2.2. Przesłanki zastosowania przeciwśrodków według projektu kpm

Podstawową przesłanką materialną odpowiedzialności jest akt międzynarodowo bezprawny, który można przypisać konkretnemu państwu zgodnie z zasadami określonymi w projekcie zasad odpowiedzialności państw za czyny bezprawne, skodyfikowanymi przez Komisję Prawa Międzynarodowego w 2001 r. (por. art. 2, 4-11). Naruszenie musi dotyczyć normy, która wiązała państwo w chwili naruszenia (art. 13)⁸⁶. Zasadnicza treść odpowiedzialności polega na zobowiązaniu do zakończenia stanu naruszenia oraz naprawienia szkód spowodowanych złamaniem prawa międzynarodowego (art. 28-39). Nie zwalnia to jednak państwa z obowiązku wykonania pierwotnego zobowiązania (art. 29). Niewywiązanie się z tych zobowiązań może uzasadniać sięgnięcie przez poszkodowane państwo do przeciwśrodków.

Naruszenie zobowiązania stanowi podstawową przesłankę materialną do uruchomienia mechanizmu środków odwetowych na gruncie kodyfikacji KPM. Uprawnionymi do ich zastosowania są wszystkie państwa dotknięte (bezpośrednio lub pośrednio) naruszeniem prawa⁸⁷. W tym zakresie prawo WTO charakteryzuje się daleką osobliwością, gdyż za podstawową przesłankę uznaje "utracenie korzyści". Złamanie porozumienia powoduje domniemanie naruszenia korzyści (art. 3 ust. 8 DSU). Teoretycznie możliwe jest jednak przeprowadzenie dowodu przeciwnego. Co istotne, dopuszczalna jest także autoryzacja przeciwśrodków w przypadku naruszenia korzyści bez złamania porozumienia (por. pkt 4.1, 4.2). Na gruncie ogólnego prawa międzynarodowego nie zostało rozstrzygnięte, do jakiego stopnia "szkoda" stanowi element konstytutywny odpowiedzialności; warunkiem koniecznym jest naruszenie prawa podmiotowego⁸⁸.

W przeciwieństwie do DSU regulacja KPM nie przewiduje istnienia organu upoważniającego do zastosowania przeciwśrodków. Jednakże przekroczenie przesłanek materialnych lub proceduralnych może prowadzić do odpowiedzialności międzynarodowej państwa i wszczęcia odpowiedniej procedury przed organem, którego kompetencja wynika z właściwych norm prawa międzynarodowego.

Przed wdrożeniem przeciwśrodków należy wezwać państwo naruszające prawo międzynarodowe do wykonania spoczywających na nim zobowiązań. Notyfikacja może zawierać informację dotyczącą koniecznych działań, jakie muszą zostać podjęte celem zakończenia stanu niezgodnego z prawem oraz reparacji, które powinny zostać podjęte (art. 52 ust. 1 lit. a w zw. z art. 43). Jeżeli wezwanie nie przyniesie spodziewanych rezultatów, zamiar podjęcia przeciwśrodków powinien zostać odrębnie notyfikowany. Ponadto powinna zostać wystosowana propozycja negocjacji (art. 52 ust. 1 lit. b). Jednak w nagłych przypadkach, jeżeli notyfikacja powodowałaby udaremnienie celu przeciwśrodka, możliwe jest podjęcie natychmiastowych działań bez negocjacji i notyfikacji. Według literalnej wykładni art. 52 nie zwalnia jednak z obowiązku wezwania do zaprzestania naruszania prawa międzynarodowego wynikającego z ust. 1 lit. a.

Negatywną przesłankę zastosowania przeciwśrodków stanowi ustanie stanu niezgodnego z prawem międzynarodowym, co powiązane jest z egzekucyjnym, a nie punitywnym charakterem środków odwetowych (art. 52 ust. 3 lit. a; por. pkt 9.3, 9.4). Podobnie będzie, jeżeli spór zawiśnie przed sądem lub trybunałem międzynarodowym mającym kompetencję do rozstrzygnięcia sporu (art. 52 ust. 3 lit. b). Rozstrzygnięcie sporu może trwać dłuższy czas, jednak należy założyć, że organ ma kompetencję do zezwolenia na zastosowanie środków pozwalających na tymczasową ochronę praw poszkodowanej strony. Dlatego wykluczone jest samowolne stosowanie środków odwetowych. Ograniczenie praw do przeciwśrodków nie dotyczy jednak oddania sporu w ręce organu o charakterze politycznym jak Rada Bezpieczeństwa ONZ lub przekazanie go do trybunału rozstrzygającego spory między podmiotami prywatnymi a odpowiedzialnym państwem⁸⁹. Jeśli jednak strona nie stosuje się z dobrą wiarą do procedury rozstrzygania sporów, np. nie współpracuje przy powołaniu trybunału lub w inny sposób powoduje obstrukcję jego prac, możliwe jest zastosowanie przeciwśrodków mimo wszczęcia procedury (art. 52 ust. 4).

Rozdział 3

Mechanizmy odwetowe w prawie GATT 1947