11.3. Podsumowanie

Raport dotyczący sekcji 301-310 amerykańskiej ustawy handlowej oraz krytyka jego treści obrazują specyfikę rozstrzygania sporów w ramach WTO. Podstawowy zarzut dotyczył rozbieżności między spodziewanym rozstrzygnięciem na podstawie norm wynikających z treści porozumień a ostatecznym rezultatem pracy panelistów, którzy dążyli raczej do zaspokojenia oczekiwań politycznych stron. Widoczna jest w tym przypadku dominacja zasady prawdy formalnej (proceduralnej) nad zasadą prawdy materialnej. "Prawdą nie jest tu stan faktyczny (...). Najważniejsze jest "załatwienie sprawy między" stronami sporu, które umawiają się ze sobą na określonych warunkach, na jakąś prawdę."¹²²⁷ Takie rozumienie prawdy dominuje w procesie cywilnym zakładającym równość stron. Przy rozstrzyganiu sporów w prawie WTO również występuje teoretyczna równość podmiotów, a spory mają charakter ekonomiczny. Dlatego zasadne jest pytanie o krytykę rozstrzygnięć satysfakcjonujących strony sporu, choć pomijających pewne istotne zagadnienia prawne.

Rozstrzygnięcie w sprawie sekcji 301-310 pomimo swoich mankamentów zdaje się spełniać swoje zadanie. Stany Zjednoczone wycofały się z praktyk unilateralnych i stosują procedurę zgodnie z wymaganiami DSU. Chcąc jednak zapewnić prawidłowe funkcjonowanie systemu prawa WTO, należy samemu je respektować. Orzeczenie pokazuje także "przewagę" konsensusu politycznego nad formalnie wiążącymi normami prawnymi w ramach WTO. Amerykańskiej administracji nie powstrzymały przed praktykami unilateralnymi ani art. 23 DSU, ani SAA. Dowodzą tego sprawy japońskiego rynku motoryzacyjnego i sprawa bananów. Litera prawa zaczęła być egzekwowana dopiero po udzieleniu jednoznacznych zapewnień politycznych przed panelem.

Po orzeczeniu w sprawie sekcji 301-310 wśród państw członkowskich panuje bardziej jednolity konsensus dotyczący przestrzegania DSU w zakresie "samodzielnego wymierzania sprawiedliwości". Wyklucza to stosowanie prawa krajowego w tej materii, jeśli jest ono sprzeczne z postanowieniami DSU.

Analogiczny brak regulacji występuje w kwestii dopuszczalności stosowania przeciwśrodków na podstawie ogólnego prawa międzynarodowego. Wspomniana kwestia nie była jednak przedmiotem bezpośrednich rozstrzygnięć w ramach DSB. Jednoznacznej odpowiedzi nie udzielił także raport Grupy Badawczej nad Fragmentacją. Wydaje się jednak, że konsensus dotyczący prawa krajowego można także rozszerzyć na stosowanie przeciwśrodków na podstawie ogólnego prawa międzynarodowego. Potwierdza to brak wniosków państw członkowskich o autoryzację przeciwśrodków na podstawie ogólnego prawa międzynarodowego oraz próby egzekucji w oparciu o te przepisy poza forum WTO.

Rozdział 12

Reforma systemu egzekucji prawa WTO

Zapewnienie prawidłowego wykonania treści rozstrzygnięć bez względu na potencjał ekonomiczny podmiotów¹²²⁸ wymagałoby przeprowadzenia reformy systemu rozwiązywania sporów w WTO. Na konferencji w Doha w 2001 r. poruszona została potrzeba zmian. Od tego czasu wiele państw wyraziło swoje stanowisko w ramach formalnych i nieformalnych negocjacji. Na podstawie art. 30 deklaracji ministerialnej z Doha udzielono mandatu do wyjaśnienia i skorygowania¹²²⁹ tekstu DSU¹²³⁰. Negocjacje rozpoczęły się w marcu 2002 r. i powinny były zakończyć się do maja 2003 r. 28 maja 2003 r. przedstawiono projekt nowelizacji stanowiący kompilację najmniej kontrowersyjnych propozycji (Balázs Text, pkt 12.8)¹²³¹. Negocjatorzy przedłużyli swój mandat negocjacyjny o kolejny rok.¹²³². W maju 2004 r. stwierdzono, że potrzebny jest dodatkowy czas na przygotowanie projektu reformy¹²³³. Późniejsze negocjacje oparte zostały w większym stopniu na nieformalnych dyskusjach na podstawie nieoficjalnych propozycji roboczych (JOB)¹²³⁴. W czasie Konferencji Ministerialnej w Hongkongu w grudniu 2005 r. przedstawiciele odnotowali postęp w negocjacjach poświęconych reformie i zaapelowali o sprawne ich zakończenie¹²³⁵. Z pkt 1 deklaracji ministerialnej z Hongkongu wynika, że powinny one zostać sfinalizowane do końca 2006 r.¹²³⁶ Jednak w ramach Rundy Doha zostały zawieszone w lipcu 2006 r.¹²³⁷ W grudniu Dyrektor Generalny Pascal Lamy wyraził nadzieję, że rozmowy zakończą się w następnym roku¹²³⁸. Jednak dalsze negocjacje w Poczdamie w czerwcu 2007 r. również nie przyniosły postępu¹²³⁹. Sukces wydaje się coraz trudniejszy, ponieważ w czerwcu 2007 r. wygasł mandat negocjacyjny Prezydenta Stanów Zjednoczonych, pozwalający mu podejmować zobowiązania bez konieczności zatwierdzania ich przez Kongres (ang. fast track procedure)¹²⁴⁰.

Tematyka reformy systemu egzekwowania orzeczeń i realnego wzmocnienia rozstrzygania sporów była także przedmiotem licznych wypowiedzi przedstawicieli doktryny¹²⁴¹. Postulowano wprowadzenie takich zmian, które spowodują, że prawo WTO będzie "brane bardziej na serio"¹²⁴².

Niniejszy podrozdział opisuje jedynie te propozycje reformy, które są związane ze stosowaniem środków odwetowych. Część z nich, związana z procedurą karuzeli, została omówiona wcześniej (pkt 8.6.2).

Wśród licznych sugestii wskazywano na potrzebę klaryfikacji i uporządkowania przepisów oraz inkorporacji wytworzonej praktyki orzeczniczej (pkt 12.1, 12.2). Przedstawiono także propozycje stosowania środków prewencyjnych mających na celu ograniczenie lub zabezpieczenie przed trudnymi do odwrócenia stratami (pkt 12.3). W świetle omawianej tematyki najważniejszym zagadnieniem jest podniesienie efektywności mechanizmu egzekucji. W powszechnym mniemaniu państw członkowskich obecny system nie stwarza odpowiednio silnych bodźców "nakłaniających do przestrzegania"¹²⁴³. Skuteczność egzekucji mogłoby podnieść wprowadzenie retroaktywnej kalkulacji środków odwetowych (pkt 12.3). Zamiast zawieszenia koncesji, które sprowadza się najczęściej do nakładania karnych ceł powodujących zmniejszenie obrotów handlowych, postuluje się stosowanie kar pieniężnych (pkt 12.7). Wymienia się także możliwość kolektywnego wykonywania retaliacji przez podmioty niedotknięte bezpośrednio nieprzestrzeganiem prawa (pkt 12.6) lub ewentualność zbywania przyznanego prawa do zawieszenia koncesji (pkt 12.5).