4.1. Naruszenie korzyści

Podstawową przesłanką odpowiedzialności na gruncie ogólnego prawa międzynarodowego jest naruszenie normy prawnej (por. art. 1 i 2 projektu odpowiedzialności międzynarodowej państw oraz pkt 2.2). Odmienne zasady panują w ramach prawa WTO, gdzie zasadniczą przesłanką jest zniweczenie lub naruszenie korzyści (zob. jednak osobne regulacje dotyczące zakazanych subsydiów, rozdział 6).

Znaczenie pojęcia naruszenia korzyści wynika ze specyfiki prawa handlu międzynarodowego w porównaniu z "klasycznym prawem międzynarodowym". Istotniejsze jest przywrócenie równowagi handlowej niż egzekwowanie litery prawa (por. pkt 3.1.2.1, 3.7, rozdział 9). Szeroka koncepcja "zniweczenia lub naruszenia korzyści" powstała w latach trzydziestych dwudziestego wieku i inspirowała postanowienia Karty ITO oraz GATT (por. pkt 3.1.1, 3.1.2.2).

Podstawową przesłanką uruchomienia mechanizmu egzekucji w prawie WTO jest zniweczenie (ang. nullification, fr. annulation) lub naruszenie (ang. impairment, fr. réduction) korzyści (ang. benefits, fr. avantages). Wynika ona z art. XXIII GATT (por. pkt 3.2), doprecyzowanego w ramach DSU (por. art. 3 ust. 1), do którego odnoszą się liczne odwołania zawarte w porozumieniach WTO²⁹⁰.

W orzecznictwie paneli i Organu Apelacyjnego wyodrębnienie pojęcia "zniweczenia" i "naruszenia" nie znalazło wyraźnego wytłumaczenia i łącznie interpretowane było jako "zachwianie równowagi konkurencji"²⁹¹. Pojęcie "korzyści należnej bezpośrednio lub pośrednio" (art. 3 ust. 3 DSU) odnoszone było do wysokości handlu, który istniałby, gdyby nie nastąpiło wdrożenie kwestionowanych środków ²⁹². Konsekwencją tego podejścia było wyznaczanie poziomu zawieszenia koncesji na podstawie art. 22 ust. 6 DSU, tzw. metodą counterfactuals (hipotetycznego stanu faktycznego, por. pkt 5.2).

Korzyści mogły wynikać bezpośrednio z porozumień. Tak było w przypadku koncesji taryfowych. W systemie GATT/WTO pojęcie benefit rozumiane było szeroko i zawierało w sobie także korzyści niewynikające bezpośrednio z brzmienia przepisów, ale których można było rozsądnie oczekiwać²⁹³. Ich ochronie służyły: skarga bez złamania porozumienia (NVC, art. XXIII ust. 1 lit. b GATT, art. 26 ust. 1 DSU) oraz skarga na inną sytuację [naruszającą korzyść] (OVC, art. XXIII ust. 1 lit. c GATT, art. 26 ust. 2 DSU). Szeroka koncepcja naruszenia korzyści nie oznaczała jednak możliwości swobodnego interpretowania dowodów (por. pkt 5.5).

Oprócz naruszenia korzyści podstawą uruchomienia procedury rozstrzygania sporów mogło być "zagrożenie realizowania celów [GATT]". W praktyce GATT 1947 przesłanka ta była podstawą wniosku jedynie w trzech sprawach, z których żadna nie zakończyła się wiążącym rozstrzygnięciem²⁹⁴. Ze względu na rzadkie zastosowanie trudno jest przesądzić o funkcji tego przepisu, a zwłaszcza o jego relacji do szeroko rozumianego "naruszenia korzyści".

Naruszenie korzyści decyduje o legitymacji do uruchomienia procedury na podstawie DSU. Środek będący przyczyną zniweczenia musi oddziaływać na handel państwa wnoszącego skargę, nawet jeśli miałby to być handel tylko potencjalny. Jeżeli dany środek oddziałuje jedynie de iure na handel danego państwa, nie zwalnia go z obowiązku przedstawienia dowodu ograniczenia faktycznego lub potencjalnego przepływu handlu lub innej ekonomicznej szkody²⁹⁵ (na temat przepisów szczególnych dotyczących subsydiów eksportowych zob. pkt 6.4.1). W przypadku naruszenia porozumień domniemanie wynikające z art. 3 ust. 8 DSU przerzuca ciężar dowodu na stronę naruszającą, która zobowiązana jest wykazać, że dany środek nie powoduje zniweczenia lub naruszenia korzyści.

Naruszenie korzyści bez złamania porozumienia było znacznie bardziej prawdopodobne na gruncie GATT 1947, zwłaszcza przed przyjęciem kodeksów Rundy Tokijskiej. Brakowało wielu obecnie obowiązujących porozumień regulujących wolny handel. Takie środki jak subsydia nie były zakazane przez ówczesne postanowienia układu. Skarga bez złamania porozumienia dawała możliwość uruchomienia mechanizmu rozstrzygania sporów w odniesieniu do tych środków.