительно к школьному возрасту:

- интересы и склонности;

- способности;

- уровень притязаний;

- информированность о мире профессий и труда;

- позиция родителей;

- позиция одноклассников, друзей и сверстников;

- престижность профессии;

- личный профессиональный план ( ЛПП).

Е.А. Климов предложил систему эмпирических критериев установления относительной согласованности между различными факторами выбора профессии. Это критерии согласованности между:

- профессиональными планами оптанта и его склонностями;

- склонностями и способностями;

- склонностями оптанта и планами родителей;

- планами оптанта и потребностями общества;

- способностями оптанта и планами родителей;

- склонностями оптанта и потребностями общества;

- планами родителей и потребностями общества.

Личный профессиональный план Е.А. Климов определяет как психологический регулятор профессионализации личности.

Разработанная Е.А. Климовым модель личного профессионального плана (перспективы) включает следующие компоненты:

1. Главная цель .

2. Цепочка ближних и более отдаленных конкретных целей (первая область деятельности, специальность, работа, пути получения профессионального образования, первый трудовой пост после окончания учебы, перспективы повышения мастерства, профессионального роста).

3. Пути и средства достижения ближайших жизненных целей (изучение справочной литературы, беседы со специалистами, самообразование, поступление в определенное профессиональное учебное заведение).

4. Внешние условия достижения целей (трудности, возможные препятствия, возможное противодействие тех или иных людей).

5. Внутренние условия достижения целей (свои возможности: состояние здоровья, способности к обучению, настойчивость, терпение и другие личные качества, необходимые для учебы и работы по данной специальности).

6. Запасные варианты целей и путей их достижения на случай возникновения непреодолимых трудностей в реализации основных вариантов

Личный профессиональный план должен быть логически и нравственно обоснован, опираться на реальные склонности, увлечения оптанта.

В качестве основного фактора профессионального самоопределения и основного мотива выбора профессии Е.А. Климов считал интерес и склонность к тому или иному предметному содержанию труда. В связи с этим им была создана классификация профессий по признаку предмета труда («человек- природа», «человек-техника» «человек- человек», «человек - знаковая система», «человек - художественный образ»).

В поздних работах (14) Е.А. Климов подробно проиллюстрировал положение о том, что интерес задает избирательное восприятие содержания реальности, избирательное настолько, что люди с разными интересами живут в разных реальностях. Выбор профессии в таком случае сводится к поиску возможностей остаться в сформированной интересом и эмоционально привлекательной реальности и именно в ней реализовать одну из профессиональных целей (исследовать, преобразовать и т.д.).

В качестве инструмента диагностики интересов и склонностей относительно предмета труда он разработал дифференциально-диагностический опросник, построенный на использовании эмоциональных индикаторов.

Важным аспектом профессионального самоопределения Е.А. Климов считает формирование профессионального самосознания, в структуру которого входят следующие компоненты:

1. Сознание своей принадлежности к определенной профессиональной общности.

2. Знание, мнение о степени своего соответствия профессиональным эталонам.

3. Знание человека о степени его признания в профессиональной группе.

4. Знание о своих сильных и слабых сторонах, путях самосовершенствования, вероятных зонах успехов и неудач, знание своих индивидуальных способов успешного действия, своего стиля в работе.

5. Представления о себе и своей работе в будущем.

По мнению Е.А. Климова воздействие на процесс профессионального самоопределения молодого человека происходит не столько через влияние на его поведение, сколько через влияние на его профессиональное самосознание.

Е. Климовым предложена система управления процессом профессионального самоопределения молодежи, включающая следующие элементы:

1. Совокупность общественных воздействий:

а) широко развернутая профинформационная работа;

б) влияние образов литературы, искусства;

в) разъяснительная и пропагандистская работа;

г) воспитательная работа школы, влияние семьи;

д) экономические стимулы;

е) рекомендации профконсультантов.

2. Сведения в состоянии и изменениях профессиональной направленности выпускников школ.

3. Сведения о наличной и перспективной потребности общества в кадрах, специалистах.

Необходимо напомнить, что данная схема разработана Е.А. Климовым в советское время, когда государственная система профориентации была ориентирована на обслуживание потребности государства в определенной качественной и количественной структуре кадров.

39.Өзін-өзі анықтау моделі А.К. Маркова бойынша SWAT-анализ жүргізіңіз.

1-топ. Педагогикалық міндетті анықтау кезінде өз мотивтері мен мақсаттарын, оқу-тәрбие беру процесін белсенді даму үстіндегі оқушыға бағыттау; педагогикалық ситуадияны зерттеу және қайта түрлендіру; педагогикалық міндеттерді сатылы және же дел түрде нақтылау, белгісіздік жагдайда оңтайлы педагогикалық шешім

қабылдау, педагогикалық мақсаттар мен міндеттерді педагогикалық жағдаяттардын өзіеру шамасына қарай икемдеп бейімдеу; қиын педагог икал ық жағдаяттардан абыроймен шығу: педагогикалық міндеттерді орындаудың жақын және алыс нәтижелерін болжай алу, т.б. іскерліктер.

2-топ: 3 топшадан тұрады.

I топша: «Нет оқыту керек». Оқу материалымен жүмыс жасай білу іскерлігі (оқыту туралы жаңа концепциялар мен технологияларды меңгеру), оку пәні бойынша негізгі қағидаларды бөліп алe оқу пәнін жаңарту (үғым, термин, дискуссияларды пайдалану арқылы), педагогикалык жаңалықтарды талдау қабілетплігі, мектеп оқушыларында жалпы білімділік және арнайы ептілікті, дағдыны қалыптастыру, пән аралық байланысты жүзеге асыру.

II топиіа: «Кімді окыту керек». Оқушылардың жеке психологиялық процестерін зерттеу (ес, ойлау, зейін, сөйлеу т.б.), іс-әрекет түрлеріне сипаттама (оқу, еңбек); оқушылардың білімділігі мен тәрбиелілігін зерттеу, оқушының окуға шынайы мүмкіндіктерін зерттеу; оқу үлгерімі және жеке бас сапаларын ажырату, жас ерекшеліктеріне байланысты бір кезеңнен екінші кезеңге өтуді зерттеу, үлгермеушілермен және дарынды оқушылармен жоспар бойынша жұмыс т.б.

III топша: «Қалай оқыту керек». Оқыту және тәрбиелеу формаларын, әдістерін дұрыс тандап алу іскерлігі, оқытушы мен оқушының жұмсалатын күшін, уақытын есепке алу; педагогикалық ситуацияны салыстыра алу, жалпылай алу, біріктіру; оқушының өзіндік оқу іс-әрекетін ұйымдастыру; педагогикалық міндетті шешудің бірнеше жолдарын іздестіру; қолайлы жол таңдау.

3-топ: Психологиялық-педагогикалық білімді қолдана білу іскерлігі, педагогикалық тәжірибелерді қолдану; өз еңбегінің қорытындысын тіркеу, еңбегінің күшті және әлсіз жақтарын көре білу, оқушылардың қиындықтарын өз жұмысындағы кемшіліктерімен байланыстырып отыру; өзінің жеке бас стилін бағалау, өз тәжірибесін саралау, басқа мүғалімдердін тәжірибесімен салыстыру, алмастыру; педагогикалық әрекетті дамыту барысында жоспар жасай білу іскерлігі.

4-топ: Кең спектрдегі коммуникативті міндеттерді шешу. Психологиялык қауіпті болдырмау, жою.

5-топ: Жоғары дорежедегі қарым-қатынас тудыратын жолдарды іздестіру, қолдану. Оған мыналар жатады: қарым-қатынаста басқаның позициясын түсіну іскерлігі, оған деген қызығушылықты арттыру, оқушыны дамытуға бағыт, мінез-құлық бойьшша оқушының ішкі жағдайын түсіну (мимика, жест), өзін оқушының орнына қоя білу («децентрация»); сенімді, жайлы атмосфера қалыптастыру, басқарудын демократиялық стилінің басымдығы; окушыны мақтауға, кешірім сұрауға дайын болу, окушының сөзін бөлмеу, окушының қарым-қатынастық әрекетінен қорықпау; көпшілік алдында сөз сөйлей білу.

6-топ: Кәсіби позициясын сақтай алу іскерлігі, яғни өз кәсібінің мәңділігін түсінетін, онын әлеуметтік және жалпы адамзаттық құндылыгы жолында қиындықтарға төтеп бере алуға қабілеті: өзінін педагогикалық қабілеттерін, олардың перцептивтік (басқа адамды түсіну және зерттеу, оньш көзқарасымен қарау) және басқару (оқушының тек мінез-құлқы мен қылықтарына ғана емес сондай-ақ оның түрткілеріне, мақсаттарына әсер ету) компоненттерін қамти отырып жүзеге асыру және дамыту; өзінін эмоционалдық күйін бас кару; өзінің және окушылардың позитивті мүмкіндіктерін қабылдау және осылайша өзінін «Мен»-тұжырымдамасын нығайтуға ықпал ету; еңбек эталондарын меңгеру (педагогикалық шеберлік); шығармашылық ізденісті іске асыру.

7-топ: Кәсіби дамуды сезіне алу іскерлігі, өзінің жеке бас стилін анықтау, күшті жақтарын нығайту, әлсіз жақтарын ығыстыру жаңалық енгізуге ізденіс, новаторлық деңгейге өте білу.

8-топ: Оқу жылының басы мен аяғында окушының білім деңгейіне сипаттама бере злу; өзін-өзі тексеру, бағалау; дағдылану, оқыту көрсеткіштерін табу (оқушыға көмек көлемі, үлгермеушілік себептерін ашу, жеке және жал пылай әсер ету), кезеңдерге сай оқудың және оқытудың компоненттерін даярлау; өз бетімен білім алуға, үзіліссіз білім алуға дайындықты ынталандыру.

9-топ: Оқушының тәрбиелілігін мұғалімнін бағалау іскерлігі; мінез-құлық арқылы окушының адамгершілік нормасы мен көзқарасын болжау. Әлсіз дамыған мінез көріністерін дамытуға жағдай жасау (мысалы, белсенділікті арттыру, аландаушылык коэффициентін төмендету, лидерлікке жетуте жағдай жасау).

Іскерліктің қалыптасу кезендерімен психологияқ құрылымы:

Іскерлік өз қалыптасуында бірнеше кезеңдерден өте отырып, соңында шеберлік пен шығармашылыққа айналады.

1-кезең. Бастапқы іскерлік - іс-әрекет мақсатын ертеректе қамтылған білім мен дағдыға негіздей отырып сезіну және оған жету қүралын іздестіру; іс-әрекет байқап көру - қателесу жолымен орындалады.

2-кезең. Іскерліктің жеткіліксіздігі - іс-әрекетке қатыссыз ертеректе жинақталған білім мен оны іске асыру тәсілдерін қолдану.

3-кезең. Жекеленген жалпы іскерлік - әртүрлі іс-әрекет түрлеріне қажетті, дамыған бірақ ауқымы тар іскерлік қатары (өзінің іс-әрекетін жөспарлау іскерлігі, ұйымдастырушылык, іскерлік).

4-кезең. Жоғары деңгейдегі іскерлік - нақты іс-әрекетте білім мен дағдыны шығармашылықпен қолдану; мақсатын ғана емес, оған жету тәсілдерін таңдау мотивтерін сезіну.

5-кезең. Шеберлік - әртурлі іскерлікті шығармашылықпен қолдану.

А.К. Маркова (1996) рассматривает самоопределение как сложный, многоступенчатый процесс развития человека, структурными элементами которого являются разные виды самоопределения. Основой для выделения различных видов самоопределения, по ее мнению, служат определенные группы критериев, выработанные в обществе. Принимая эти критерии, человек не только определяет себя, но и действенно реализуется. Согласно Марковой, для выделения жизненного самоопределения базовыми являются общечеловеческие критерии смысла жизни, а для личностного самоопределения - критерии становления личности. Что касается социального самоопределения, то для него характерно определение человеком себя относительно критериев принадлежности к определенной сфере общественных отношений и определенному социальному кругу. Профессиональное самоопределение предполагает определение человеком себя относительно выработанных в обществе критериев профессионализма.

Нетрудно заметить, что критерии, предложенные автором для выделения видов самоопределения, носят весьма общий характер. Кроме того, семейное и индивидуальное самоопределение, в основе которых лежат, соответственно, критерии норм семейной жизни и требования к индивидуальности, выработанные самим человеком, являются, на наш взгляд, более частным вариантом социального и личностного самоопределения.

40.Әлеуметтік педагог ретінде мектептегі кәсіптік бағдарлау іс-шаралар жоспарын құрыңыз. Алдын ала бейіндік немесе бейіндік білім алатындарға арналған(3-5 іс-шара бір этапқа).

Кәсіпке баулу – бұл әрбір жеке тұлғаның ерекшеліктерін және халық шаруашылығына, экономикалық аудандарға, жеке салаларға қажетті сұранысы бар мамандықтарды ескере отырып жастарды еркін және өзіндік мамандық таңдауға дайындаудың ғылыми негізделген жүйесі. Бұл жүйенің негізгі объектісі бастауыш сыныптан жоғарғы сыныпқа дейінгі оқушылардың тұлғасы болып табылады. Кәсіптік бағдар бұл – бір – бірімен тығыз әрекеттесетін қоғамдық және жеке тұлғалық жоспарда жүзеге асатын күрделі динамикалық жүйе.

Оқушыда 14 – 18 жас өзін – өзі анықтау жасы. Кім болам? Қандай болу керек? Мен не нәрсеге қабілеттімін? Мен қай жерге керекпін? Міне жоғары сынып оқушыларының алдында осы сұрақ тұрады. Қызықтыратын мыңдаған мамандық бар – олар қандай? Еңбектің түрі адамнан түрлі қасиеттерді талап етеді. Бір жағдай адамнан қарым – қатынас, басқалардан бағынуды талап етсе, басқа кезде қозғалыстың мәдениетін, зейіннің өткірлігін талап етеді. Сүйікті мамандыққа сай қасиеттерді меңгермесе не істеу керек? Осындай көптеген сұрақтар жоғары сынып оқушысына көп ойлануды қажет етеді.

Қазіргі кезде мектептерде жоғарғы оқу орнына түсу үшін үгіт-насихат жүріп отыр. Осы арқылы оқушы өзі қалаған мамандықты таңдауға мүмкіндігі бар және қалаған мамандық туралы мәлімет жинап алуға болады.

Кәсіпке баулу жеке адамның шығармашылығын белсендіруге, әлеуметтік процестердің дамуын рационалды басқаруға және даму үстіндегі қоғамның қажеттіліктерімен жас азаматтардың жеке қызығушылықтарын үйлестіруге бағытталған.

Мектеп оқушыларына осындай бағыт – бағдар мектеп қабырғасында екі кезеңде іске асыруы қажет:

біріншісі 5 – 9 сыныптарда кәсіпке бағдарлау болса;

екіншісі 10 – 11 сыныпта кәсіпке оқыту болмақ.

Оқушылардың мамандыққа деген ниеттерінің негізгі түрлері :

-Мамандықтың қоғамдық –мемлекеттік маңыздылығы;

-Мамандықтың танымдық маңыздылығы;

-Таңдалған жұмысқа қызығушылық ;

-Осы саладағы мамандыққа дайындық;

-Мектептегі жетістіктің осы таңдалған мамандыққа байланысы;

-Мамандыққа деген қабілеттілік ;

-Мамандықтың тәрбиелік маңызы;

-Материалдық ойлану;

-Оқуға түсу, жұмысқа тұру жеңілдіктері;

-Туған –туыстарының, мұғалімнің,досының, отбасы дәстүрінің ақылы мен үлгілері;

Мамандық таңдаудың ең кең таралған мотивтері:

Бірінші таңдалған мамандықтың мазмұны мән –мағынасына қызығушылық болып табылады.

Екінші орындағы мотив осы еңбектің қоғамдағы маңызы.

Үшінші орындағы мотив ол мамандыққа материалдық қызығушылық.

Төртінші орында мамандықтың мынадай ерекшелігі:құрметтілігі, романтикалығы, беделі жатады.

Мектепте кәсіптік бағдар бойынша мектептен тыс жұмысты ұйымдастырудың барлық түрлерін былай бөлеміз:

оқушылардың жеке жұмыс істеуі(өз ынталарына сәйкес үйірмелер),

көпшілік шаралар(тақырыптық кештер, экскурсиялар, олимпиадалар,конкурстар, жарыстар, сынып сағаттар т.б)

№	Жоспарланған іс-шаралар	уақыты	Жауаптылар
1.	«Мамандық таңдаудағы менің көмегім» ата-аналармен ұйымдастырылатын дөңгелек үстел	қыркүйек	ДТжО, сынып жетекшілер, әлеуметтік педагог
2.	«Мамандық еліне саяхат» рольдік ойындар	қыркүйек	Әлеуметтік педагог, психолог
3.	Түрлі саладағы қызмет ететін ата-аналармен кездесу кеші	қазан	ДТжО, сынып жетекшілер, әлеуметтік педагог
4.	«Мен мамандық әлеміндемін» жасөспірімдерге арналған тренинг	Қараша	Психолог, әлеуметтік педагог
5.	«Менің болашақ мамандығым» (3-5 сыныптар, гимназияның сауықтыру лагері)	желтоқсан	Сынып жетекшілері, әлеуметтік педагог
6.	9 сынып оқушыларына кәсіптік диагностика өткізу	желтоқсан	Психолог, әлеуметтік педагог
7.	10-11 сынып оқушыларына арналған «Менің алғашқы жұмысым»атты кәсіби бағдарлау сабақтары	қаңтар	Сынып жеетекшілері, әлеуметтік педагог
8.	«Мамандық таңдаудың сыры неде?» тренинг сабақ	ақпан	Сынып жеетекшілері, әлеуметтік педагог
9.	«Мамандықты жасыр жаттығуы» 3 - 4 сынып оқушылары	ақпан	Психолог
10.	«Жоғары сынып оқушыларының кәсіптік бағдарын қалыптастыру жолдары» семинар	наурыз	Сынып жетекшілер, пән мұғалімдері
11.	Бейімділік картасы, «Мен қаладым» саралаушы-диагностикалық сұрақнамасы	наурыз	Психолог
12.	“Мамандық таңдаудың психологиялық маңызы” семинар	сәуір	Сынып жетекшілер, әлеуметтік педагог
13.	Д.Голландтың кәсіби-тұлғалық типті анықтау тестісі	сәуір	Психолг
14.	Жоғары оқу орындарының Ашық есіктер күніне қатысулары	мамыр	ДТжО, сынып жетекшілер, әлеуметтік педагог
15.	Қала кәсіпорындары мен оқу мекемелеріне саяхат	мамыр	ДТжО, сынып жетекшілер, әлеуметтік педагог

• Тек ақпараттанған адам ғана шешім қабылдай алады. Сонымен мамандық таңдаудың бірінші кірпіші: ақпараттың болуы.

• Автономдылық-бұл мамандық таңдаудың екінші кірпіші болып табылады. Автономдылық-өзінің өзгелерден ерекшелігін сезінетін, өз тағдыры үшін өзі ғана жауап бере алатын, өз өміріндегі таңдауларды өзі жасауға жауапкершілікті ала-алатын, өз өмірінің иесі. Үшінші кірпіші – шешім қабылдай алу.

• Төртінші кірпіші - жоспар құра алу, жоспарлау;

• Бесінші кірпіші – таңдауға эмоционалдық тұрғыда қарау.

• Мектепте кәсіптік бағдар беру келесі бағыттар бойынша жүзеге асырылады:

·   Ақпараттық-ағартушылық бағыт (тәрбие сағаттары, рольдік ойындар, кездесулер, ата-аналармен жұмыс)

·   Диагностикалық бағыт (сауалнамалар, анкета, арнайы әдістемелік жұмыстар)

·   Білімділік бағыт (қажетті  құндылық, құзіреттіліктерді қалыптастыруға бағытталған шаралар).

41. Қазақстан және әлем бойынша 2015 жылы ТОП -10 ең сұранысқа ие мамандыққа рейтинг жасаңыз. ХХI – ғасыр адам өмірінің әртүрлі саласына жаңалықтар енгізіп қанай қоймай, жаңа мамандықтарды да ала келді. Адам баласы  ХХ ғасырда қажетсінбеген, тіпті естіп-білмеген түрлі мамандықтар пайда болуда. Мамандық таңдау барысында оның болашақтағы қажеттілігін де нысанаға алған дұрыс. Алайда, болашақта сіз бен біз таңдаған «абыройлы мамандықтың» өзі  қажеттілік тудырмайтын жағдай болуы мүмкін.  Болашақтың  таңдаулы мамандықтары мүлдем басқа болады деген шешімге келіпті бір топ британдық зерттеушілер. 2015 жылдың маусым-шілде айларында “Ел қанаты” қоғамдық қоры жұмыс берушілердің сұранысына қатысты әлеуметтік сауалнама жүргізді. Оған Қазақстанның 16 өңірінен 200-ден аса жұмыс беруші тартылды. Сауалнама көрсеткеніндей Қазақстанда сұранысы жоғары мамандықтар:

• инженерлер (13,8%)

• дәрігерлер (12,8%). Одан кейін:

• педагогтар (10,1%),

• бағдарламашылар (7,4%)

• құрылысшылар (6,4),

• маркетологтар (6,2%) келе жатыр

Сонымен қатар сәуір - маусым айында түлектер арасында мамандықтарды таңдауға қатысты сауалнама өткізілген. 2000 оқушы қатысқан сауалнамада анықталғанындай, олардың арасында:

техникалық ғылымдар мен инженерлік (20,5%),

медицина (19,8%),

экономика (13%),

заңгерлік (6,1%),

мемлекеттік және жергілікті басқару (6,1%) мамандықтарына түсуге ниеттенгендердің қарасы көп.

Алматы қаласы жастар саясаты мәселелері жөніндегі басқарма «Elite» рекрутингтік агенттігі мен «Срочно Требуется» газет редакциясымен біріге отырып, жастар еңбек нарығын зерттеген болатын. 

Бүгінде сұранысқа ие мамандықтардың қатарына:

1. сауда жөніндегі мамандар

2. бағдарлама жасаушылар

3. интернетте жұмыс жасайтын мамандар

4. бухгалтерлер

5. аудиторлар

6. телекоммуникация инженерлері

7. маркетологтар

8. жарнама саласындағы мамандар

9. талдаушылар

10. жобалаушылар

11. сәулетшілер

12. құрылысшылар жатады

Айта кетер жәйт, қазақстандық нарықта механик, слесарь, дәнекерлеуші, жүк және арнайы транспорт жүргізушісі, құрылғылар операторы, электр монтаждаушы сынды мамандық иелері жетіспейді.

Әрбір саналы адам ертеңгі күнін ойлайды. Болашақ қалай болар екен? Балаларымыз не істейді екен? Осындай ойлар барлық ата-ананы мазалайды. Әрине, әрбір ата-ана өзінің перзенті табысы мол маман иесі болса екен дейді.

Әлемде ең сұранысқа ие мамандықтар:

1. Инженерлер

2. IT саласының мамандары

3. Дәрігерлер

4. Туризм саласының мамандары

5. Логисттер

6. Экологтар

7. Химиктер мен энергетиктер

8. Нанотехнологтар

9. Сервис специалисты

10. Журналист - имиджмейкерлер

Техникалық прогресс біздің үйреншікті өмірімізді өзгертеді. Күнделікті тіршілік, жұмыс, тіпті мамандықтар да өзгереді. Еңбек нарығында да өзгерістер орын алады. Қазір біз естімеген жаңа мамандықтар көп. Мысалы, осыдан он жыл бұрын SMM-менеджер (тауарды әлеуметтік желілерде жарнамалаушы) деген мамандық мүлдем болмаған, ал қазір бұл қатты сұранысқа ие мамандықтардың бірі. Болашақты болжап, ертең қандай маман иелері керек екенін саралап көрейік.

42. Алдын ала бейіндік мектепте оқитын оқушының портфолиосын өз үлгіңізде жасаңыз

Портфолио дегеніміз - оқушы немесе мұғалімнің оқып білім алу және басқа да салалардағы жетістіктерін тіркейтін, жинақтайтын, бағалайтын және қорытындылайтын жүйе, тәсіл.

Портфолионың мақсаты:

- білім алушының білім алу немесе еңбек ету жылдары ішіндегі өзіндік өсуін және қоғамдық өмірдегі жан-жақтылығын айқындайтын шығармашылық бейнесін көрсету.

Портфолионың түрлері:

1. Кәсіптік портфолио (дәрігер, агроном…)

2. Лауазымдық портфолио (лауазым иесі)

3. Шығармашылық портфолио(ақын, жазушы)

4. Тақырыптық портфолио (магистрант, ізденуші мұғалім, оқушы ізденісі-ғылыми еңбек)

5. Қызметтік портфолио

6. Студент және оқушы портфолиосы

7. Электрондық портфолио

Оқушылар портфолиосы баланың жұмысының мән-мағынасын ашып көрсе-туге бағытталады. Портфолионың мазмұны міндетті түрде болу керек. Оқушылардың портфолио құрылымы мынандай:

1. Сыртқы беті.

2. Визитка (резюме, портрет). Порт-фолионың иесі туралы ақпарат.

3. Пән бойынша оқушы жетістігі (ББД):

3.1 Баланың жеке жетістіктер парағы;

3.2 Алға жылжуды көрсететін гра-фиктері;

3.3 Бақылау, тест жұмыстары;

3.4 Оқитын курстары;

3.5 Пән бойынша олимпиада, сайыс-тарға қатысы.

4. Негізгі құзіреттіліктерінің қалып-тасуы:

4.1 Оқу-зерттеу әрекеті (жобалау жұмыс-тары, рефераттар, шығармашылығы);

4.2 Қоғамдық шығармашылық әрекеті.

5. Оқушының жетістіктері.

6. Оқушы жетістігіне берілген өзіндік бақылау, қоғамның (мұғалімдер, ата-аналар, т.б.) бағалауы.

Портфолио қолданудың реті:

- Әр оқушының өзіне портфолио неге керек екенін түсінуі;

- Портфолионың түрін анықтау: мұғалім көрсетеді немесе оқушы таңдайды;

- Портфолиомен жұмысты аяқтау уақытын білуі;

- Портфолионың құрылымын анық-тау;

- Бағалау көрсеткіштерін анықтау (бұл оқушымен бірлесе отырып шешілетін мәселе);

- Бағалау тәсілін анықтау.

Портфолио білім беру үрдісіндегі бағалау жүйесін ұсынады. Оның дәстүрлі әдістерден айырмашылығы бар. Аяқталған портфолионың көрсеткіштері:

- Ойлылығы (оқушының портфо-лионы жүргізудегі түсінігін бақылау);

- Оқу – білімге қарым-қатынасының өсуі мен дамуы;

- Негізгі әрекеттерді түсінуі;

- Портфолио бойынша қолданған әдістер мен үрдістердің дұрыстығы, қажет-тілігі;

- Тәсілдердің көптүрлілігі.

43. Оқушылардың кәсіп таңдаудағы басты қателіктерін анықтау және абитуриентке анықтамалық жасаңыз. Мамандық - қарапайым өмір сүру көзі болып табылатын және қандай да бір дайындықты, жауапкершілікті талап ететін қызметінің маңызды бөлігі. Адам өзінің болашақ кәсібіне әр түрлі жолдармен келеді. Біреулер үшін ойға алған арманның орындалуы, отбасы дәстүрін жалғастырушы, келесі біреулер үшін - жаңалыққа, дербестікке талпыныс, үшінші біреулер үшін - әйтеуір бір мамандық алу керек болған соң және т. б. Мамандықты таңдау үшін, ең алдымен өзін, өз бейімділігін тануы қажет. Дұрыс таңдалмаған мамандық әсері мамандық иесінің ғана емес қоғамға кері әсерін тигізеді. Адамның мамандықты қате таңдауына көптеген себептер әсер етуі мүмкін, Е.Е. Смирновтың мәліметіне сәйкес адамның жасаған барлық қателіктері үш топқа бөлінеді

Тұлғаның кәсіби дамуының кезеңдері:

- Кәсіп әлемін білмеуі;

- Өзін-өзі білмеуі;

-Мамандық таңдау тәртібін білмеуі.

Сонымен катар, Кәсіп әлемін білмеуі: көптеген мектеп оқушыларының кәсіп әлемі туралы әлсіз ақпаратқа ие болуы, нақты кәсіптегі еңбек шарты мен сипаты бойынша қате көріністің әсері. Кәсіп туралы көрініс үнемі толық емес және бұрмаланған болып келеді (адамның кәсіп талабын білмеуі, еңбек ақы және жұмыс шарты туралы жаман түсінкте болуы. Өзін – өзі білмеуі: адамның өз мүмкіндіктері туралы бұрмаланған көрініс (жеке қасиеттері туралы білмеуі, өз қабілеттері мен дағдыларын жете бағаламау не болмаса асыра бағалау). Мамандық таңдау тәртібін білмеуі: мамандықты таңдау тәртібін білмеудің мәні, яғни кейбір жағдайда оқу пәніне деген қызығушылық автоматты түрде таңдаған мамандықтың бағдары болып кетеді, бірақ өзінің қабелетінді бағаламай мектеп пәніне деген махаббаттың салдарынан мамандық таңдау әрдайым дұрыс бола бермейді.

Кәсіп таңдаудағы әдеттегі қателіктер:

• Мамандық туралы толық ақпаратсыз кәсіп таңдау

• Тек мәртебелі және/немесе табысты сияқты белгілерге бейімделу

• Оқыту пәнімен мамандық арасына теңдік белгісін қою.

• Нақты мамандық иесіне - адамға деген қатынасты кәсіпке аудару.

• Нақты мамандық иесіне - адамға деген қатынасты кәсіпке аудару.

• Мамандық таңдауда білім алу деңгейі немесе оны алу орнын таңдаумен ауыстыру.

• Өзінің қабілеттері мен қызығушылықтарын ескермеу.

• Кәсіп таңдау мәселесінде құзыретті емес адамдардың пікірлеріне құлақ салу.

Мамандық таңдаудағы кездесетін қиындықтар :

• мамандыққа бағыт - бағдар берушілерге ауып кету;

• бірден жоғары квалификациялы мамандыққа бағыт беру;

• достарынан қалмау үшін мамандық таңдау;

• мектептегі таңдаған пәннің мамандыққа сәйкес келмеуі;

• өзінің қабілетін, жеке қасиетін анықтай алмау, кемшіліктерін білмеу

44. А.К.Маркова бойынша кәсіби генезистің деңгейлерін, этаптарын, тармақтарының кестесін жасаңыз. А.К.Маркова педагогикалық шеберлік, кәсіби құзіреттілік ұғымдарын қарастырған ғалымдардың бірі. Ол кәсіби құзіреттілікті 4 түрін бөліп көрсетеді:

• Арнайы;

• Әлеуметтік

• Тұлғалық;

• Индивидуалдық

Педагогикалық шеберлік – кәсіби әрекетті жоғары деңгейге көтеретін мұғалімнің жеке қасиетінің, оның білімі мен білігінің жүйесі. Осы мәселені терең зерттеген А. Маркова мұғалімдердің кәсіби деңгейге көтерілуінің төмендегідей психологиялық белгілерін анықтаған. Объективті белгілер: мұғалімнің өз мамандығына қаншалықты сәйкес әлеуметтік тәжірибеге қосар үлесі қандай екендігі, жоғары еңбек көрсеткіші, әр түрлі мәселелерді шығармашылықпен шеше алу біліктері . Субъективті белгілер : кәсіби- педагогикалық бағыттылықты, кәсіптің маңыздылығын, оның құндылығын түсіну, маман иесі ретінде позитивті кӛзқарастың болуы Нәтижелі белгілер: Мұнда мұғалім өз ісіне қоғам талап етіп отырған нәтижелерге қол жеткізіп отыр ма деген мәселелер қарастырылады. А.К.Маркова: «технологиялық құзыреттілік–іс-әрекет кезіндегі барлық субъективті қасиеттер ». Ол болашақ мұғалімнің технологиялық құзыреттілігіне мыналарды жатқызады:

- кәсіби-педагогикалық білім;

- кәсіби-педагогикалық шеберлік;

- кәсіби-негізгі қасиеттер, танымдық, мотивациялық аймағы;

- кәсіби-педагогикалық позициялары (тұрақты қатынас жүйесі, оқушыға, өзіне, әріптестеріне оның әрекетін анықтайтындай болуы).

Сондықтан да біз технологиялық құзыреттілікті жан-жақты және өзара бір-бірімен байланысты үш компоненттен құралғандығын айтуымыз керек. Олар:

а) кәсіби білім;

ә) кәсіби шеберлік;

б) педагогикалық әрекеттегі кәсіби ерекше қасиеттер.

Тұлғаның кәсіби дамуының бұзылуын жалпылап кәсіби деструкцияға апаратын келесі тенденцияны бөлді:

- жасерекшеліктік және әлеуметтік нормалармен салыстырғанда кәсіби дамудың тежелуі;

- кәсіби дамудың дезинтеграциясы, кәсіби сананың құлдырауы – шынайы емес мақсат, кәсіби жанжал;

- төмен кәсіби мобильділік, жаңа жағдайға бейімделе алмау, бейімсіздену;

- кәсіби дамудың жеке бөлімдерінің арасындағы келіспеушілік, біреуі жоғары көтерілгенде, екіншісінің төмендеуі;

- кәсіби қабілет, кәсіби ойлаудың әлсіреуі;

- кәсіби дамудың бұрмалануы, бұрында болмаған негативті саналардың пайда болуы, әлеуметтік және индивидтік нормалардан ауытқуы;

- тұлғаның деформациясының пайда болуы (эмоционалды қажу және күйін кету);

- кәсіби аурудан және жұмысқа қабілеттілікті жоғалтудан, кәсіби дамудың тоқтауы

Кәсіби деструкцияны бастан кешіру психикалық шиеленіспен, психологиялық дискомфортпен өтеді, ал кейбір жағдайларда қақтығыс және дағдарыстық құбылыстармен көрінеді. Кәсіби қиындықтарды сәтті шешу іс-әрекетті ары қарай жетілдіруге және тұлғаның кәсіби дамуына апарады.

Қорыта келгенде, А.К.Маркованың пікірінше технологиялық құзыретті мұғалім педагогикалық әрекетін жоғары деңгейде іске асыратын, оқыту мен тәрбиелеуде жоғары деңгейде жақсы нәтиже көрсететін адам. Ондай дәрежеден мұғалім: өзінің технологиясы, жеке тұлғалық қасиеті мен педагогикалық қарым-қатынасы мен ерекшеленеді. Осы аталған қасиеттер арқылы болашақ мұғалім- студенттердің «құзыреттілігін» анықтауға болады. Болашақ педагогтердің технологиялық құзыреттілігі деп фундаменталды пәндер бойынша психологиялық, педагогикалық білімі; практикалық кәсіби шеберлігі; кәсіби біліктілігін, кәсіби қасиеттерін дамытуға қолдана алатындай деңгейді айтамыз.

45. Жұмыспен қамту орталығындағы кәсіби кеңес берушінің үлгісін (моделін) жасаңыз

«Жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар басқармасы» коммуналдық мемлекеттік мекемесі келесі міндеттерді жүзеге асырады:

1) халықты жұмыспен қамту және әлеуметтік қорғау саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыру;

2) жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарын іске асыруды қамтамасыз ету;

3) жұмыссыздықты төмендету, кедейшілікті ауқымды азайту және халықтың тұрмыс деңгейін көтеру бойынша мемлекеттік саясатты іске асыру;

4) әлеуметтік серіктестік саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыру;

5) әлеуметтік көмекке мұқтаж зейнеткерлерге, жұмыссыздарға, мүгедектерге, кәмелетке толмаған балалары бар көп балалы отбасыларға және басқа да топтағы жұмысқа жарамсыз халыққа қолдау көрсету мақсатымен ұйымдар, мекемелер, қоғамдық бірлестіктер және қайырымдылық қорлардың өзара іс-қимылдарын үйлестіру;

6) жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар саласында халықаралық байланыстарды және ынтымақтастықты ұйымдастыру.

Жұмыспен қамту 2020 Бағдарламасын іске асыру мақсатында Жұмыспен қамту орталығы келесі мемлекеттік қолдауды көрсетеді

• Оқу және жұмысқа орналасу мәселелері бойынша кеңес беру;

• Шәкіртақының төленуімен, тегін білктілікті арттыру, кәсіптік даярлау және қайта даярлаукурстарына (бұдан әрі-кәсіптік оқыту) жолдау;

• Лайықты бос жұмыс орындарын іздеу, тұрақты және әлеуметтік жұмыс орындарына орналастыру жәрдемдесу;

• Жалақыны ішінара субсидиялау;

• Жастар практикасына жіберу;

Профессионально важными качествами, обеспечивающими профессиональную пригодность профориентолога, являются:

• коммуникативные качества;

• оперативно-творческое мышление;

• хорошие вербальные способности;

• толерантность;

• хорошая память.

46. Бейіндік мектептегі әлеуметтік педагогтың моделін жасаңыз. Бейіндік оқытуды енгізудің өзектілігі қазақстандық білім беру жүйесінің қазіргі кезде модернизациялау кезеңінде және бейіндік оқыту рөлінің заманауи әлемнің қоғамдық өмірінде маңызды болғанына тікелей байланысты. Қазақстан Республикасында бейіндік оқытуды дамыту тұжырымдамасына сәйкес бейіндік оқыту - кәсіптік білім беру бағдарламаларын игеруге дайындау, олардың кәсіптік бағдарлары үшін жағдай жасау, оқушылардың арнаулы бейімділігі мен қызығушылығын, танымдық қабілетін ескеруге бағытталған білім беру үдерісінің құрылымы мен мазмұнын ұйымдастыру түрі, жоғары сыныптағылардың оқуын даралау мен саралап жіктеудің педагогикалық жүйесі деп атап көрсетілген. Психологиялық және педагогикалық әдебиеттерде бейіндік оқыту жүйесін ендірудің түрлі аспектілері көрсетілген: - Бейіндік оқыту жүйесін нормативті-құқықтық қамтамасыз ету (М.В.Рыжаков, А.А.Кузнецов). - Бейіндік оқытуды ұйымдастырудағы отандық және шетелдік тәжірибелерге талдау (Т.Б.Захарова , М.В.Кларин ).- Бейіндік оқыту жүйесінде оқушылардың жетістіктерін бағалау мүмкіндіктерін Ю.О.Лобода, Т.Г.Новикова еңбектерінде қарастырылды. Бейіндік мектептерде кәсіби бағдар беруде әлеуметтік педагогтың алатын орны ерекше. Соның бірі-мамандықты дұрыс таңдау үшін тұлғаны диагностикалық зерттеу, қызығушылығы мен қабілетінің ескеру идеясы. Бұл идея 30-шы жылдардың ортасына дейін таралып, “диагностикалық концепсия” деп аталды. Мұнда тест кеңіннен қолданылды. Осы тесттердің дұрыс қолданылмауы, дұрыс құрылмауы тағы да басқа себептер диагностикалық зерттеу идеясының “тәрбиелік концепсиясы” болып өзгеруіне әкелді. Алайда сол кездің өзінде-ақ диагностикада, тәрбиеде оқушыларды кәсіби бағдарлауда өзара байланысты және негізгі бағыттар екендігі түсінікті болды. Қазіргі кезде диагностиканың маңызы мектеп реформасының қабылдауынан кейін өсе түсті, онда кәсіби бағдар орталықтарының ашылуы қарастырылған еді. Бұл орталықтардың негізгі функцияларының бірі-оқушылардың қабілеттілігі мен қызығушылығы диагностикасын ұйымдастыру жұмысы.(4)

Дегенмен, адамның болашағы мамандықпен тығыз байланысты болғандықтан, кәсіби бағдар беру- адам болашағына көптен-көп пайдасын тигізеді деп ойлаймын. Кәсіби бағдар беру арқылы сол кәсіптің қыр-сырын, мақсатын, мәнін түсіндіріп, көрсетуге болады. Ол үшін мамандық таңдайтын жастардан қандай мамандыққа икемділігі мен қабілеті бар екендігін әр түрлі психологтардың әдістемелері мен тесттері арқылы анықтап,білуге болады.

47. Әлеуметтік педагог мамандығының кәсіпграммасын жасаңыз (еңбекграммасы және психограммасының сипаттамалары). Профессиограмма — адамға қойылатын талап ету жүйесі арқылы кандай да бір кәсіптің егжей-тегжейлі сипатталуы. Ол талаптарға берілген кәсіп саласын жетістікпен меңгеру үшін қажет тұлғаның сапасы, ойлау қабілетінің ерекшеліктері, білімі икемділігі және дағдысы жатады. Профессиография — адамның жеке басының қасиетіне, психологиялық қабілетіне, психологиялық-физикалық мүмкіндігіне қойылатын талаптарды зерттеу технологиясы. Адам мен кәсіптің арақатынасын қамтамасыз ететін практикалық ұсыныстар мен әдістемелік құралдың ақпараттық, болжамдық, келістірушілік қызметін реттеу үшін қолданылады. Профессиограмма түрлерін зерттеудің тереңдігі мен дәлдігі әлеуметтік сұранысқа байланысты. Профессиография кәсіптік қызметтің әлеуметтік-психологиялық, әлеуметтік-экономикалық, психофизиологиялықтарихи, техникалық, құқықтық сияқты жақтарын қамтыды, олардың тиімділігін іс жүзінде арттыратын міндеттерді ұйымдастырады. Профессиограмма — кәсіптік қызметті жан-жақты зерттейтін әдістердің, яғни тәжірибелік мағлұматтарды жинақтайтын (құжаттарды қарастыру, бақылау, сұрастыру, эксперимент, ғұмырнамалық және шығармашылық тәжірибелер), оларға сараптама жасайтын, тәжірибелік бақылауды сапалық тұрғыдан бағалайтын, статистикалық мәліметтерді іріктейтін, сондай-ақ психологиялық түсіндірменің құрылымдық-жүйелік және функциялық-құрылымдық талдау тәсілдерінің жиынтығы. Қазіргі кезде әрбір қоғам мамандарының алдына қойған талаптарына сәйкес "маман моделін" маман профессиограммасын жасау міндеті — жұртшы-лықтың назарын өзіне аударуда. Бұл міндетті шешуге байланысты ғылыми зерттеулер жүргізіп жүрген ғалымдар, педагогтар, психологтар бар (Н.В.Кузьмина, Ф.Н.Гоноболин, В.А.Сластснин, А.И.Щербаков, Н.А.Сорокин). В.А.Сластениннің пікірі бойынша, мұғалім профессиограммасы мыналарды қамтиды:

1) қоғамның саяси сапалары; 2) әлеуметтік-психологиялық, этикалық-педагогикалық және ұстаздың жеке басының сапалары; 3) психологиялық және педагогикалық даярлық; 4) мамандық бойынша даярлық; 5) пән бойынша даярлық.

Бұл сапалар мұғалімдік қызметке қойылатын жалпы талаптардан туады

Профессиограмма социального педагога включает следующие структурные блоки:

1. Содержание труда: социальный педагог содействует развитию детей и подростков посредством воспитательной и коррекционной работы с ними в различных социумах, предотвращает проблему, своевременно выявляет и устраняет причины, порождающие ее; обеспечивает превентивную профилактику различного рода негативных явлений (нравственного, физического, социального типа), отклонений в поведении людей в их общении.

2. Профессионально важные качества (ПВК): коммуникабельность, деликатность, тактичность в общении, доброжелательность, чуткость, отзывчивость, милосердие, эмпатия, организаторские способности, способность оказывать поддержку другому человеку и стимулировать его на развитие собственных сил, бескорыстность, честность, ответственность, высокая нравственность, инициативность, работоспособность, настойчивость.

3. Описание профессии: деятельность социального педагога ориентирована на все категории населения, людей разного возраста, различных профессий, социальных групп, на работу с человеком в личностно-средовом контексте, в его социуме, окружающей микросреде, в сфере общения с приоритетом воспитательно-оздоровительных задач.

Главная сфера деятельности социального педагога - социум. При этом приоритетной является сфера отношений в семье и ее ближайшем окружении, по месту жительства. Социальный педагог осуществляет работу с детьми, их семьями, семейно-соседским окружением.

Цель деятельности социального педагога - организация профилактической социально значимой деятельности детей и взрослых в социуме.

Социальный педагог должен знать: основы социальной политики государства и социально-правовой защиты детства. Правовые акты, регулирующие защиту материнства и детства, охрану прав несовершеннолетних, защиту детей-инвалидов; теорию и историю социальной педагогики, теорию и методику диагностики личности и ее микросреды, формы и методы социальной работы с семьей, различными группами и категориями населения; методы социологических исследований; инструментарий индивидуальной и групповой коммуникации, педагогического консультирования.

48. Өз тәжірибеңіздегі өмірбаяндық деректерге талдау жасаңыз

49. Өз психобиографияңызды дайындап жасаңыз және ұсынымдар ұсыныңыз

Психобиография (от греч. psyche — душа и греч. biographia —жизнеописание, история жизни; жизнь) — метод психологического анализа биографий и личностей конкретных исторических лиц и соответствующий ему жанр жизнеописаний, уделяющий особое внимание психическим факторам жизни и творчества людей.

Психобиографический анализ особенно важен для анализа столкновений естественных потребностей личности с условиями долговременно устойчиво препятствующими их нормальному удовлетворению. Для этого следует знать и биологические потребности личности, и ее архетипы, сформировавшие в младенческом, детском возрасте

В самом общем виде внутренняя дезадаптивность личности, степень ее маргинальное™ возрастает в случаях:

1) потери желанного объекта (например, ребенок лишился родителей, близких друзей, одобрения кем-то и т. д.);

2) потери любви;

3) потери личностью самой себя (увольнение с работы, когда карьера была главной целью жизни, публичное осмеяние и т. д.).

Детские годы особо важны для анализа обследуемого, даже если по своему возрасту он слишком далек от них. Детство важно для анализа любой личности, так как в этот период активно формируются жизненные цели, установки. Ситуации развития личности в детские, юношеские годы могут предопределить модель поведения личности в зрелом возрасте.

Черты личности специфично формируются на протяжении всей жизни. Так, по мнению Э.Эриксона1, личность в своем развитии проходит восемь фаз.

1. Первый год жизни. В этот период активно формируется комплекс "доверие — недоверие" по отношению к окружающим, окружающему миру — предпосылка к той или иной акцентуации характера в будущем. Поэтому злость, недоверие взрослого человека к окружающим может иметь конечную причину — эмоциональное отвержение его в раннем младенчестве (нежеланный, случайный ребенок и т. д.). В силу этого знание таких фактов, как, в какой семейной ситуации родился человек, каким ребенком по счету он был в семье, законнорожденный он или нет, родился до заключения брака, сразу после него в морально не оправданные сроки или оптимально — через год после заключения брака и т. д., может послужить исключительно важной информацией для психоаналитического анализа личности. При этом чем раньше проявились причины формирования тех или иных черт характера, тем меньше шансов на их психокоррекцию усилиями в зрелом возрасте.

2. Второй и третий годы — активно формируется такой комплекс качеств, как "самостоятельность — зависимость". По мере рождения "Я" личности формируется и навык самостоятельности, адекватности в реакциях и самоконтроле. Успешная опека, назидательность ведут к формированию чувства стыда, сомнений, привычки быть зависимым от других. И это качество сопровождает человека всю жизнь.

3. Четвертый и пятый годы — активно формируются комплексы "инициативы" и "вины". В зависимости оттого, "забивают" родители инициативность в ребенке или поощряют ее, эти качества активно проявляются и на протяжении последующей жизни. Чрезмерное давление на ребенка, подавление его активности, "забивание" как личности порождают у него комплекс вины, неполноценности.

4. Шестой — одиннадцатый год — формируется комплекс трудолюбия, закрепляется формирование комплекса "полноценности — неполноценности". Именно в этот период активно соперничают такие факторы формирования личности, как учебное заведение, семья, улица, микрогруппа, средства массовой информации, увлечения и др.

5. Двенадцать — восемнадцать лет — происходит активное принятие личностью на себя различных ролевых функций, вхождение в мир взрослых, начинает вырабатываться чувство личной определенности. И если его нет, или оно противоречит подобному процессу у большинства окружающих — рождается устойчивая маргинальность.

6. На этапе ранней взрослости формируются такие черты, как интимность, потребность в изоляции. Успешное взаимодействие с противоположным полом активно формирует интимность, неудачи ведут к развитию чувства одиночества. В этом случае резко возрастает потребность в доверительном общении, и этим необходимо пользоваться при проведении коррекционной работы. Если неудачи с противоположным полом затягиваются за 30 лет, то для женщин это может означать резкую актуализацию потребности в устройстве своей судьбы.

50. Кәсіптік бағдар беушінің тұлғасына қойылатын негізгі талаптарды жаыңыз

Профессионально важными качествами, обеспечивающими профессиональную пригодность профориентолога, являются:

• коммуникативные качества;

• оперативно-творческое мышление;

• хорошие вербальные способности;

• толерантность;

• хорошая память.

Профориентолог должен знать:

• нормативные правовые акты и методические документы в области профессионального образования и воспитания;

• профориентологию как научную дисциплину в совокупности педагогических, психологических и философских знаний;

• профессиональную педагогику;

• психологию личности и психологию труда;

• нормативные правовые акты, руководящие и методические документы, относящиеся к сфере образования и деятельности педагога-профориентолога;

• профессиологию;

• образовательные стандарты всех уровней и ступеней образования;

• квалификационные характеристики должностей служащих и тарифно-квалификационные характеристики рабочих;

• информацию о потребностях рынка труда в стране и регионах, о перспективах развития видов экономической деятельности в республике;

• основы информационных технологий;

• теорию и практику администрирования баз данных;

• теорию и практику работы с персоналом;

• основы теории качества образования;

• основы социологии и методы социологических исследований.

ПРАВА

• Профориентолог имеет право:

• Вносить предложения по совершенствованию работы, связанной с предусмотренными данной должностной инструкцией обязанностями.

• Знакомиться с соответствующими документами и информацией, необходимыми для качественного выполнения своих обязанностей.

• Повышать свою квалификацию в установленном порядке.

• Требовать от руководства оказания содействия в осуществлении своих обязанностей.

Принимать участие в обсуждении вопросов охраны труда, выносимых на рассмотрение собраний (конференций) трудового коллектива (профсоюзной организации).51.«Мектептегі оқушылардың кәсіби өзін-өзі анықтауындағы әлеуметтік педагогтың рөлі» шағын-эссе жазыңыз