10.2. Sprawa bananów

Dnia 19 kwietnia 1999 r. DSB wyraziło zgodę na zastosowanie przez Stany Zjednoczone retaliacji w wymiarze określonym wcześniej przez arbitrów (zob. pkt 5.2.1, 11.2.1, 11.2.2)⁹⁹⁶.

Również 19 listopada 1999 r. Wspólnoty przedstawiły propozycję systemu importowego składającego się z kontyngentów i taryf (ang. tariff rate quota regime , fr. régime de contingents tarifaires), który ostatecznie od 1 stycznia 2006 r. miał zostać zmieniony na system wyłącznie taryfowy (ang. tariff only regime, fr. régime exclusivement tarifaire)⁹⁹⁷.

Autoryzacja prawa do zawieszenia koncesji i zobowiązań przez Ekwador w ramach GATT, GATS i TRIPS miała miejsce 18 maja 2000 r. W kolejnych miesiącach Wspólnoty wydały kilka oświadczeń dotyczących opracowywania sposobów implementacji zaleceń DSB. Przed wdrożeniem systemu wyłącznie taryfowego zaproponowano system kontyngentów i taryf opierający się na zasadzie "kto pierwszy, ten lepszy" (ang. tariff-rate quotas managed on the basis of a "first-come, first-served" (FCFS) system, fr. l’ordre d’arrivée des demandes). W związku z planowanymi zmianami, Wspólnoty zapowiedziały wszczęcie renegocjacji list koncesyjnych na podstawie art. XXVIII GATT⁹⁹⁸. Z początkiem 2001 r. przyjęto rozporządzenie Rady nr 216/2001 zmieniające rozporządzenie 404/93 z dnia 13 lutego 1993 r. w sprawie wspólnej organizacji rynku bananów⁹⁹⁹. Rozporządzenie ustanawiało trzy kategorie kontyngentów:

1) kontyngent "A" o wysokości 2 200 000 ton ze stawką celną 75 euro za tonę;

2) kontyngent "B" o wysokości 353 000 ton z taką samą stawką celną, którego ustanowienie wynikało ze wzrostu spożycia na skutek rozszerzenia Wspólnot w 1995 r.;

3) kontyngent "C" utworzony "w celu zapewnienia zadowalających dostaw do Wspólnoty" o wysokości 850 000 ton ze stawką 300 euro za tonę, także dla wszystkich miejsc pochodzenia; w ramach tego kontyngentu Komisja miała prawo obniżenia taryfy, jeśli było to "konieczne dla zapewnienia możliwości skutecznego przywozu bananów pochodzących z państw trzecich, które nie korzystają z preferencji taryfowych" (art. 17 ust. 3).

Kraje AKP korzystały z preferencji taryfowej o wysokości do 300 euro, co oznaczało, że banany z tych krajów wwożone były bezcłowo. System miał oprzeć się na zasadzie dystrybuowania licencji importowych według kryterium uprzednio udzielanych licencji (ang. historical licensing, fr. régime d’importation fondé sur les certificats antérieurs )¹⁰⁰⁰.

Artykuł 16 ust. 1 znowelizowanego rozporządzenia stanowił, że niniejszy system importu jest rozwiązaniem tymczasowym, a od 1 stycznia 2006 r. banany sprowadzane będą na podstawie systemu wyłącznie taryfowego. Stawka Wspólnej Taryfy Celnej miała zostać ustanowiona w oparciu o art. XXVIII GATT.

22 czerwca 2001 r. Wspólnoty Europejskie notyfikowały zawarcie "wspólnie uzgodnionego rozwiązania" w rozumieniu art. 3 ust. 6 DSU. Jego podstawą były porozumienia zawarte ze Stanami Zjednoczonymi (11 kwietnia) i Ekwadorem (30 kwietnia). Ustalenia pokrywały się z rozwiązaniami przyjętymi w rozporządzeniu 216/2001. Miały one ulec modyfikacjom ilościowym po przyjęciu waiver’a na podstawie art. XIII GATT. Druga faza wdrożenia tymczasowego systemu importu miała polegać na zwiększeniu kontyngentu "B" i zarezerwowaniu kontyngentu "C" dla bananów z krajów AKP. Z chwilą wejścia w życie przejściowego systemu importu, Ekwador miał zrezygnować z prawa do zastosowania przeciwśrodków, a Stany Zjednoczone zobowiązały się do zawieszenia i warunkowego wycofania przeciwśrodków. Strony uzgodniły wycofanie zastrzeżeń wobec przyszłego waiver’a dla porozumienia z Cotonou, który ostatecznie został przyjęty przez Konferencję Ministerialną 14 listopada 2001 r.¹⁰⁰¹

Ekwador i Stany Zjednoczone uznały za przedwczesne traktowanie zawartych ugód jako "wspólnie uzgodnionego rozwiązania". W czasie obrad DSB Ekwador skrytykował propozycje Komisji dotyczące sposobu wdrożenia porozumień¹⁰⁰².

Po udzieleniu waiver’a Wspólnota przyjęła rozporządzenie 2587/2001 zmieniające rozporządzenie nr 404/93 w sprawie wspólnej organizacji rynku bananów¹⁰⁰³, co umożliwiło wdrożenie drugiej fazy tymczasowego systemu importu. Ekwador, Kolumbia, Saint Lucia, Honduras i Panama oświadczyły, że oczekują od Wspólnot przydziału licencji zgodnego z wcześniejszymi porozumieniami¹⁰⁰⁴.

W czerwcu 2004 r. Wspólnoty zapowiedziały rozpoczęcie negocjacji z najważniejszymi dostawcami bananów w kwestii zmiany systemu importu na system wyłącznie taryfowy. Jednocześnie zapowiedziano zachowanie preferencji na rzecz krajów AKP¹⁰⁰⁵, które korzystając z wolnocłowego dostępu do rynku UE domagały się podniesienia taryf na banany z Ameryki Łacińskiej z 75 do 275 euro za tonę¹⁰⁰⁶. Jako ofertę wyjściową Wspólnoty zaproponowały 230 euro¹⁰⁰⁷. O zabezpieczenie swojej pozycji na rynku walczyły szczególnie tzw. tradycyjne kraje AKP¹⁰⁰⁸, które na początku cieszyły się największym zakresem preferencji, jednak od 1992 r. odnotowywały systematyczny spadek eksportu. Z drugiej strony kraje Ameryki Łacińskiej, m.in. Ekwador, uważały przedstawioną ofertę taryfową za zbyt wysoką i zapowiedziały zakwestionowanie jej w ramach WTO¹⁰⁰⁹. Na podstawie klauzuli arbitrażowej zawartej w załączniku do decyzji udzielającej waiver dla porozumienia z Cotonou, kraje AKP zakwestionowały proponowaną przez WE stawkę celną. Arbitrzy orzekli, że w świetle wiążących Wspólnoty zobowiązań stawka celna w wysokości 230 euro za tonę nie będzie gwarantowała odpowiedniego dostępu do rynku na zasadzie KNU¹⁰¹⁰. Złożono więc kolejną ofertę polegającą na ustanowieniu taryfy na poziomie 187 euro i utrzymaniu kontyngentu wysokości 775 000 ton dla krajów AKP. Raport kolejnego arbitrażu również nie przyniósł pomyślnego dla Wspólnot rozstrzygnięcia¹⁰¹¹.

Wobec dalszego impasu w negocjacjach 29 listopada 2005 r. Wspólnota Europejska wydała rozporządzenie Rady nr 1964/2005 w sprawie stawek celnych w odniesieniu do bananów¹⁰¹². Przewiduje ono taryfę w wysokości 176 euro za tonę bananów na zasadzie klauzuli najwyższego uprzywilejowania. Ponadto ustanawia się wolnocłowy kontyngent na poziomie 775 000 ton dla państw AKP. Wkrótce po publikacji rozporządzenia Honduras, Nikaragua i Panama zwróciły się o przeprowadzenie konsultacji na podstawie art. 21 ust. 5 DSU, twierdząc, że treść rozporządzenia jest niezgodna z wcześniejszymi decyzjami DSB oraz waiver’em Doha dla porozumienia z Cotonou, który ostatecznie wygasł 31 grudnia 2005 r.¹⁰¹³ W listopadzie 2006 r. do sporu włączył się Ekwador, kwestionując wolnocłowy kontyngent przysługujący bananom z krajów AKP oraz obłożenie pozostałych bananów stawką 176 euro¹⁰¹⁴. Wspólnoty Europejskie zakomunikowały, że w 2007 r. kontyngent dla krajów AKP zostanie utrzymany¹⁰¹⁵. Skutkiem fiaska negocjacji był wniosek Ekwadoru o ustanowienie panelu, w którym zarzucono niezgodność wspólnotowego systemu importu na podstawie rozporządzenia 1964/2005 z art. I, II i XIII GATT¹⁰¹⁶. Na zarzuty Ekwadoru odpowiedział Kamerun, twierdząc, że wniosek na podstawie art. 21 ust. 5 należy odrzucić, gdyż decyzja ministerialna ustanawiała autonomiczny mechanizm rozstrzygania sporów, a wdrożona przez Wspólnoty stawka 176 euro nie została na jego podstawie zakwestionowana. Zdaniem Kamerunu prawdziwą intencją Ekwadoru było pozbawienie preferencji krajów AKP¹⁰¹⁷. Decyzją DSB panel został jednak powołany, a jego skład ustalił Dyrektor Generalny¹⁰¹⁸. W czerwcu 2007 r. z wnioskiem o powołanie panelu opartym na podobnych zarzutach zwróciły się Stany Zjednoczone¹⁰¹⁹.

Dnia 7 kwietnia 2008 r. panel powołany na podstawie wniosku Ekwadoru wydał raport, w którym stwierdzono, że preferencje w postaci wolnocłowego kontyngentu na rzecz krajów AKP stanowiły naruszenie klauzuli najwyższego uprzywilejowania zawartej w art. I ust. 1 GATT. Wynikało to m.in. z braku obowiązującego waiver’a. W konsekwencji system preferencji stanowił naruszenie zakazu dyskryminacyjnego stosowania ograniczeń ilościowych (art. XIII ust. 1, ust. 2 chapeau, ust. 2 lit. d). Nałożenie cła w wysokości 176 euro przy jednoczesnym kontyngencie preferencyjnym 2,2 mln ton w wysokości 75 euro było niezgodne ze wspólnotowymi listami koncesyjnymi i dlatego pozostaje w sprzeczności z art. II ust. 1 lit. b GATT. W konkluzjach raportu stwierdzono, że system importu bananów do Wspólnot Europejskich ustanowiony rozporządzeniem 1964/2005 nie stanowi prawidłowej implementacji wcześniejszych rozstrzygnięć zapadłych na podstawie DSU. Stąd panel wezwał Wspólnoty do zapewnienia zgodności swoich regulacji z prawem WTO¹⁰²⁰.

Miesiąc później zapadło rozstrzygnięcie na podstawie wniosku Stanów Zjednoczonych. Raport zasadniczo powtarzał wcześniejsze ustalenia raportu z powództwa Ekwadoru¹⁰²¹. Ekwador i Stany Zjednoczone zawarły ze Wspólnotami Europejskimi porozumienia przedłużające termin zatwierdzenia raportu przez DSB do 29 sierpnia 2008 r.¹⁰²² W międzyczasie mają toczyć się negocjacje przy dobrych usługach dyrektora generalnego WTO, Pascala Lamy’ego¹⁰²³. Ich celem ma być wypracowanie rozwiązania, które pozwoli na zachowanie interesów państw najbiedniejszych przy jednoczesnej zgodności z prawem Światowej Organizacji Handlu.