1.1. Zawieszenie koncesji, przeciwśrodki, środki odwetowe, retaliacje

Zarówno na gruncie języka polskiego, jak i w językach autentycznych porozumień WTO występują liczne określenia zamienne oznaczające zawieszenie koncesji lub innych zobowiązań (por. art. XXIII GATT, art. 22 DSU, w skrócie "zawieszenie koncesji"⁷). W polskiej literaturze spotykane jest pojęcie "środki odwetowe"⁸. W ogólnej terminologii prawa międzynarodowego oznacza to nadzwyczajną działalność państwa mającą na celu ochronę jego interesów w odpowiedzi na postępowanie innego państwa naruszające owe interesy⁹. Pojęcie to właściwie oddaje naturę zawieszenia koncesji. W polskiej terminologii pojawia się także określenie "retaliacje"¹⁰. W literaturze ekonomicznej oznacza ono środki odwetowe w prawie GATT/WTO. Pochodzi od angielskiego terminu retaliation, który należy w kontekście prawa Światowej Organizacji Handlu traktować synonimicznie wobec zawieszenia koncesji¹¹. Termin angielski ma swoje źródło w łacińskim talio, -nis ("taki sam"), od którego pochodzi "prawo talionu" ( lex talionis, por. pkt 2.1). Na gruncie anglojęzycznej terminologii prawniczej odnoszącej się do ogólnego prawa międzynarodowego termin ten stosowano wymiennie z represaliami lub przeciwśrodkami¹².

W porozumieniu SCM (art. 4 ust. 10 i 11, art. 7 ust. 9 i 10, art. 9 ust. 4)¹³ oraz w raportach zatwierdzanych przez DSB pojawia się - znany z projektu kodyfikacji odpowiedzialności państw za czyny bezprawne z 2001 r. - termin countermeasure¹⁴ (fr. contre-mesure, art. 22, 49-54). Ze względu na brak oficjalnego polskiego tłumaczenia projektu oraz wieloznaczność terminu odpowiednie wydaje się tłumaczenie możliwie najbliższe etymologicznie tj. "przeciwśrodek"¹⁵. W kontekście prawa WTO, zgodnie ze wskazaniami wynikającymi z orzeczeń DSB¹⁶ i poglądów doktryny¹⁷ uprawnione jest posługiwanie się tym określeniem zamiennie¹⁸ w stosunku do zawieszenia koncesji, środków odwetowych i retaliacji.

1.2. Sankcje

Zamiennie z terminami wskazanymi w pkt 1.1 stosowano także pojęcie sankcji, na co wskazuje wydany przez WTO podręcznik dotyczący rozstrzygania sporów (z zaznaczeniem, że jest to określenie nieformalne) oraz informacje zawarte na stronie internetowej i w oficjalnych dokumentach WTO¹⁹ . Zdeklarowanym zwolennikiem tego pojęcia jest Steve Charnovitz²⁰.

Podejście to można poddać krytyce z dwóch powodów. Po pierwsze przy wymierzaniu środków odwetowych wykluczony jest ich charakter punitywny, co oznacza, że zasadniczo ich wysokość nie może przekroczyć wymiaru zniweczenia lub naruszenia korzyści (por. pkt 9.4, 3.1.2.2). Określenie "sankcja" użyte w odniesieniu do środka pozbawionego elementu karnego wydaje się wewnętrznie sprzeczne²¹.

Po drugie, mimo że w początkowym etapie prac w ramach Komisji Prawa Międzynarodowego odnoszono się do sankcji jako analogii do przeciwśrodków²², ostatecznie zarezerwowano wskazany termin dla działań zbiorowych podejmowanych przez organizacje międzynarodowe celem ochrony pokoju i bezpieczeństwa społeczności międzynarodowej, w szczególności pewnych działań Organizacji Narodów Zjednoczonych. Dlatego w toku prac KPM termin "sankcja" w odniesieniu do działań uti sinugli zastąpiony został przez "przeciwśrodek". Zawieszenie koncesji nie jest działaniem zbiorowym, podjętym dla ochrony społeczności międzynarodowej, lecz horyzontalnym środkiem egzekucyjnym o charakterze tymczasowym stosowanym przez państwa na mocy autoryzacji²³. Dlatego słusznie zaznacza się, że przeciwśrodki są odpowiednikiem sankcji nakładanych przez organizacje międzynarodowe²⁴.

Użycie terminu "sankcja" w odniesieniu do zawieszenia koncesji jest równie nieadekwatne, jak zastąpienie terminu "odszkodowanie" przez termin "kara" w prawie cywilnym. Pamiętając jednak o wspomnianych wcześniej zastrzeżeniach, termin "sankcja" można tolerować jako pewien skrót myślowy oznaczający nałożenie negatywnych konsekwencji za naruszenie porozumień. Jest on skorelowany z innymi utrwalonymi określeniami, jak np. "cła karne" oznaczające "dodatkowe cła przywozowe", poprzez które retaliacje najczęściej są realizowane. Podkreśla ponadto funkcję "przymuszenia" do zastosowania się do zaleceń DSB²⁵.