14."Мамандық" ұғымын кәсіптік бағдарлаудың категориясының құрамдас бөлігі ретінде сипаттама беріңіз
Мамандық- кәсіби одақ. Барлық адамдарды біріктіретін кәсіп. Бір кәсіптегі адамдардың қызығушылықтарында, білімінде, дағдыларында, өмір сүруінде ұқсастықтар болады. Және де адамдардың өмір сүріп, дамуына мүмкіндік беретін, оның өз армандарын ары қарай дамытуына күш қуат беретін және қоғамға қажетті қосымшаны айтамыз.
Мамандықтар ҚР Еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігімен бекітілген.
Кәсіби бағдар беруде- мамандық- түлектің алған біліктілігіне сәйкес, қандай да бір кәсіби істің түрімен айналысуға мүмкіндік беретін және жоғары білімнің негізгі кәсіби білім бағдарламалары бойынша оқу үрдісінде алған білімі, түсінігі, іскерлігі мен дағдыларының жиынтығы.
Мамандық– қызметкердің кәсіп шегіндегі қызметінің нақты саласы. Ол лауазымнан өзгеше түрде белгілі бір білімді және арнаулы түрде оқып-үйрену немесе жұмыс тәжірибесін жинақтау барысында алған еңбек машықтарын талап ететін еңбек қызметінің тегін сипаттайды. Мамандық - адамнан арнаулы білім, еңбек дағдылары мен іскерлікті талап ететін еңбек іс-әрекетінің түрі.
15. Кәсіпграфияны кәсіптік бағдарлаудың құрамдас бөлігі ретіндегі мәнін ашыңыз.
Профессиография — метод изучения требований, предъявляемых профессией к личностным качествам, психологическим способностям, психолого-физическим возможностям человека. Используется в целях разработки информационных, диагностических, коррекционных и формирующих методических пособий и практических рекомендаций по обеспечению взаимосоответствия человека и профессии.
Профессиография обеспечивает постановку практической задачи и организацию ее решения в целях оптимизации и повышения эффективности профессионального труда. Профессиография охватывает разные стороны конкретной профессиональной деятельности — социальные, социально-экономические, исторические, технические, технологические, правовые, гигиенические, психологические, психофизиологические и социально-психологические. Объем, глубина и детальность их изучения зависят от социального заказа.
Так, информационная профессиография, нацеленная на обеспечение профориентационной работы, включает все названные характеристики, однако дает их обобщенно, кратко, описательно. Коррекционная профессиография, направленная на повышение безопасности профессионального труда, детально и аналитически описывает только те характеристики, которые являются основными источниками опасного поведения человека в данной сфере. Диагностическая профессиография, обеспечивающая организацию профессиональной психодиагностики, ориентирована на изучение технических, правовых, технологических, гигиенических, психологических, психофизиологических и социально-психологических характеристик труда только на тех этапах работы, от которых в большей степени зависит конечный результат и на которых требуются наиболее высокие показатели скорости, точности деятельности и ответственности за выполнение задания. Формирующая профессиография, используемая в процессе профессионального обучения, охватывает социально-экономические, исторические, правовые характеристики профессии в общих чертах, с детальной аналитической проработкой технических и технологических сторон конкретной профессиональной деятельности.
16.Кәсіпграфияның негізгі түрлері мен типтерін атап көрсетіңіз.
Еңбек іс-әрекетін құрылымдық-психологиялық талдау Қазірге дейін жұмысшылар мен мамандарды даярлау мәселесі олардың кәсіптік біліктіліктеріне сипаттама беру тұрғысынан негіздеу кең сипат алып келді. Кәсіптік мектепті бітірушілерге оқу орындары беретін біліктілік сипаттамасы – оның оқу барысында білім, білік және дағды- ларына қойылатын талаптарды анықтайды, ол орталық атқарушы органдардың кәсіптік білімге біліктілік тағайындайтын саласы арқылы белгіленеді. Бітірушілерге қажетті маңызды кәсіби сапа мен жеке тұлғалық қасиеттер байқалмайды. Сондай-ақ бітірушінің шығармашылық қабілет- тілігі мен іскерлік әрекеттерінің кәсіпкерлікпен ұштастыру, оның шыңы кәсіби шебер деңгейіне жету, сөйтіп авторлық қызмет жүйесіне енуі көрсетілмеген. Мұны қазіргі кәсіптік мектеп бітіруші түлектерді дайын- дауда олардың біліктілік сипатын анықтайтын негізгі кемшіліктер деп түсінеміз. Кәсіптік дайындау мәселесін профессиографиялық тұрғыдан қарау ғана бұл тығырықтан шығара алады. Кәсіби дайындау деңгейін, оның сапалық дәрежесін біліктілік сипат- тама емес, профессиограмма анықтап бере алады. Профессиограмма белгі- лі бір кәсіпке жан-жақты сипаттама бере келе, оның адамға қоятын талаптарын, ол қызметті атқару үшін қажетті жеке тұлғалық, моралдық қасиеттер сапасын, ойлау қабілетінің ерекшеліктерін сол арқылы білім, білік және дағдылық әрекеттерді іске қосатын жүйе болып табылады. Сөйтіп, кәсіптік мектеп бітірушілерінің дайындығы тек білім, білік және дағдылық қасиеттерден басқа да анықтайтын объективті қажеттіліктер бар екендігі белгілі болды. Енді профессиограмманың мына төмендегі мазмұ- нына тоқталсақ, ол үшін оның әртүрлі сипаттарына назар аударалық. 1. Кәсіптің әлеуметтік-экономикалық сипаттамасы. 1.1 Экономика саласы 1.2 Маманға сұранымы 1.3 Кәсіп ауқымы 1.4 Өнеркәсіп, ұйым, мекеме түрі. 1.5 Еңбекті ұйымдастыру формасы. 2. Кәсіптің өндірістік сипаттамасы 2.1 Еңбек мақсаты 2.2 Еңбек пәні 2.3 Еңбек құрал-жабдықтары 41 2.4 Еңбек мазмұны: негізгі өндірістік операциялар 2.5 Еңбек шарты 2.6 Еңбекті ұйымдастыру 2.7 Қажетті кәсіби білім, білік және дағды. 3. Кәсіптің санитарлық-гигиеналық сипаттамасы 3.1 Еңбектің ауырлығы мен күрделі деңгейі 3.2 Жасы мен жынысына байланысты шектеулер 3.3 Жұмыс және демалыс режимі 3.4 Ауысымдығы 3.5 Талдағыш жүктемесі 3.6 Жағымсыз факторлар 3.7 Медициналық қарсы көрсетілімдері 4. Кәсіптік байланысты маманның жеке-психологиялық ерекшелік- теріне қойылатын талаптар. 4.1 Нейродинамика 4.2 Тәуліктік биоритмика 4.3 Психомоторика 4.4 Сезгіштік аумағы 4.5 Есте сақтау кабілеті 4.6 Зейіні 4.7 Ойлауы 4.8 Парасаттылығы 4.9 Еркіндігі 4.10 Мінез-құлқы 4.11 Тұлғаның кәсіби сапалық қасиеттері. 5. Кадр дайындау 5.1 Оқу орнының түрі 5.2 Оқыту мерзімі 5.3 Жалпы білім беретін пәндерді игеруі 5.4 Кәсіби шеберлігін шыңдау. Профессиограмманың бұл келтірілген құрылымдық мазмұны әрине, кәсіби біліктілікке казіргі қойылып жүрген талаптар деңгейінен әрі биік, әрі ауқымды екені көрініп тұр. Бірақ оны қазір жүзеге асырып, практикада қолдану қиын болып тұр, өйткені, жұмыс ауқымын айтпағанның өзінде, қарапайым әрі тиімді талдау мүмкіндігі жоқ. Профессиограмма дегеніміз бұл нақты еңбек әрекетін зерттеу (профессио – мамандық, графия – жазу, бейнелеу). Кез келген кәсіби әрекеттердің психофизиологиялық бейнесін құрастыру профессиогра- фиялық зерттеудің негізгі міндеті. Профессиографияны өткізу барысында мамандардың алдына қойған мақсатын, жұмыс істеу кезіндегі қабілетін, еңбек етуге қажетті білім, дағды және іскерліктерін, адамның еңбек ету кезіндегі жауапкершілігін анықтау өте маңызды. Бұның барлығы әрине, 42 еңбек әрекетінің атқарылу кезіндегі жұмыстың өнімді болуының алғы шарттары болады. Профессиографияның нәтижесінде профессиограмма шығарылады. Әр мамандықтың өзіне тиісті профессиограммасы құрастырылады. Сонымен, профессиограмма – әр мамандықтың әлеуметтік, экономикалық, өндірістік-техникалық, санитарлық-гигиеналық және психологиялық ерекше-ліктерінің жүйелі бейнеленуі болып табылады. Профессиограмманың құрамына психограмма кіреді. Психограмма дегеніміз адамның енбек әрекетін өнімді және сапалы орындауға қажетті субъективті сапаларының жүйесі. Профессиограмманы өткізу барысында келесі тәртіптегі кешенді талдау жүргізу жөн: 1. Мамандықтың өндірістік сипаттамасын анықтау. 2. Мамандықтың экономикалық мәнін белгілеу. 3. Мамандықтың әлеуметтік мінездемесін қалыптастыру (мамандық- тың ерекшелігі, ұжымдық немесе индивидуалды беделі және т.б.). 4. Мамандыққа қажетті білім мен шеберлік көлемін анықтау. Маман- дыққа қажетті дайындық уақыты. 5. Еңбек жағдайының сипаттамасы (санитарлық-гигиеналық сипатта- масы немесе адамның денсаулығына еңбек процесіндегі әсер ететін жағымсыз жағдайларды есепке алу). 6. Физиологиялық талаптардың тізімі (еңбек атқарушының организм функцияларының физиологиялық жәйттерін ескерту). 7. Мамандық бойынша жұмыс істейтін нақты адамдардың психограммасын құрастыру. Кәсіптік зерттеу жүргізу барысында профессиограмманың түрлі формалары қолданылады: 1. Ақпараттық профессиограмма – кәсіби кеңес беру мен кәсіби бағдарлану кезінде қолданылатын кесте. 2. Диагностикалық профессиограмма – еңбек әрекетінің өнімділігі төмендегенде қолданылады. 3. Конструктивті профессиограмма – жаңа еңбек өрісіне жоба жасау жағдайында эргатикалық жүйелерді жетілдіру үшін қолданылады. 4. Әдістік профессиограмма – белгілі бір еңбек әрекетіне тиісті эргатикалық жүйелерді зерттеу әдістерін таңдау үшін қолданылады. 5. Бағдарламалы профессиограмма мамандықты таңдау және маман- дарды дайындау кезінде қолданылатын әдістерді таңдай алу. Профессиографиялық схеманы құрастырудың әртүрлі жолдары болады. Осы істің Е.М. Иванова 2 негізгі компоненттерін бөліп шығарады: 1. Еңбек субъектісінің сипаттамалары: а) еңбек субъектісінің объективті сипаттамасы (оның денсаулығы, еңбек ету мезгілі, қажетті білгірлігі, жұмыстың өнімділігі және т.б.); 43 ә) әлеуметтік және мотивациялық құрылым (мамандықтың әлеумет- тік маңызы мен қоғамдағы өнімнің рөлі туралы хабардар болу, кәсіби орта мен ұжымда өзін мүше ретінде сезіну және де өзінің кәсіби әрекетіне деген қатынасын сезіну); б) кәсіптің когнитивті-мотивациялық құрылым (еңбек процесі, міндеті, мақсаты, заты туралы білімі; еңбек әрекетіне деген жеке тұлғалық қатынасы); в) кәсіптегі жеке іс-әрекеттің оперативті-психологиялық құрылымы (әрекет мақсатының болуы, әрекетке тиісті қимылдар мен операцияларды орындау қабілеттілігі); г) еңбек субъектісінің эмоционалды-ерікті құрылы- мы (еңбек әрекетін атқарудағы индивидуалды стиль және еңбек субъекті- сінің функционалды жағдайлары). Еңбек объектісінің сипаттамалары: а) белгілі еңбек процесінің тарихы және жетістіктерге ие болу жолы (ғылыми техникалық және әлеуметтік-экономикалық өркендеу); ә) еңбек объектісінің әлеуметтік құрылымы мен өзгеру бағыты (енбек объектісінің әлеуметтік- экономикалық мінездемесі); б) еңбек процесінің құрылымы: 1) еңбектің заты - құралы – міндет- тері; 2) еңбек жағдайларының құрылымы; микроклимат және гигиеналық жағдайлары; әлеуметтік-психологиялық жағдайлары; еңбектің ұйымдасты- рылуы (жоспарлау, бақылау); в) еңбектің операционалды - техникалық әрекеті, еңбек әрекетін атқару. Психологиялық профессиограмма дегеніміз белгілі бір еңбек түрін қомақты, жүйелі және қысқартылған түрде суреттеу болып табылады. Оның құрамына өндірістік іс-әрекет мінездемелері бәрі де жинақталады. Психологиялық профессиограмманы құрастыру кезінде еңбек әрекеті тұтастандырылған ұғым ретінде қарастырылып, оның көптеген элемент- тері айқындалады. Психологиялық профессиограмманы жасау кезінде еңбек әрекетінің міндеттері, еңбек ету үшін қажетті қабілеттер, жауап- кершілік және шеберлік деңгейі анықталуы тиіс. Психологиялық профес- сиограмма еңбек әрекеті мен еңбек жағдайын суреттеу мен талдаудың жалпы әдісі болып табылады. Психологиялық профессиограмманың екі формасы бар: жеке профес- сиограмма және кешенді профессиограмма. Жеке профессиограмма жұмыс көрінісін бір ғана ғылыми өрісінен сипаттайды. Мысалы: жұмысты нақты физиологиялық немесе санитарлы-гигиеналық, әлеуметтік, экономикалық жақтарын айқындау. Кешенді профессиограмма бойынша жұмыс салааралық, жан-жақты түрде қарастырылады. Мысалы: техникалық, экономикалық және әлеумет- тік ұйымдастыру. Психологиялық профессиограммаларды қолдану жағынан: әмбебап (универсалды) және арнайы деп бөлеміз. Әмбебап профессиограмма жұмыстың барлық түрлерін сипаттайтын мінездемелер мен мәліметтерді 44 баурайды. Осындай профессиограмма көлемі жағынан едәуір кең, мақсаты жағынан жан-жақты болып келеді. Арнайы профессиограмма нақты психологиялық мақсаттар мен міндеттерді шешу барысында еңбектің маңызды сипаттамаларын сұрыптау мен анықтау болып табылады. Арнайы «профессиограмма жұмыстың белсенділігі мен өнімділігін арттыру мақсатында, жарақаттануды алдын-алу, еңбекке қажетті біліктілікті артты- ру міндеттерімен қолданылады. Психологиялық профессиограмма еңбек туралы мәліметтерді жинақ- таудан басталады. Осыған кіретін келесі: 1. Қандай жұмыс талданылады? Жұмыс мақсаты қандай? Жұмыс барысында қандай іс-әрекет кездеседі? 2. Жұмысты орындау жағдайлары және оның мүмкіншіліктері қандай? 3. Жұмысқа қандай сыртқы фактор әсер етеді? 4. Жұмыс істейтін адамның психикасына қойылатын ерекше талаптар? Жұмысты суреттейтін ақпаратты келесілерден алуға болады: а) Тарифті - квалификациялық анықтамалар; ә) Еңбек атқару гигиенасы мен қауіпсіздік ережелері; б) Жұмыс күнінің фото, видео т.б. көріністері; в) Мекеменің жедел есептері; г) Әртүрлі жиналыс хаттамалары; ғ) Кәсіптік оқыту материалдары; д) Жұмыс туралы арнайы әдебиеттер. Психопрофессиограмма құрау 3 сатыдан тұрады. 1. Суреттеу сатысы – жұмыс процесі туралы нақты және қомақты материал жинақталады. 2. Талдау-біріктіру сатысы (анализ-синтез) – жинақталған материал- дарды талдау-біріктіру арқылы кешенді-әмбебап профессиограмма жасалынады. 3. Дедуктивті сатысында – кешенді профессиограммадан нақты мақсатқа көшу барысында еңбекке қажетті білімдер жинастырылады. Профессиограммалар арнайы мақсатпен қолданылады: а) еңбек процесін оптимизациялауға бағытталған профессиограмма (еңбекті дұрыс ұйымдастыру мақсатымен); ә) жұмысшыларды іріктеу, кәсіп иелерін таңдау барысында кеңес беру үшін қолданылады; б) кәсіби оқытуды ұйымдастыру мақсатымен жүзеге асатын профес- сиограмма (нақты қабілеттер, тұлғалық ерекшеліктер, оқыту табысы айқындалады); в) еңбек процесін ұйымдастыру профессиограммасы (еңбекке әсер ететін нақты объективті және субъективті факторлар ескеріледі); г) еңбек өнімділігі мен нәтижелігін бағалау мақсатымен қолданы- латын профессиограмма.
17.Э.Ф. Зеердің перспективалық кәсіпграммасы сипаттаңыз.
Профессиограмма имеет многофункциональное назначение и предназначена для научно обоснованного отбора содержания образования, разработки системы входного и итогового контроля качества подготовки выпускника и механизмов диагностики его профессиональной подготовленности, обеспечения мониторинга профессионального становления личности специалиста.
Проспектированное профессиографирование отражает динамику профессионального развития специалиста и профессионала. Система профессионального образования в России основывается на образовательных стандартах. Международная организация труда рекомендует строить образование на основе профессиональных стандартов, которые отвечали бы потребностям молодежи и взрослых в получении профессиональной подготовки в течение всей жизни и на всех уровнях квалификации и компетенции. Реализация этого положения обусловливает необходимость проспектированного профессиографирования.
Основываясь на концепции профессионального становления личности, Е.Ф. Зеер со своими коллегами разработал модель проспектированной профессиограммы. Ее назначение – проектирование профессионального роста специалиста; область применения – аттестация персонала, профконсультирование, оказание помощи службам занятости.
Рассмотрим основные положения этого типа профессиографии. Существенная особенность данного подхода заключается в проектировании профессиограммы, отражающей динамику изменения ведущей деятельности и личности на разных стадиях профессионального становления: оптации, профессионального образования (подготовки), профадаптации, первичной и вторичной профессионализации и мастерства.
На каждой стадии приводятся следующие структурные составляющие деятельности:
– конкретные виды деятельности, направляемые стратегическими целями и мотивами;
– профессиональные действия, направляемые тактическими целями;
– способы осуществления действий в конкретных условиях и оценка их результативности.
Эти структурные компоненты деятельности являются основой для выделения профессиональных функций специалиста: мотивирующей, целевых и операционных.
Реализация профессиональных функций приводит к развитию основных подструктур личности специалиста: профессиональной направленности, профессиональной компетентности, профессионально важных качеств и психофизиологических свойств.
Приведем алгоритм проспектированной профессиограммы.
1. Паспорт профессии:
• тип профессии и ее отраслевая принадлежность;
• уровень образования и ступени (категории) квалификации;
• смежные специальности и профессии;
• социально-профессиональные ограничения.
2. Подготовка кадров:
• форма и уровни профессионального образования и подготовки кадров;
• уровень получаемой квалификации;
• перспективы профессионального роста и карьеры.
3. Характеристика ведущей деятельности на каждой стадии профессионального становления:
• функции;
• конкретные виды деятельности;
• типовые профессиональные задачи;
• профессиональные умения.
4. Проспектированная психограмма на каждой стадии профессионального становления:
• ведущая деятельность;
• основные подструктуры субъекта деятельности:
- профессиональная направленность;
- профессиональная компетентность;
- профессионально важные качества (ключевые квалификации);
- профессионально значимые психофизиологические свойства;
• психологическая характеристика каждой подструктуры личности.
5. Санитарно-гигиенические условия труда:
• режим труда;
• нервно-психическая напряженность;
• сенсомоторная и перцептивная сферы;
• медицинские противопоказания.
Представим еще один алгоритм профессиограммы, который включает следующее [55]:
1. Классификационную карточку профессий:
• наименование профессии;
• доминирующий способ мышления;
• область базовых знаний;
• профессиональная область;
• межличностное взаимодействие;
• доминирующий интерес;
• дополнительный интерес;
• условия работы.
2. Доминирующие виды деятельности.
3. Качества, обеспечивающие успешность выполнения профессиональной деятельности (способности, личностные качества, интересы, склонности).
4. Качества, препятствующие эффективности профессиональной деятельности.
5. Области применения профессиональных знаний.
6. Историю профессии.
7. Другие профессии, которые также подходят человеку с данным типом личности.
8. Заведения, обучающие данной профессии.
При выборе или смене вида деятельности целесообразнее ориентироваться на профессиограммы, построенные на основе психологического изучения профессий, чем на конкретные характеристики предмета и орудий труда. Именно поэтому каждая профессиограмма должна включать наиболее важные психологические качества специалиста. Рассмотрим некоторые из них [55].
Доминирующий способ мышления. Практически любая деятельность состоит из различных проблемных ситуаций, и человеку все время приходится решать различные профессиональные задачи:
- одним людям лучше даются решения в ситуациях, где требуется выбрать одно из нескольких готовых решений;
- другим – в ситуациях, где нужно предложить что-то новое;
- третьим предпочтительно не размышлять, а действовать.
В одной и той же проблемной ситуации один человек будет перебирать различные способы выхода из ситуации, другой – искать причины и анализировать возможные последствия. Следовательно, привычные для человека способы мышления и наиболее характерные стратегии выхода из таких сложных ситуаций проявляются как в обычных житейских, так и в профессиональных обстоятельствах. Если профессия постоянно требует от работника применять не свойственный ему способ мышления, то он будет испытывать эмоциональный дискомфорт и не сможет добиться успеха в данной деятельности.
Доминирующий, т.е. преобладающий, способ мышления является устойчивой характеристикой личности. Чтобы узнать, какой способ мышления у человека преобладает, необходимо проанализировать, решение каких задач дается ему легче всего, какие житейские ситуации для него наиболее привлекательны, какое хобби имеется.
Формализованная схема (структура) профессиограммы
(по Е.Ф. Зееру)
Социальная и профессиографическая характеристика профессии
1. Название профессии и специальности по официально принятой номенклатуре.
2. Таксономические сведения: форма, тип, класс, группа, специальность.
3. Название рабочего поста (конкретизированное применительно к данной форме профессиограммы).
4. Престиж, имидж, статус профессии в данной отрасли, регионе, профессиональной группе.
5. Должностной оклад и его оценка (ниже среднего, средний и выше среднего в регионе).
6. Краткая характеристика основных квалификационных и должностных обязанностей.
7. Необходимое образование.
8. Диапазон квалификации (разряды, классы и т.д.), а также перспективы административного, профессионального, научного и других видов продвижения, карьеры.
9. Основные особенности общения: постоянное или эпизодическое, с узким или широким крутом лиц, непосредственное или опосредованное техническими средствами, характер общения (узкопрофессиональное, с посетителями, клиентами, в условиях обслуживания людей и руководства подчиненными и т.д.).
10. Краткая характеристика требований профессии к безошибочности и надежности: последствия ошибок, особые требования к безопасности труда.
11. Частота случаев дисквалификации по профнепригодности, отдельно в периоды профобучения, профадаптации и профессиональной деятельности.
12. Краткая характеристика основных особенностей динамики трудовой деятельности (возрастные ограничения, большая текучесть кадров по данной специальности и другие обстоятельства, заслуживающие внимания с точки зрения общей характеристики данной профессии, специальности или рабочего поста).
Психограмма
А. Общая характеристика труда
1. Фотография рабочего дня.
2. Описание и оценка динамических факторов труда (работоспособность, утомление, надежность, безошибочность и др.).
3. Влияние условий труда на динамические процессы работы.
4. Психологическая характеристика рабочего места и трудовых действий.
Психологический анализ ошибочных действий.
Б. Требования к психическим процессам
1. Психомоторика:
- рабочая поза, статические и динамические нагрузки;
- рабочие действия: гностические, приспособительные, исполнительские и др.;
- временные и психофизиологические характеристики основных технологических операций, связанных с психомоторикой;
- требования к выдерживанию темпоритма и точности реагирования;
- особые требования к психомоторике.
2. Сенсорная и перцептивная сферы:
- чувствительность различных сенсорных модальностей;
- профессионально значимые виды восприятия сигналов на фоне помех, при избытке или дефиците информации, восприятие времени, движения, скорости, пространственного положения;
- особые требования к сенсорной и перцептивной сферам.
Профессиональные особенности познавательных процессов:
- влияние представлений на эффективность и надежность трудовой деятельности;
- требования: к воспроизводящему и (или) творческому воображению; к преобладающему типу мышления: наглядно-действенное, образное, теоретическое (абстрактное), «безлимитное» по времени, жестко лимитированное, в условиях дефицита времени;
- особенности принятия решений при выполнении работы: самостоятельность, ответственность, самоконтроль; требования к стрессоустойчивости;
- преобладающий вид памяти; требования к памяти: устойчивость памяти в условиях напряженности (эмоционально-мнемоническая устойчивость), а также к факторам, вызывающим стрессовые состояния;
- особенности речи: удельный вес речи в профессиональной деятельности, требования к речи;
- внимание и его особенности: широта, интенсивность, устойчивость, роль внимательности как качеств специалиста.
В. Требования к эмоционально-волевой сфере
1. Характеристика преобладающих эмоциональных состояний.
2. Особые требования к эмоционально-волевой сфере (например, сочетание монотонии с эмоциональными перегрузками).
3. Воля и ее особенности. Основная направленность волевого процесса (управление техникой, людьми, собой и т.д.).
Г. Типичные психологические состояния в процессе труда
1. Монотония и утомление.
2. Соматогенные психологические состояния в процессе труда (гипоксия, перегревание и др.).
3. Другие состояния, свойственные данной профессии, рабочему посту либо данному индивиду, в том числе состояния внимательности и невнимательности (по часам рабочей смены, отдельным событиям и т.д.).
Д. Ансамбли профессионально значимых качеств (ключевые квалификации)
1. Общая и специфическая направленность личности. Структура, широта, активность, устойчивость и действенность мотивации.
2. Социально-профессиональная ответственность.
3. Оптимизм.
4. Внушаемость как желательное и нежелательное свойство личности. Мера опасности повышенной внушаемости для профессиональной деятельности (недопустима, весьма нежелательна, нежелательна, допустима). Нравственно-психологическая устойчивость личности (особо необходима, необходима, важна, желательна, не является обязательным профессионально значимым качеством).
5. Профессиональные и инновационные способности. Их структура, качественно-количественная характеристика, обязательность (или необязательность) для нормальной профессиональной деятельности.
6. Особенности характера: необходимые, желательные, допустимые, нежелательные, категорически противопоказанные (социальная активность, принципиальность, честность, решительность, самостоятельность, смелость, инициативность, организованность, дисциплинированность, коллективизм, конформизм, оптимизм, пессимизм, уступчивость, терпение, внимательность и др.).
Е. Противопоказания и ограничения
1. Последствия ошибок и особые требования к безопасности труда.
2. Характеристика профнепригодности.
3. Половозрастные ограничения.
4. Профессиональные вредности и льготы.
5. Профессиональные деформации личности.
Заключение
В этой части суммируются основные данные социального, профессиологического и психологического изучения профессии и формулируются основные рекомендации научного и (или) практического характера в следующем порядке:
1. Характеристика деятельности: функции, виды деятельности, типовые задачи и ситуации, профессиональные умения и навыки.
2. Профессионально значимые качества субъекта деятельности (социальные, профессиональные, психологические, анатомо-физиологические и др.).
3. Профессионально значимые свойства личности, состояний и процессов.
4. Профессиональные вредности, ограничения и льготы.
5. Перспективы профессионального роста и профессионального самосохранения.
18.А.К. Марковтың тұлғалық-міндеттік кәсіпграммасына сипаттама беріңіз.
Развивая идеи «модульного подхода», А.К. Маркова предлагает оригинальный «заданно-личностный модульный подход» к профессиографированию. Общая схема задачно-личностного профессиографирования предполагает анализ профессии (на основе выделения профессиональных задач). «Модуль профессии» понимается в данном случае как «совокупность единиц объекта и субъекта трудовой деятельности». В состав модуля входят, таким образом, «соединение не просто отдельного нормативного трудового действия и желательного психологического качества, а сочетание определенной задачи труда и связанных с ней предмета, условий, действий, результатов (левая часть модуля) с рядом психологических качеств (правая часть модуля)». При этом целесообразно выделять:
1) приоритетные, ключевые, стержневые профессиональные задачи;
2) производные, вспомогательные задачи.
А.К. Маркова формулирует также основные требования к профессиограмме:
- четкое выделение предмета и результата труда (на что направлены главные усилия человека);
- не выделение отдельных компонентов и сторон труда, а описание целостной профессиональной деятельности;
- демонстрация возможных линий развития человека в данной профессии;
- показ возможных перспектив изменения в самой профессии;
- направленность профессиограммы на решение практических задач (профессиограмма как основа профотбора, профессионального обучения, рационализации труда и др.);
- выделение и описание различных некомпенсируемых профессиональных психологических качеств (ПВК), а также тех качеств, которые могут быть компенсированы.
А.К. Маркованың зерттеуі бойынша мамандықты меңгеру кезінде профессионализмнің келесі деңгейлері бөлініп шығады:
– профессионализмге дейінгі мерзім (адам жұмыс істейді, бірақ та нағыз шебердің сапаларына ие бола алмайды);
– профессионализм (адам жұмысты тұрақты атқарып, талап ретінде қойылған ережелер мен міндеттерді басынан аяғына дейін орындайды);
– көтеріңкі профессионализм (шығармашылық (творчество), тұлғалық даму, «акме» – кәсіби дәреженің биік шыңында болатын көріністер);
– жалған профессионализм (әшейінде белсенді әрекет атқарғандай болады, бірақ еңбек істеу барысында «олқылықтар мен қателіктер» жібереді);
– профессионализмнен кейінгі мерзім (өзінің мезгілінде шебер болып «экс-профессионал» саналып жас мамандар үшін ұстаздықты жүзеге асыра алады).
А.К. Маркова адамның мамандықты меңгеру барысындағы нақты сатыларын ажыратып көрсеткен:
1. Адамның өз мамандығына бейімделуі.
2. Адамның өз мамандығына сай белсенділікті айқындау (маман- дыққа бейімделу, индивидуалды кәсіби нормалар мен ережелерді анықтап, жүзеге асыру мерзімі).
3. Адамның өз мамандығы мен кәсіби тұрғыдағы үйлесімділігі (Е.А. Климов бойынша «шеберлік» деңгейіне жақын). Адам берілген тапсырмаларды игеріп алған технологиялары арқылы орындайды.
4. Өзінің кәсіби деңгейінде жетілу. Мамандық иелері өздерінің біліктілігі мен шеберлігін жетілдіру жағдайында шығармашылыққа зерделінеді.Нақты шығармашылық кезінде маман иелері ойлаған нәтижелерге жетудің жаңа жолдарын іздестіреді. Осы жағдайда кәсіби шығармашылықпен тәуекел жәйттер қатар жүреді. Осындай тәуекелдерге кез келген еңбек етуші дайын бола бермейді. Осының нәтижесінде нақты шығармашылықтың шыңына жету екі талай болуы мүмкін және де айтылған жағдайлар еңбектің индивидуалды стилінің қалыптасу мәселесімен тығыз байланыста болады.
5. Өзінің мамандығын еркін игеру сатысы. Әрбір адам өз мамандығын жоғары дәрежеде игерген кезінде Е.А. Климовтың пікірі бойынша «Ұстазға» айнала бастайды.
6. Адамның өз-өзін тұлға ретінде шығармашылық арқылы айқындай алу. Шеберлік деңгейінде атқаратын ісінде адам өзінің ең маңызды өмірлік идеяларын жүзеге асыруға ұмтылыстарын көрсетіп, оны орындай алу сатысында өз қабілеттері мен күш-қуаттарын айқын көрсетеді.
19.Кәсіби өзін-өзі анықтаудың мәнін ашыңыз. Кәсіп(лат. PROFESSIO – нақты көрсетілген сабақ түрі, мамандық, PROFITEOR – өз ісім)– арнайы дайындық пен жұмыс тәжірибесінің нәтижесінде қалыптасқан теоретикалық білімдер мен тәжірибелік дағдылар кешенін өзінде қамтыған адамның еңбек іс-әрекеті [1].
Кәсіптердің түрі өте көп және психологтар мен педагогтардың айтуынша бұл кәсіптерді әр бәр адам меңгере алады. Дегенмен адам қиялында ғана бірнеше әрекетпен бір мезгілде айналысады, ал шынайы өмірде белгілі бір уақыт аралығында тек бір іс- әрекет түрімен ғана айналыса алады. Адам іс-әрекет субъектісіне айналу үшін өзінің қиялынан тысқа шығып өзінің барлығына бірдей үлгермейтінін түсінуіне байланысты белгілі бір кәсіп түрін таңдау мәселесі туындайды. Кәсіби өзін-өзі анықтау - индивидтің тұтас кәсіп әлемі мен нақты таңдалған кәсіпке деген таңдаулы қатынасы.
И. Конц өзінің зерттеулерінде адамның кәсіби өзін-өзі анықтауы ерте балалық шақтан бастау алады, ол балалардың ойын барысында белгілі бір кәсіп рөліне кіріп, осы рөлмен байланысты іс-әрекеттер жасауынан көрінеді. Балалар ойынын сырттай бақылай отырып біз олардың қандайда бір кәсіпке деген икемділіктерін байқай аламыз. Ал кәсіби анықталу үрдісі ерте жасөспірімдік кезеңде, адамның бүкіл өміріне өз әсерін тигізетін кәсіп таңдау мәселесіне байланысты бір шешімге келу қажеттілігі туындауымен
аяқталады.
В Концепции профессионального самоопределения, разработанной в 1992-1993 годах в Институте профессионального самоопределения молодежи при РАО (ныне ИОСО РАО) под руководством С.Н. Чистяковой и В.А. Полякова, профессиональное самоопределение характеризуется как "процесс формирования личностью своего отношения к профессионально-трудовой среде и способ ее самореализации, составная часть целостного жизненного самоопределения. Этот длительный процесс согласования внутриличностных и социально-профессиональных потребностей не завершается профессиональной подготовкой по избранной специальности, а происходит на протяжении всего жизненного и профессионального пути" (42).
Понимание сущности профессионального самоопределения является до сих пор не решенной задачей, и поэтому обращение к данной проблеме занимает важное место в творческом поиске не только педагогов и психологов, но и философов, методологов, писателей, представителей различных направлений науки и искусства.
Многообразие концептуальных подходов к рассмотрению проблемы профессионального самоопределения вызвано не только сложностью данного вопроса, но и культурно-исторической обусловленностью реализации самоопределения большинством людей, проживающих в конкретной стране (или в конкретных регионах одной и той же страны), а также неоднородностью населения конкретных стран и регионов. Все это затрудняет выделение "самых лучших" концептуальных подходов и делает проблему профессионального самоопределения многообразной по способам рассмотрения и решения. Можно также предположить, что "правильность" способа решения этой проблемы в первую очередь будет зависеть от особенностей конкретного клиента и общего уровня развития психолога.
Сложность формулирования понятия (сущности) самоопределения связана еще и с существованием других близких понятий - самоактуализация, самореализация, самоосуществление, - которые нередко раскрываются "через увлеченность значимой работой" (А. Маслоу). П.Г. Щедровицкий видит смысл самоопределения в способности человека строить самого себя, свою индивидуальную историю, в умении постоянно переосмысливать собственную сущность. В. Франкл определяет полноценность человеческой жизни через его способность "выходить за пределы самого себя", а главное - находить новые смыслы в конкретном деле и во всей своей жизни. Рассуждая о самоопределении и самореализации, И.С. Кон связывает их с выполняемым делом (трудом, работой) и взаимоотношениями с окружающими людьми (общением). Все больше появляется работ, где делается попытка как-то сопоставить профессиональную деятельность с отношением к миру, обозначить связь труда, жизни, счастья, судьбы.
Все это позволяет сделать вывод о взаимозависимости профессионального самоопределения и самореализации человека в других важных сферах жизни.
Заслуживающим особого внимания является также подход к сущности профессионального самоопределения, сформулированный Н.С. Пряжниковым, который определяет существо выше названного процесса как «самостоятельное и осознанное нахождение смыслов выполняемой работы и всей жизнедеятельности в конкретной культурно-исторической (социально-экономической) ситуации» (32). К сожалению, длительное время подход к профессиональному самоопределению разрабатывался в русле различных теоретических концепций профессиональной ориентации школьников, он был прежде всего связан с исследованием возрастных особенностей их развития. Большинство исследований, осуществляемых в рамках этого подхода, имеют, на наш взгляд, существенный недостаток: они сводят рассмотрение профессионального самоопределения к анализу подготовки выпускников школы к выбору профессии и самого акта выбора. Вместе с тем процесс профессионального самоопределения не заканчивается выбором профессии. Как совершенно справедливо замечает Е.А. Климов, сам «вопрос о выборе профессии, специальности, об уточнении этого выбора время от времени возникает в течение всей трудовой жизни человека» (14).
В современном понимании профессиональное самоопределение рассматривается не только как конкретный выбор профессии, а как непрерывный процесс поиска смысла в выбираемой, осваиваемой и выполняемой профессиональной деятельности. При таком понимании профессиональное самоопределение — это процесс чередующихся выборов, каждый из которых рассматривается как важное жизненное событие, определяющее дальнейшие шаги на пути профессионального развития личности, т.е. профессиональное самоопределение рассматривается как неотъемлемый и существенный компонент профессионального становления личности.
По мнению И.С. Кона, «профессиональное самоопределение — многомерный и многоступенчатый процесс, в котором выделяются несколько аспектов, связанных с задачами общества, которые оно выдвигает перед формирующейся личностью; с процессом формирования индивидуального стиля жизни, частью которой является профессиональная деятельность; с принятием решений, в которых должен быть установлен баланс личных предпочтений и склонностей существующей системы разделения труда» (17).
В качестве содержательно-процессуальной модели профессионального самоопределения можно предложить модифицированный вариант схемы построения личного профессионального плана (ЛПП) Е.А. Климова, дополненный Н.С. Пряжниковым ценностно-нравственными компонентами самоопределения :
1. Осознание ценности честного (общественно-полезного) труда (ценностно-нравственная основа самоопределения).
2. Общая ориентировка в социально-экономической ситуации в стране и прогнозирование перспектив ее изменения (учет конкретной социально-экономической ситуации и прогнозирование престижности выбираемого труда).
3. Осознание необходимости профессиональной подготовки для полноценного самоопределения и самореализации.
4. Общая ориентировка в мире профессионального труда (макроинформационная основа самоопределения).
5. Выделение дальней профессиональной цели (мечты) и ее согласование с другими важными жизненными целями (досуговыми, семейными, личностными).
6. Выделение ближних и ближайших профессиональных целей как этапов и путей к дальней цели.
7. Знания о выбираемых целях: профессиях и специальностях, соответствующих профессиональных учебных заведениях и местах трудоустройства (микроинформационная основа самоопределения).
8. Представление об основных внешних препятствиях на пути к выделенным целям.
9. Знание путей и способов преодоления внешних препятствий.
10. Представление о внутренних препятствиях (недостатках), осложняющих достижение профессиональных целей, а также знание своих достоинств, способствующих реализации намеченных планов и перспектив (самопознание как важная основа самоопределения).
11. Знание путей и способов преодоления внутренних недостатков (и оптимального использования достоинств), способствующих подготовке к самостоятельному и осознанному выбору и будущей профессиональной деятельности.
12. Наличие системы резервных вариантов выбора на случай неудачи по основному варианту самоопределения.
13. Начало практической реализации личной профессиональной перспективы и постоянное совершенствование (корректировка) намеченных планов по принципу обратной связи.
Рассматривая процесс профессионального самоопределения, А.К. Маркова выделяет следующие признаки профессионального самоопределения:
- установление человеком своих собственных особенностей, черт, качеств, возможностей, способностей;
- выбор человеком критериев, норм оценивания себя, «планки» для себя, точки отсчета, координат на основе системы идеалов, ценностей;
- определение своих наличных уже имеющихся к сегодняшнему дню качеств, соответствующих требуемым нормам, принятие или непринятие себя;
- предвосхищение своих завтрашних потенциальных качеств, соответствующих требуемым нормам, принятие или непринятие себя как соответствующего нормам в ситуации завтрашнего дня;
- построение своих целей, задач, планов (близких и дальних) для развития у себя необходимых качеств, для принятия себя;
- пересмотр человеком применяемых им критериев и оценок, ибо изменяются ценности, менталитеты в самом обществе, и сам человек выбирает разные из них на различных этапах своего развития;
- пересамоопределение - человек заново принимает или не принимает себя, затем цикл может возобновляться. Косвенным свидетельством процесса пересамоопределения человека являются внешние изменения, которые человек осуществляет в своей жизни - меняет профессию, круг знакомых, образ жизни, религиозные установки и др.
При исследовании процесса профессионального самоопределения необходимо выделить субъект профессионального самоопределения, который традиционно в профориентации обозначается как оптант (от «опцио» - выбираю).
Н.С. Пряжников выделяет следующие особенности субъекта профессионального самоопределения:
- совокупный характер субъекта профессионального самоопределения,
- сложная, многоуровневая организация,
- противоречивый характер.
Совокупный характер субъекта профессионального самоопределения объясняется тем, что кроме самого человека на его важные жизненные выборы сильное влияние оказывают родители, сверстники, различные специалисты (педагоги, психологи) и др.
Сложная, многоуровневая организация субъекта самоопределения объясняется тем, что выбор обычно растянут во времени (он должен еще как бы созреть). Кроме того, существует определенная и постоянно меняющаяся иерархия факторов, определяющих принятие решения.
Противоречивый характер субъекта самоопределения связан с тем, что сам выбор - это всегда отказ от чего-то, от каких-то имеющихся равноценных альтернатив. Между этими альтернативами всегда существуют определенные (прежде всего внутренние, на уровне сознания и отношения самоопределяющегося человека) противоречия, которые и должен разрешить субъект.
20.Адамның кәсіби дамуындағы нормативтік дағдарыстарды көрсетіңіз.
Источниками развития личности, психики в детском, подростковом и юношеском возрасте являются противоречия развития, изменение социальной позиции человека в социуме, изменение его внутренних возможностей и потребностей. Источники и движущие силы развития в зрелом возрасти такие же, но содержание противоречий, новых потребностей, ролей с возрастом меняются. Противоречия в развитиии человека как субъекта труда (Климов, Маркова) противоречия между опытом, компетентностью и обязанностями, характером вакансий на рынке труда внутренние противоречия: между мотивами, ценностями и содержанием труда между ориентацией «на себя» и «на дело» между снижением функциональных возможностей и характером выполняемых задач Кризис личности (по Зееру) – состояние внутренней напряженности, обусловленное противоречиями личностного или профессионального развития. Противоречия могут накапливаться постепенно или лавинообразно. Сформировавшиеся противоречия, имеющие отношение к внутреннему миру субъекта труда, называются внутриличностным конфликтом и составляют ядро кризиса личности. Преодоление кризисных состояний сопровождается перестройкой смысловой сферы личности, пересмотром социально-профессиональной позиции. Типология психологических кризисов (по Зееру): Ненормативные кризисы вызываются либо трагическими событиями, имеющими смысложизненное значение (смерть близкого), либо болезненным невротическим состоянием. Нормативные кризисы – кризисы, типичные для большинства людей, обусловленные организацией социальной и трудовой жизни. Нормативные кризисы: кризис периода выбора профессии кризис, обусловленный коррекцией профессионального выбора в период профессионального обучения (пример: смена кафедры) кризис периода начальной профессиональной адаптации, вызванный коррекцией профессиональных ожиданий кризис, связанный с нарушением перспектив профессионального продвижения кризис периода мастерства, связанный с возможным падением интереса к профессии кризис потери перспектив профессиональной карьеры во второй половине периода зрелости кризис утраты профессиональной деятельности в связи с выходом на пенсию Причины нормативных кризисов: 1) объективные социально-экономические условия 2) возрастные психофизиологические изменения 3) постепенно накапливающиеся изменения способа выполнения трудовой деятельности 4) неудовлетворенность социальным статусом 5) чрезмерная поглощенность проф деятельностью при ущербности других сфер жизни личности. Преодоление кризисных состояний сопровождается перестройкой смысловой сферы личности, пересмотром социально-профессиональной позиции. Поэтому преодоление кризисов и разрешение связанных ними внутриличностным конфликтов может являться стимулом для развития личности, но возможны и деструктивные конфликты. Ахмеров выделил основные типы биографических кризисов личности в период середины жизни (на основе психолого-биографического метода – построение каузограммы – схематическое изображение наличия/отсутствия причинно-целевых связей между событиями, реализованными, актуальными и будущими): кризис нереализованности: обесценивание достижений прошлого, своего опыта. Кризис бесперспективности: «у меня нет будущего!» Кризис опустошенности: нет причинно-целевых связей настоящего с прошлым и будущим. Растерянность. Часто бывает на начальных этапах адаптации. Проявляется апатией, агрессией, потерей интереса к работе. Это может быть формой переутомления. Биографический метод, составление «Карты жизни» (каухометрия) Суть метода: выстраивается ось жизни от рождения до предполагаемой смерти, делится на участки по 5 лет. Для каждого отрезка следует указать число значимых событий. Чем больше это число для пятилетия, тем насыщеннее жизнь в данный период времени. Общее количество событий должно быть в пределах 15-21. Далее оценивается соотношение насыщенности событиями периодов прошедшей жизни по отношению к настоящему и будущему. Чем больше насыщенность прошлого по сравнению с будущим, тем в больше мере реализовались ожидания и замыслы обследуемого, тем он старше в психологическом возрасте. Чем больше насыщенность будущего по сравнению с прошлым, тем моложе в психологическом плане человек. Далее можно оценить причинно – целевые связи между выбранными событиями, их эмоциаональная оценка и степень субъективно важности. Строится каузограмма. В системе двух координат строится карта жизни: ось У – важность события, ось Х – возраст. Разными цветами отмечаются события, относящиеся к прошлому(реализованные события), будущему и настоящему (актуальные события). Составление Карты жизни позволяет дать характеристику обследуемого: оценить его психологический возраст, масштаб замыслов, отношение к жизненным трудностям, эмоциональность, удовлетворенность жизнью, умение планировать свою жизнь, готовность обследуемого к переменам в жизни и т.д. Этот метод полезен в контексте карьерного консультирования.
21. Кәсіби өзін-өзі анықтаудың жас ерекшеліктерін атап көрсетіңіз Кәсіби өзіндік айқындалу – жастардың өздерінің кәсіби жолын таңдауы (кәсібін, жоғарғы оқу орнын, жұмыс орнын) және кәсіби мансабын құруы. Қазіргі әлеуметтану ғылымында кәсіби өзіндік айқындалу феномені екі аспектіде көрсетіледі:
1) кәсіби өзіндік айқындалу еңбек субъектісінің кәсіби дамуының бір бөлігі ретінде қарастырылады, ол өзінің кәсіби дамуының келешегін саналы құру болып табылады, кәсіби қалыптасудың түрлі кезеңдерінде көптеген таңдаулар мен шешімдерді қабылдауда айқындалады;
2) кәсіби өзіндік айқындалу адамның кәсіби рольмен бірегейленуі ретінде қарастырылады, сонымен бірге ол адамның онтогенетикалық дамуының бір кезеңі және жеке бірегейлігінің қалыптасуы болып табылады. Кәсіби өзіндік айқындалу өмірлік және тұлғалық өзін-өзі анықтаумен тығыз байланысты.
Кәсіби өзіндік айқындалу проблемасын зерттеуге байланысты теориялық ықпалдардың көптігіне қарамастан, әлі де даулы және шешілмеген мәселелер бар. Жастарда белгілі бір мамандыққа қызығушылық қашан қалыптасады, кәсіби өзіндік айқындалуға қандай факторлар әсер етеді, бұл процестің аяқталуы туралы қашан айтуға болады, әр түрлі кәсіби бағдар беру шараларын қандай ретпен жүзеге асыруға болады деген сұрақтарға әлі жауап жоқ.
Жастардың кәсіби өзіндік айқындалуын зерттеуге И.А.Громов ұсынған кезеңдеу шарасын қолдануға болады, себебі 11-12 жас аралығында жас ұрпақтың қоғамдық қатынастар жүйесіне кезең-кезеңмен араласу процесі жастардың жас шамасына қарай біршама сәйкес келеді және кәсіби өзін-өзі анықтаудың бірнеше қолайлы сәттеріне ерекше көңіл бөлуге мүмкіндік береді [3].
Бұл процесс қала мен ауыл жастары арасында біршама айырмашылықта өтетіндігін де атап өту қажет.
Әрбір мекендік құрылым адамдар өмірінің нақты көрсеткішінің сипаты, ол индивидтің әлеуметтік даму мүмкіндігін нақты анықтайды. Мысалы ауыл өмірі баланы жастайынан ересектермен қатар еңбекке баулиды. Адамның тіршілігіне қоршаған орта тарапынан қатаң әлеуметтік бақылаудың әсерінен ауылдық мекендер әлеуметтік-кәсіби өзін-өзі анықталудың тиімді механизмдерін жасайды. Ауыл тұрғындарының кәсіби өзін-өзі анықталуы еңбектің әралуандығымен байланысты: табиғат жағдайы мен оның маусымдарына бағыну, еңбек пен тұрмыстың тығыз байланысы, тұрғындардың еңбек мобильділігі үшін мүмкіндіктің жоқтығы. Қалада мүлде басқаша әлеуметтік орта қалыптасқан. Қалалық мекен үшін ерекшеліктер- жастарға өмірдің барлық саласында мамандықтардың түр-түрін таңдау мүмкіндігі жеткілікті дамыған (өндіріс, құрылыс, көлік, қызмет көрсету саласы, білім мен ғылым, мәдениет және т.б.), әртүрлі деңгейдегі білім мекемелері жүйесінің дамығандығы, тұрғындардың әлеуметтік және кәсіби әралуандығы, бұқаралық ақпарат орталықтарының шоғырлануы. Осының барлығы қала жастарының кәсіби өзін-өзі анықталуын ұзақ, көп факторлы процесс қылады.
Кәсіби өзіндік айқындалу - индивидтің (мамандықты таңдау субъектісінің) өзінің ішкі ресурстары мен олардың мамандықтың талаптарына сәйкестілігін талдау нәтижесінде, оның қоғамның әлеуметтік-кәсіби құрылымына интеграциялану процесі.
22.Кәсіби өзін-өзі анықтаудың индивидуалды (жеке) ситуациясының рөлі мен маңыын ашыңыз
1. Кәсіби өзін-өзі анықтау-мамандық таңдауға және мамандық әлеміне индивидтің таңдаулы қатынасы.
2. Кәсіби өзін-өзі анықтаудың өзегі әлеуметтік-экономикалық шарттар мен кәсіби іс-әрекеттің талаптарын, мүмкіншіліктері мен ерекшеліктерін есепке ала отырып мамандық таңдау болып табылады.
3. Кәсіби өзін-өзі анықтау барлық кәсіби өмір ағымында кездеседі: жеке бастың мамандығына деген пікірі, кәсіби болмысы жайында ой қорытындысын жасайды.
4. Жеке бастың кәсіби өзін-өзі анықтаудың өзектілігі жалпы білім беретін мектепті аяқтау, кәсіби мекемеде оқып бітіру, біліктілігін жоғарылату, тұратын жерін ауыстыру, жұмыстан шығу т.б. сияқты оқиғалармен байланысты болады.
5.Кәсіби өзін-өзі анықтау жеке бастың әлеуметтік-психологиялық жағдайының оның өзіндік өзектілігі мен өзіндік таратудағы қажеттілігінің маңызды сипаттамасы болып табылады.
Кәсіби өзін-өзі анықтау нақты еңбек әрекетіне субъектілік қатынастарын қалыптастыруды, еңбек нарығында икемділікті, оған бағдарлануы мен оның өзгерісіне дайындық іскерлігін көздейді. Кәсіби өзін-өзі анықтау тұлғалық өзін-өзі анықтаудың бір бөлігі. Тұлғалық өзін-өзі анықтау мамандықты таңдаумен байланысты. Онда тұлғалық өзін-өзі анықтау «екі жоспарда» болуы мүмкін, бірінші, нақты мамандық пен өмірін жоспарлау анықталса, екінші, өзінің өмір сүруінің мәнін іздестіру.
Тұлғалық өзін-өзі анықтау психологиялық құбылыс ретінде жасөспірімдік кезеңде пайда болады. Тұлғалық өзін-өзі анықтаудың негізгі сипаттамасы келесідей:
- Тұлғалық өзін өзі анықтауға деген қажеттілік өзі және әлем жайлы елестерінің мазмұндық жүйесін қалыптастыруға деген қажеттіліктерден тұрады;
- Өзін-өзі анықтау болашаққа бағдарланады;
- Тұлғалық өзін-өзі анықтау кәсіп таңдаумен байланысты, бірақ оған сәйкес келмейді.
Л.И.Божович тұлғалық өзін-өзі анықтаудың бір мезетте жүзеге асатын екіжоспарлылығын бөліп көрсетті, бір жағынан болашақ кәсібін анықтау мен өз өмірін жоспарлау болса, екінші жағынан нақты емес өзінің өмір сүруінің мәнін іздеу.
Тұлағылық өзін-өзі анықтау – жасөспірім тұлғасының өз болашақ кәсібін жеке өзі саналы түрде, дербес, таңдай алу жағдайын жету. Эффективті кәсіби өзін-өзі анықтау – жасөспірімнің тұлғалық дамуының жоғары сатысында, жасөспірім өзіне, өз «Меніне» өз өмірінің субъектісі ретінде қатынас жасап, өзі таңдау жасай алатын деңгейде мүмкін болады.
23. Алдын ала бейіндеу дайындығында кәсіптік бағдар мен ақпараттық жұмыстың принциптеріне сипаттама беріңіз
Кәсіпке бейімдеу және кәсіпке баулу негізінен технология білім саласы бойынша жүзеге асырылады. Оқыту барысында технологиялық білім практикалық дағдыға үйренуге сипат алып, мектеп оқушыларын қоғамға пайдалы, өнімді еңбекке белсене қатысуға жол ашады.
Кәсіптік білім беру бүгінгі таңда ең белсенді мәселе болып отыр. Кәсіптік білім берудің басты өлшемдерін, негізгі жұмыс бағыттарын айқындау, жұмыс кабинеттерін ұйымдастыру, ол бойынша кеңестер құру – басты міндет. Олай болса, кәсіптік білім беру мазмұнын, мақсатын анықтайтын оның тиімді жолдарын, формаларын жасау аса қажетті мәселе.
Кәсіптік бағдар беру жүйесінің құрамды бөліктеріне (компоненттерге), кәсіптік ақпарат, кәсіптік ағарту жұмысы, кәсіптік ақыл-кеңес және кәсіптік іріктеу (профотбор), кәсіптік бейімделу жатады. Кәсіптік ақпарат — орта мектептегі кәсіптік бағдар берудің ең негізгі нысандарының бірі. Кәсіптік ақпарат арқылы оқушылар әр түрлі мамандықтардың маңызы мен мәні туралы түсініктер алады. Мамандық бойынша адамға қойылатын талаптармен таныстырылады. Мамандықтың ерекшелігі, оның қоғамда алатын орны туралы түсініктер беріледі.
Кәсіптік ақпарат өте қиын, жан-жақты жұмыс. Ол әрбір экономикалық ауданның мамандарға қажеттілігі мен оның даму келешегі ескеріле отырып жүргізіледі. Кәсіптік ақпараттың мазмұны, ұйымдастыру мен әдістері әр жас кезеңінде әр түрлі болады. Сондықтан да мектеп оқушыларының жас ерекшеліктерін ескере отырып жүргізу керек. Мәселен, бастауыш класта мамандық таңдау емес, еңбекті сүю,құрметтеу бағытында жүргізілу керек. 5-8 сыныптарда оқушылардың политехникалық ой-өрісін кеңейту, оларды сол экоиомикалық ауданға қажетті кең тараған мамандықтың түрлерімен таныстыру керек. Ал 9-11 сыныптарда әрбір мамандықты терең оқытуға көңіл бөлініп, белгілі бір кәсіпке қызықтыру қабілеттілігін дамыту керек болып табылады. Бұл кездегі оқушылармен жұмыстың негізгі түрлері-факультативтер, техникалық үйірмелер, әр — түрлі мамандық таңдауға бағытталған клубтар, т.б.
Кәсіптік ақпараттың өте көп тараған түрлерінің бірі — өндіріске саяхат жасау, әр түрлі мамандық иелерімен кездесу және кештер өткізу, жоғары сынып оқушылары мен өндіріс ұжымдары және кәсіптік-техникалық мектептердің оқушыларымен бірік-кен конференциялар, кәсіптік бағдар беру университеттерін ұйымдастыру, т.б. болып табылады.
24. Алдын ала бейіндік оқытудағы оқушылардың портфолиосының құрылымы мен ерекшеліктері сипаттаңыз
Портфолио дегеніміз - оқушы немесе мұғалімнің оқып білім алу және басқа да салалардағы жетістіктерін тіркейтін, жинақтайтын, бағалайтын және қорытындылайтын жүйе, тәсіл.
Портфолионың мақсаты:
- білім алушының білім алу немесе еңбек ету жылдары ішіндегі өзіндік өсуін және қоғамдық өмірдегі жан-жақтылығын айқындайтын шығармашылық бейнесін көрсету.
Портфолионың түрлері:
1. Кәсіптік портфолио (дәрігер, агроном…)
2. Лауазымдық портфолио (лауазым иесі)
3. Шығармашылық портфолио(ақын, жазушы)
4. Тақырыптық портфолио (магистрант, ізденуші мұғалім, оқушы ізденісі-ғылыми еңбек)
5. Қызметтік портфолио
6. Студент және оқушы портфолиосы
7. Электрондық портфолио
Оқушылар портфолиосы баланың жұмысының мән-мағынасын ашып көрсе-туге бағытталады. Портфолионың мазмұны міндетті түрде болу керек. Оқушылардың портфолио құрылымы мынандай:
1. Сыртқы беті.
2. Визитка (резюме, портрет). Порт-фолионың иесі туралы ақпарат.
3. Пән бойынша оқушы жетістігі (ББД):
3.1 Баланың жеке жетістіктер парағы;
3.2 Алға жылжуды көрсететін гра-фиктері;
3.3 Бақылау, тест жұмыстары;
3.4 Оқитын курстары;
3.5 Пән бойынша олимпиада, сайыс-тарға қатысы.
4. Негізгі құзіреттіліктерінің қалып-тасуы:
4.1 Оқу-зерттеу әрекеті (жобалау жұмыс-тары, рефераттар, шығармашылығы);
4.2 Қоғамдық шығармашылық әрекеті.
5. Оқушының жетістіктері.
6. Оқушы жетістігіне берілген өзіндік бақылау, қоғамның (мұғалімдер, ата-аналар, т.б.) бағалауы.
Портфолио қолданудың реті:
- Әр оқушының өзіне портфолио неге керек екенін түсінуі;
- Портфолионың түрін анықтау: мұғалім көрсетеді немесе оқушы таңдайды;
- Портфолиомен жұмысты аяқтау уақытын білуі;
- Портфолионың құрылымын анық-тау;
- Бағалау көрсеткіштерін анықтау (бұл оқушымен бірлесе отырып шешілетін мәселе);
- Бағалау тәсілін анықтау.
Портфолио білім беру үрдісіндегі бағалау жүйесін ұсынады. Оның дәстүрлі әдістерден айырмашылығы бар. Аяқталған портфолионың көрсеткіштері:
- Ойлылығы (оқушының портфо-лионы жүргізудегі түсінігін бақылау);
- Оқу – білімге қарым-қатынасының өсуі мен дамуы;
- Негізгі әрекеттерді түсінуі;
- Портфолио бойынша қолданған әдістер мен үрдістердің дұрыстығы, қажет-тілігі;
- Тәсілдердің көптүрлілігі.
25. Кәсіби кеңес беру мен кәсіби таңдаудың ұйымдастыру -әдістемелік негіздерін сипаттаңыз
Кәсіби кеңес беру мен кәсіби таңдаудың ұйымдастырудың мақсаты: Кәсіптік бағдарлау жұмысын жүргізу арқылы кәсіби ынтаны, кәсіп таңдауды, кәсіптік икемділік пен қабілетті қалыптастыру. Міндеттері: кәсіптік ақпараттандыру жұмысын жүйелі жүргізу;
оқушылардың психологиялық, физиологиялық ерекшеліктерін, қабілетін, кәсіби мүддесін ескере отырып белгілі бір кәсіпті таңдауына көмек көрсету;
оқушылардың нақты бір кәсіпке, мамандыққа, жұмыс орнына деген кәсіби ынтасын айқындау;
оқушыларды өндіріске, еңбек жағдайларына және нақты бір мамандыққа бейімдеу;
кәсіптік ақпараттандыру мақсатында әртүрлі кәсіп өкілдерімен семинарлар, тренингтер, кездесулер ұйымдастыру;
Тренинг:
Бұл- мен!
Қазір сендер әрбір столда тұрған геометриялық фигураларға назар аударыңдар,осы фигуралардың біреуіне қарап “бұл-мен!” деп айта аласыңдар ма? Егер жауап беруге қиналсаңдар, онда осылардың ішінен қайсысы өзіңе ұнайды, сол фигура тұрған столға барып отырыңдар!
Міне, біз 5 – топқа топталдық.
И.Панарин тесті бойынша:
- көңіл-күйі өзгермелі, өз-өзін қадағаламайды, анықталмаған,
қозғыш, көп нәрсені білгенді ұнатады, батыл, өз-өзін төмен
бағалайды, өз-өзіне сенімсіз, сенгіш, барлық жаңа
қозғалыстарға қызығады, жылдам, дау-дамайдан қашады,
тиянақсыз, ізденімпаз адам.
- көшбасшы, билікке талпынғыш, тазалықты сүйгіш, жеңіске
құмар, өз-өзіне сенімді, шешім қабылдағыш, сезімі күшті, батыл,
энергиясы жеткілікті, қауіп – қатерге жақын, шыдамсыз, сөз
тапқыш, ортадағы қарым-қатынасы кең, жақын достары мен
ортасы шағын, көшбасшы адам.
- ұйымдастырғыш, нұсқаушы, хабаршыл, жазбаша сөздікке
ынталы, ұқыпты, тазалықты сүйгіш, үндемейтін, қырсық,
еңбек сүйгіш, білуге құмар, ізденгіш, достары мен таныстары
шағын адам.
-
қарым-қатынасты жоғары бағалайтын,
өзгелерді қадағалайтын, кең пейілді, шыдамды, сезімтал,
тез шешім қабылдай алмайды, бас саясаткер, әңгіме айтқанды
ұнатады, сенгіш, біреуді көндіре алады, өзгелерге көзқарасын
дәлелдей алады, өткен өміріне көп көңіл бөледі, көпшіл, ,
ынталы, достары мен таныстары көп, мейірімді адам.
- көңіл- күйі өзгеруге бейім, білімге ынталы, өз идеяларына
ұстамды, арманшыл,болашаққа талпынысы жоғары, барлық
жаңа өзгерістерге қызығушылығы жоғары, қағаз
жұмыстарын ұнатпайды, адамдардың ортасында бірқалыпты,
ойын-сауыққа құмар, қаржы мәселесіне немқұрайлы қарайды, шығармашыл адам.