9.7. Podsumowanie

Silnie obiektywistyczna tendencja orzecznicza w ramach DSB (por. pkt 6.2.1) nie stoi na przeszkodzie zrekonstruowaniu funkcji środków odwetowych.

W czasach GATT 1947 podstawowym celem zawieszenia koncesji było przywrócenie równowagi zobowiązań pomiędzy państwami. Podobna idea przyświecała projektodawcom art. 60 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów. W ramach ogólnego prawa międzynarodowego zastosowanie przeciwśrodków polegających na zawieszeniu przestrzegania pewnej normy prawa międzynarodowego może stanowić sposób tymczasowego przywrócenia równowagi zobowiązań między stronami. Gwarantem równowagi jest obowiązek przestrzegania zasady proporcjonalności.

W ramach GATT 1947 skutkiem dysponowania prawem weta przez państwa członkowskie był brak skutecznej formy nacisku. Państwo, wobec którego retaliacje miały być stosowane, musiało wyrazić na nie zgodę poprzez przyłączenie się do konsensusu. Dlatego środki odwetowe były raczej formą tymczasowej renegocjacji równowagi zobowiązań niż instrumentem mającym nakłonić do zmiany postępowania. Realną rekompensatę może natomiast przynieść uzgodnienie kompensaty (wyrównania) w postaci monetarnej lub uzyskania dodatkowego dostępu do rynku i tym samym zapewnienie zbytu poprzez eksport.

Odwrócenie zasady konsensusu dało możliwość nakładania środków wbrew woli państw, czyli "nakłaniających do przestrzegania" porozumień. Mimo że egzekucja zaleceń DSB stała się podstawową funkcją retaliacji, zawieszenie koncesji lub zobowiązań zachowało swój charakter środka służącego przywracaniu równowagi.

W świetle interpretacji art. 22 ust. 4 DSU, funkcja egzekucyjna nie pozwala karać państw naruszających porozumienia poprzez autoryzowanie środków odwetowych przewyższających poziom zniweczenia lub naruszenia korzyści. Potwierdza to wciąż istotną rolę przywracania równowagi zobowiązań i koncesji, która mogłaby zostać naruszona poprzez wdrożenie przeciwśrodków przewyższających poziom strat. Zakaz stosowania środków o charakterze punitywnym nie jest jednak bezwzględny i można wykazać pewne pierwiastki tej funkcji w sprawach dotyczących zakazanych subsydiów. Wyłączenie funkcji punitywnej jest analogiczne do kodyfikacji KPM. Wyraża je zasada proporcjonalności zawarta w art. 51 projektu KPM oraz określenie celu przeciwśrodków ("nakłonienie do przestrzegania") w art. 49 ust. 1. Zasadnicza różnica polega na celu owego "nakłonienia". W ramach kodyfikacji KPM jest to zaprzestanie naruszania oraz całkowite usunięcie konsekwencji naruszenia. Na gruncie prawa WTO, w związku z brakiem odpowiedzialności za szkody na zasadzie ex tunc (por. rozdział 7), istnieje tylko nakłonienie do zaprzestania naruszania.

Funkcja prewencyjna odgrywałaby istotną rolę w przypadku dopuszczalności przeciwśrodków o charakterze punitywnym oraz nałożenia obowiązku naprawienia wyrządzonej szkody. Samą ewentualność zawieszenia koncesji lub zobowiązań, celem nakłonienia do zmiany postępowania niegodnego z porozumieniami, trudno uznać za element mający "odstraszać" od naruszeń w przyszłości.

Istotną rolę może natomiast odegrać korzystanie z przeciwśrodków jako instrumentu negocjacyjnego. Wzajemna rezygnacja z wdrożenia autoryzowanych środków odwetowych może stać się sposobem przywrócenia imperfect justice. Wzajemna ("wymienna") tolerancja naruszeń porozumień, zwłaszcza wobec głównych potęg handlowych, będzie jednak niekorzystna dla zliberalizowanego handlu w wymiarze ogólnoświatowym.

Jednak ani na gruncie ogólnego prawa międzynarodowego⁹⁷⁸, ani w prawie WTO⁹⁷⁹ nie należy postrzegać funkcji środków odwetowych jako zupełnie odrębnych i wykluczających się. Ich oddzielna analiza nie oznacza, że w praktyce nie będą się one nakładać i kumulować. Celem przeciwśrodków jest często osiągnięcie kilku celów. Na gruncie prawa WTO należy do nich przede wszystkim zakończenie stanu pozbawiającego należnych korzyści oraz wyrównanie poziomu koncesji i zobowiązań.

Rozdział 10

Skuteczność środków odwetowych w prawie WTO

Przedmiotem analizy w niniejszym rozdziale jest skuteczność środków odwetowych w sprawach, w których doszło do ich autoryzacji przez DSB. Badane są czynniki, które spowodowały wdrożenie autoryzowanych przeciwśrodków oraz ich wpływ na ewentualne wprowadzenie w życie zmian zmierzających do spełnienia wymogów prawa WTO.