3.5.2. Artykuł XXVIII - zmiana list koncesyjnych

Artykuł XXVIII GATT ustanawia możliwość modyfikacji lub wycofania list koncesyjnych²¹⁴ w trzyletnich okresach. Mechanizm ten pozwalał państwom na modyfikację swoich zobowiązań w ramach GATT i dostosowywanie ich do bieżącej sytuacji gospodarczej. W tym celu państwo zainteresowane modyfikacją lub wycofaniem zobowiązane było do wszczęcia negocjacji dotyczących poziomu kompensacji ze stroną, z którą koncesja została pierwotnie wynegocjowana, jak również z każdą inną układającą się stroną, która została uznana przez UKŁADAJĄCE SIĘ STRONY za głównego dostawcę, z zastrzeżeniem, że przekonsultuje ona tę sprawę z każdą inną układającą się stroną, uznaną przez UKŁADAJĄCE SIĘ STRONY za istotnie zainteresowaną odnośną koncesją (ust. 1). W przypadku braku pomyślnego zakończenia negocjacji państwo nie traciło prawa do modyfikacji lub wycofania koncesji, jednak strona, z którą koncesja została pierwotnie wynegocjowana, oraz każda inna strona, która zgodnie z art. XXVIII ust. 1 została uznana za głównego dostawcę lub stronę istotnie zainteresowaną, mogła cofnąć faktycznie równoważne koncesje (ust. 3 lit. a). Modyfikacja lub wycofanie na podstawie art. XXVIII mogło mieć charakter odwetowy. Stosowanie tego typu przeciwśrodków odbywać się powinno zgodnie z zasadą niedyskryminacji i klauzulą najwyższego uprzywilejowania, zatem wycofanie lub zmiana koncesji powinny wywierać skutek prawny wobec wszystkich układających się stron.

Stosowanie "retaliacji" na podstawie art. XXVIII wymagało wcześniejszego wynegocjowania odpowiednich koncesji, które mogły być wycofane. Państwa, które stosowały niskie taryfy celne lub które stosowały niewiele taryf skonsolidowanych²¹⁵ (jak państwa rozwijające się) były faktycznie pozbawione możliwości stosowania "retaliacji" na podstawie art. XXVIII.

Jednym z najgłośniejszych przypadków zastosowania retaliacji na mocy art. XXVIII była tzw. wojna kokosza²¹⁶. W okresie tworzenia wspólnej polityki rolnej celem ochrony rodzimej produkcji Wspólnoty Europejskie zmodyfikowały swoje taryfy celne. Zastosowano przy tym zmienną opłatę wyrównawczą²¹⁷ - mechanizm, który gwarantował zawsze wyższą cenę produktów importowanych w stosunku do europejskich. Kiedy wspólna polityka rolna zaczęła zagrażać amerykańskim interesom handlowym, a eksport drobiu do Republiki Federalnej Niemiec wyraźnie spadł, Stany Zjednoczone zdecydowały się na podjęcie działań kompensacyjnych na podstawie art. XXVIII²¹⁸. Zaistniał spór co do wysokości strat amerykańskiego przemysłu rolnego. Panel ekspertów powołany przez dyrektora generalnego GATT oszacował je na 26 mln dolarów rocznie²¹⁹.

W przeciwieństwie do działań retaliacyjnych na podstawie art. XXIII, art. XXVIII nie zwalnia ze stosowania klauzuli najwyższego uprzywilejowania (art. I GATT) i tym samym nie daje podstaw do nakładania środków kompensacyjnych o charakterze dyskryminacyjnym. Strony sporu dalej nie mogły porozumieć się co do sposobu wykorzystania przez Stany Zjednoczone przysługującego im prawa do kompensacji. Administracja amerykańska postanowiła arbitralnie dokonać wyboru produktów niezwiązanych z przemysłem drobiowym i nałożyła cła na brandy, dekstrynę, skrobię ziemniaczaną i ciężarówki. Całkowita wartość importu tych towarów do Stanów Zjednoczonych wynosiła 25,4 mln dolarów, z czego 23,9 mln pochodziło ze Wspólnot²²⁰. Na tej decyzji najbardziej skorzystali amerykańscy producenci ciężarówek, a stracili amerykańscy konsumenci i farmerzy²²¹. Omawiany przypadek pokazuje "obosieczny" charakter mechanizmu retaliacji w ramach GATT.

Opisana powyżej "wojna kokosza" miała charakter symboliczny i zwrócona była przeciwko wspólnej polityce rolnej, która do dziś zakłada znaczny stopień protekcjonizmu. Przyczyniła się także do późniejszego wyodrębnienia specjalnych reguł dotyczących produktów rolnych, które wymagają odmiennego traktowania niż towary z innych gałęzi przemysłu. Środki odwetowe mające na celu skłonienie Wspólnot do liberalizacji handlu żywnością nie odniosły pożądanego skutku. Analiza "wojny kokoszej" skłoniła Andreasa F. Lowenfelda do stwierdzenia, że GATT nie był systemem opartym na sankcji, ale raczej zbiorem norm postępowania o charakterze bardziej moralnym niż prawnym (zob. pkt 3.7). "Sukcesem" GATT było natomiast uchronienie przed eskalacją konfliktu i skanalizowanie sporu dotyczącego wspólnej polityki rolnej do "wojny kokoszej"²²².

Mimo że nakłonienie Wspólnot do zmiany polityki rolnej poprzez przeciwśrodki podjęte na podstawie art. XXVIII GATT nie powiodło się, stały się one mechanizmem częściowo kompensującym straty²²³ poniesione przez amerykańską gospodarkę. Laurence Boisson de Chazournes stwierdziła, że tego typu środki odwetowe były także instrumentem w procesie negocjacji, poprzez który strona amerykańska komunikowała swoją determinację w dążeniu do zmiany europejskiej polityki handlowej²²⁴ (por. pkt 9.6).