3.5. Alternatywne mechanizmy odwetowe

W praktyce art. XXIII GATT nie był jedyną podstawą prawną dającą możliwość retaliacyjnego podwyższenia taryf celnych. Podobny efekt uzyskiwano stosując art. XIX oraz art. XXVIII GATT¹⁹⁹. W oficjalnych dokumentach GATT środki podejmowane na podstawie tych przepisów zostały nazwane "retaliacjami" w postaci "faktycznie równoważnych koncesji"²⁰⁰. Do analogicznych celów można było także wykorzystywać art. XII.

3.5.1. Artykuł XIX - nadzwyczajne środki ochronne

Artykuł XIX ustanawia tzw. klauzulę ucieczki (ang. escape clause)²⁰¹, która zezwala na zastosowanie nadzwyczajnych środków ochronnych²⁰² celem uniknięcia - spowodowanych zwiększonym importem - "poważnych strat dla interesów producentów krajowych"²⁰³. Na zbieżność funkcji "klauzuli ucieczki" oraz regulacji dotyczących zawieszenia koncesji wskazywała amerykańska redakcja Karty ITO. W pierwszym przypadku chodziło o pilne uwolnienie się od zobowiązań w razie poważnych strat spowodowanych importem, w drugim zaś o reakcję na brak spodziewanych korzyści spowodowanych "naruszeniem lub zniweczeniem".

Najprostszą formą nadzwyczajnych środków ochronnych jest jednostronne podniesienie taryf celnych. Zgodnie z art. XIX nie wymaga to wcześniejszej zgody drugiej strony. Artykuł XIX ust. 2 ustanawia jedynie wymóg notyfikacji i konsultacji. Brak pozytywnego rezultatu negocjacji i zawieszenie koncesji daje jednak drugiej stronie prawo do zawieszenia "faktycznie równoważnych koncesji" (art. XIX ust. 3 lit. a). W praktyce państwa uciekające się do środków ochronnych składały ofertę kompensacyjną, oferując zamienne koncesje o analogicznej wartości²⁰⁴. Brak porozumienia w tej kwestii był stosunkowo rzadki i miał miejsce wówczas, gdy w ocenie państwa-strony, które poniosło straty na skutek zastosowania art. XIX, strona podejmująca działania kompensacyjne nadużyła swoich uprawnień²⁰⁵. Korzystanie z prawa do kompensacji, jako odpowiedzi na zawieszenie koncesji, spełniało funkcję analogiczną do działań prowadzonych na podstawie art. XXIII GATT²⁰⁶. John H. Jackson i Kenneth W. Dam zwracają uwagę, że w przeciwieństwie do środków ochronnych przeciwśrodki podjęte na podstawie art. XXIII mogą mieć charakter dyskryminacyjny, tzn. zwolnione są z wymogu zgodności z klauzulą najwyższego uprzywilejowania (KNU, zob. dalej pkt 3.5.2)²⁰⁷.

Pierwsze dwa przypadki retaliacji opartych na art. XIX miały miejsce w 1952 r. Turcja złożyła skargę przeciwko działaniom Stanów Zjednoczonych ograniczającym import tureckich fig. Działania kompensacyjne zostały wdrożone wkrótce po złożeniu formalnej skargi na brak spełnienia przesłanek "klauzuli ucieczki"²⁰⁸. W drugiej sprawie Belgia oskarżyła Stany Zjednoczone o nieprawidłowości w stosowaniu art. XIX, polegające na nałożeniu ograniczeń na import futrzanych kapeluszy²⁰⁹. Panel nie podzielił opinii strony skarżącej. Pomimo to Belgia zachowała swoje prawo do samodzielnego podjęcia decyzji dotyczącej stosownych działań kompensacyjnych jako odpowiedzi na stosowanie "klauzuli ucieczki". Prawo do zawieszenia faktycznie równoważnych koncesji nie jest bowiem warunkowane legalnością modyfikacji lub zawieszenia na mocy art. XIX, lecz spełnieniem przesłanek formalnych, tj. upływu terminu i notyfikacji stronom.

Trzeci przypadek "retaliacji" opartych na art. XIX miał miejsce w 1962 r. Wspólnoty Europejskie oskarżyły Stany Zjednoczone o nieuzasadnione i motywowane względami politycznymi ograniczenia importowe na dywany i szkło. Nie wszczęto jednak procedury rozstrzygania sporów, a Wspólnoty Europejskie odmówiły negocjacji wysokości kompensacji, skorzystały natomiast ze swojego prawa do "retaliacji" w postaci jednostronnych działań kompensacyjnych²¹⁰.

W latach 1947-1992 art. XIX był stosowany ponad 130 razy, ale przeciwśrodki zastosowano tylko w 24 przypadkach. Podmiotami, które stosowały retaliacje, były najczęściej Stany Zjednoczone i Wspólnoty Europejskie. W wielu przypadkach dochodziło do zawarcia ugody²¹¹. Przeciwśrodki miały jednak z reguły wymiar symboliczny²¹², co tłumaczy się słabą zdolnością państw do efektywnego ich wdrażania²¹³ oraz niechęcią do dalszego pogłębiania kryzysów handlowych. W ramach WTO przyjęto Porozumienie w sprawie środków ochronnych, które doprecyzowało warunki powoływania art. XIX GATT.