11.2. Środki odwetowe na podstawie prawa krajowego

Obok zagadnienia dopuszczalności stosowania przeciwśrodków na podstawie norm prawa międzynarodowego spoza systemu prawa WTO, zachodzi pytanie o legalność retaliacji na podstawie prawa krajowego, groźby takich środków, względnie istnienia regulacji porządku krajowego obligujących lub dopuszczających ich stosowanie celem egzekucji praw zagwarantowanych w porozumieniach zawartych pod auspicjami Światowej Organizacji Handlu.

11.2.1. Zakaz unilateralnych środków odwetowych

Przyjęcie uzgodnienia w sprawie zasad i procedur regulujących rozstrzyganie sporów spowodowało ograniczenie swobody państw w samodzielnym wymierzaniu sprawiedliwości wskutek naruszenia korzyści gwarantowanych porozumieniami WTO. Niektóre państwa, w szczególności Stany Zjednoczone, miały poważne trudności z zaakceptowaniem takiego ograniczenia w prowadzeniu polityki handlowej.

Stosowanie środków odwetowych bez autoryzacji DSB było przedmiotem orzeczenia w sprawie przeciwko USA, dotyczącej środków importowych na pewne towary ze Wspólnot Europejskich¹¹³⁵. Raport był ściśle związany ze sprawą bananów (por. pkt 5.2.1).

Przedmiotem skargi Wspólnot Europejskich była decyzja Stanów Zjednoczonych dotycząca zawieszenia stosowania uzgodnionych stawek celnych na niektóre produkty europejskie w wysokości 520 mln dolarów. Zawieszenie miało być wdrożone poprzez nałożenie karnych ceł w wysokości 100%, na poczet których eksporterzy zobowiązani zostali do uiszczenia kaucji. Ich zwrot miał zależeć od przyszłych rozstrzygnięć administracji Stanów Zjednoczonych¹¹³⁶. Decyzja poprzedzona została jednostronnym stwierdzeniem o braku doprowadzenia wspólnotowego systemu importu bananów do zgodności z regulacjami WTO¹¹³⁷. Regulacja weszła w życie 3 marca 1999 r., nazajutrz WE zareagowały wnioskiem o "pilne" konsultacje, twierdząc, że zastosowane środki pozostawały w sprzeczności z art. 3, 21, 22 i 23 DSU oraz art. I, II, VIII, i XI GATT¹¹³⁸.

Panel uznał, że poprzez "środki z 3 marca" Stany Zjednoczone dążyły do "naprawienia pogwałcenia zobowiązań"¹¹³⁹ (por. art. 23 ust. 1 DSU), wynikającego z niewdrożenia przez Wspólnoty systemu importu bananów zgodnego z prawem WTO. Dlatego USA powinny były zastosować się do DSU w niniejszej sprawie¹¹⁴⁰.

Obowiązek uiszczania kaucji naruszał także art. I GATT (klauzula najwyższego uprzywilejowania), ponieważ nakładał zobowiązania w sposób dyskryminacyjny w porównaniu do towarów wwożonych z innych państw na obszar amerykańskiego obszaru celnego¹¹⁴¹.

Panel stwierdził ponadto, że powyższe działania USA pozostawały w sprzeczności z art. II ust. 1 lit. b zd. 1 GATT, który zakazuje pobierania opłat ponad kwoty wynikające z list koncesyjnych¹¹⁴².

Stany Zjednoczone usprawiedliwiały podjęte kroki rzekomym obowiązkiem panelu do wydania raportu do dnia 2 marca. Powoływano się na obstrukcję procedury przez Wspólnoty skutkującą opóźnieniem decyzji na podstawie art. 21 ust. 5 i w konsekwencji autoryzacji przeciwśrodków na podstawie art. 22 DSU. Podnoszono także argument, że kaucje nie stanowią zawieszenia koncesji, a jedynie środek zabezpieczenia praw. Panel odrzucił powyższe argumenty i stwierdził, że termin wydania raportu nie został dochowany ze względu na konieczność pozyskania dodatkowych informacji od stron sporu. Ponadto ocenił amerykańskie środki wprowadzone 3 marca jako jednostronne zawieszenie koncesji wprowadzone bez autoryzacji DSB w trakcie toczącego się jeszcze postępowania na podstawie art. 22 ust. 6-7 DSU. Podobnie arbitralne stwierdzenie USA dotyczące wspólnotowego system importu bananów było sprzeczne z prawem WTO i naruszało art. 21 ust. 5, który zakłada, że ocena ewentualnego braku prawidłowej implementacji zaleceń powinna mieć miejsce na forum multilateralnym¹¹⁴³.

Konkludując, paneliści orzekli, że żadne naruszenie prawa WTO nie usprawiedliwia samowolnych jednostronnych działań odwetowych. Fakt niedochowania zobowiązań w ramach porozumień wymienionych nie upoważnia do zaniechania stosowania DSU. W przypisie do raportu doprecyzowano, że nie znajduje tutaj zastosowania art. 60 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów, ponieważ został on zastąpiony bardziej szczegółowym przepisem, czyli art. 23 DSU¹¹⁴⁴. Norma ogólnego prawa międzynarodowego dopuszcza samodzielną ocenę naruszenia, co stanowi potencjalną przesłankę zawieszenia przepisów umowy. Nadużycia w tym zakresie mogą stać się podstawą późniejszej odpowiedzialności międzynarodowej państw.

W apelacji pomiędzy stronami zaistniał spór co do słuszności postanowienia panelu, który orzekł o niezgodności "środków z 3 marca", ale jednocześnie ustalił, że nie są one już stosowane ("nie istnieją")¹¹⁴⁵. W tym zakresie Organ Apelacyjny zgodził się ze Stanami Zjednoczonymi i podtrzymał stwierdzenie panelu co do nieistnienia środka, dlatego stwierdzono brak potrzeby wystosowania zalecenia na podstawie art. 19 DSU. Potwierdzono jednak brak zgodności środka z prawem WTO¹¹⁴⁶. Spór co do istnienia środka spowodowany był wydaniem przez arbitrów w międzyczasie (9 kwietnia 1999 r.) decyzji dotyczącej wysokości zniweczenia lub naruszenia korzyści poniesionej przez Stany Zjednoczone (pkt 5.2.1). Według raportu, straty wyniosły 191,4, a nie 520 mln dolarów¹¹⁴⁷. Oznacza to, że arbitrzy uznali za właściwą kwotę stanowiącą zaledwie 36,8% jednostronnie egzekwowanej przez Amerykanów kwoty. Autoryzacja dotycząca zawieszenia koncesji ustalonego przez arbitrów miała miejsce 19 kwietnia 1999 r.¹¹⁴⁸

Skala różnicy między środkami odwetowymi wymierzonymi jednostronnie przez stronę sporu a autoryzowanymi przez DSB jednoznacznie wskazuje na konieczność przestrzegania postanowień DSU, a w szczególności art. 23, przy "wymierzaniu sprawiedliwości" w odniesieniu do praw i korzyści wynikających z porozumień WTO. Ograniczenie samowoli w tym zakresie oznacza podstawową gwarancję przeciw eskalacji sporów mogących prowadzić do długotrwałych wojen handlowych.