3.1. Tło negocjacyjne gatt 1947

3.1.1. Przedwojenne umowy handlowe

Rozwiązania prawne mające zapewnić wykonywanie bilateralnych umów wolnohandlowych zawartych jeszcze przed drugą wojną światową inspirowały negocjacje dotyczące analogicznych postanowień w ramach Karty ITO oraz GATT. Umowy dotyczyły najczęściej redukcji taryfowych opartych na zasadzie wzajemności.

W 1930 r. pod auspicjami Ligi Narodów zwołano konferencję, której celem było zahamowanie procesu wzrostu ceł na świecie (ang. Tariff Truce Conference). Otwarto wtedy do podpisu konwencję, której art. 2 w znacznym stopniu inspirował późniejsze sformułowanie art. XXII i XXIII GATT⁹⁰. Jeśli którakolwiek z układających się stron podniosła taryfy celne, inna układająca się strona mogła na tej podstawie zażądać konsultacji celem naprawienia powstałej w ten sposób szkody. Ze względu na brak porozumienia stron konwencja nie weszła w życie, jednak jej treść miała wpływ na późniejsze postanowienia GATT.

Zdawano sobie sprawę, że efekt redukcji ceł może zostać bardzo łatwo zniweczony poprzez inne instrumenty polityki handlowej, takie jak ograniczenia ilościowe lub dyskryminacyjne stosowanie standardów jakości. Z drugiej strony trudno było o szczegółowe uregulowanie wszystkich aspektów mogących mieć wpływ na handel międzynarodowy (np. standardów pracy, ochrony konsumentów etc.). Potrzebę zawarcia bardziej ogólnych postanowień mających na celu zapobieżenie niepożądanym efektom zachwiania równowagi handlowej dostrzegli eksperci Londyńskiej Konferencji Monetarnej i Ekonomicznej w 1933 r. (London Monetary and Economic Conference of 1933). Wedle ich zalecenia działania wywołujące niekorzystne skutki ekonomiczne były wystarczającym powodem do przeprowadzenia formalnych konsultacji. Raport Konferencji stał się początkiem szerokiej koncepcji "zniweczenia lub naruszenia"⁹¹, która inspirowała postanowienia w zakresie środków zaradczych przy naruszeniu umów wolnohandlowych.

Zalecane przez Raport Konferencji konsultacje nie dawały gwarancji przywrócenia równowagi korzyści. Zabezpieczeniem była klauzula pozwalająca na jednostronne wypowiedzenie umowy i zakończenie jej obowiązywania. W umowie między Stanami Zjednoczonymi i Meksykiem termin wypowiedzenia wynosił sześć miesięcy⁹², natomiast w umowie pomiędzy Stanami Zjednoczonymi i Urugwajem zaledwie 30 dni⁹³. Potwierdza to art. 15 ust. 3 umowy handlowej między Polską a Wielką Brytanią i Irlandią Pn., który stanowi o "zmniejszeniu przywozu towarów będącym skutkiem zarządzeń", dającym podstawę do przeprowadzenia "niezwłocznych rokowań", a w przypadku braku porozumienia - pozbawieniu umowy mocy z miesięcznym okresem wypowiedzenia⁹⁴. Taki typ rozwiązań czynił je bardziej elastycznymi i podatnymi na jednostronną interpretację przez strony traktatu. Różnica między skargami opartymi na "naruszeniu zobowiązań" a skargami opartymi na "naruszeniu równowagi" przestała mieć istotne znaczenie. Takie rozwiązania przyjęto w umowie pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a Hondurasem, gdzie jedyną podstawą skargi było "zniweczenie lub naruszenie", będące "jakimkolwiek środkiem (...) nawet niepozostającym w sprzeczności z postanowieniami porozumienia"⁹⁵. Podobne sformułowania można znaleźć w art. XI umowy między Stanami Zjednoczonymi i Francją z 6 maja 1936 r.⁹⁶ i w art. XV ust. 1 umowy między Stanami Zjednoczonymi i Kanadą z 17 listopada 1938 r.⁹⁷ Raport Ligi Narodów, który wypowiadał się w sprawie równowagi korzyści, stwierdzał, że wśród 73 dwustronnych umów handlowych wiążących państwa europejskie w 1931 r. nie znalazła się żadna, która różnicowałaby skargi (podstawy wcześniejszego wypowiedzenia umowy) powodowane naruszeniem obowiązku prawnego lub naruszeniem zasady wzajemności⁹⁸.

Postanowienia umów bilateralnych, podobnie jak GATT, przewidywały podstawy do skargi nawet w przypadku działań, które formalnie nie pozostawały w sprzeczności z literą umów. Ten typ rozwiązań prawnych skutkował inkorporacją kryteriów stricte ekonomicznych w ramy ogólnie określonych norm prawnych. Podstawową różnicą w funkcjonowaniu norm prawa handlu międzynarodowego jest wyraźna tendencja do poszukiwania równowagi ekonomicznej i kompromisu w przeciwieństwie do "klasycznego" prawa międzynarodowego, gdzie zasadniczym celem jest egzekucja dyspozycji norm prawnych⁹⁹. Zauważono to w raporcie Komitetu Ekonomicznego Ligi Narodów z 1932 r., w którym proponowano tworzenie pozasądowych procedur rozwiązywania sporów ekonomicznych. Raport stwierdzał, że rozwiązywanie sporów przez prawników na podstawie kryteriów czysto jurydycznych nie zawsze jest zgodne z wolą stron, a procedura niekoniecznie jest najlepszą metodą ich rozstrzygania¹⁰⁰. Z uwagi na specyfikę międzynarodowego prawa handlu częściej przewidywano procedury o charakterze mediacyjnym niż sądowym (por. pkt 3.7).