2.1. Қаржылық институттар қызметін реттеудің өзіндік ерекшеліктері

Әлемдік тәжірибеде қоғамдық дамудың таңдаған жолына байланысты қаржы нарығын реттеудің әр түрлі үлгілерін ерекшелеуге болады. Саудаға қатысушылардың қызметін рет­тейтін өкілетті органдар: эмитенттер, инвесторлар, кәсіби қор делдалдары, нарық инфрақұрылымының ұйымдары. Осы про­цесс мемлекетпен қабылданған әлеуметтік-саяси бекітулерді ше­шуге бағытталған. Мысалы, Қазақстанда мұндай бекітулер ха­лықтың өмірлік деңгейін жүйелі түрде көтеру, шаруашылық жүргізуде нарықтық және мемлекеттік үлгілерді синтездеу негі­зінде әлемдік қауымдастықта елдің экономикалық және саяси рөлін қалпына келтіру, экономиканың нарықтық дамуы және мемлекеттің реттеушілік рөлінің сәйкестігі болып табылады.

Қаржы нарығын реттеу деп - қатысушылардың қызмет көр­сету процесінде пайда болатын қатынастарын реттеу, сондай-ақ олармен осы қызметтерге өкілетті ұйымдар тарапынан опера­цияларды жүргізу, олардың барлық қатысушыларын, қызмет­терінің барлық түрін қамтитын қатынастарды айтамыз.

Қаржы нарығын реттеу бірқатар бағыттар бойынша қаржы нарығының әрбір кәсіби қатысушысының міндеттері мен құқық­тарын анықтайтын заңдар мен басқа да нормативтік актілердің орындалуын талап ету мақсатында жүргізіледі. Ол бағалы қағаздардың шығарылуын тіркеуден бастап, қаржы нарығын реттеу бойынша мемлекеттік басқару органдарының құқықта­рымен аяқталады.

Экономикасы дамыған шетелдік мемлекеттердің тәжірибесі көр­сеткендей, мемлекет мынадай негізгі функцияларды атқаруы қажет:

• қаржы нарығын дамыту тұжырымдамасын және оны жүзеге асыру;

• қаржы нарығын дамыту үшін заң актілерін жасау және жетілдіру;

• нарықтың қызмет ету нормаларын жасау және оларды жаңартып отыру;

• инвестициялық институттардың қаржылық жағдайын бақылау.

Реттеу процесі алғашқы және қайталамалы нарықтарда жүр­гізіледі. Алғашқы нарықта мемлекеттік реттеудің міндеті айна­лымға қаржылық құралдарды шығарғанда және оларды тірке­генде біркелкі талаптарды қолдау. Қайталамалы нарықта маман­дандыру туралы куәліктер, сонымен қатар қаржы нарығында қызметті жүргізуге құқық беретін лицензия беріледі және на­рықтың кәсіби қатысушыларының аттестациясы жүргізіледі.

Қаржы нарығын реттеудің мақсаттары:

• қаржы нарығының барлық қатысушыларының жұмыс­тары үшін тәртіпті ұстану және оларға жағдай жасау;

• қатысушыларды әділетсіз және алаяқ жеке тұлғалардан немесе ұйымдардан қорғау;

• сұраныс және ұсыныс негізінде қаржылық құралдарға еркін және ашық баға белгілеу процесін қамтамасыз ету;

• кәсіпкерлік үшін ынтасы бар және тәуекелге тиісті сыйақы беретін тиімді қаржы нарығын құру;

• қоғамдық мақсаттарға жету үшін нарыққа әсер ету;

• жаңа нарықтарды ұйымдастыру, олардың құрылымын, бастауларын қолдау.

Қаржы нарығын реттеудің қағидалары:

• эмитенттердің, инвесторлардың, кәсіби қатысушылар­дың қатынастарды реттеудегі жолдарын бөлу;

• барлық ақпараттарды максималды ашу;

• бәсекелестікті қамтамасыз ету;

• мемлекеттік және мемлекеттік емес органдардың арасында реттеу қызметін оңтайлы бөлу;

• заңды және нормативті актілерді жасағанда өкілетті бөлу және жария ету.

Қаржы нарығын реттеу бірнеше тәсілмен жүзеге асырылуы мүмкін. Тәжірибеде оның мынадай түрлерін бөліп көрсетуге болады:

1. Мақсаттар және тәсілдер көзқарасы бойынша:

   • сыртқы;

   • ішкі.

2. Реттеу қай тарап арқылы жүргізілуіне байланысты:

• мемлекеттік;

• қаржы нарығының кәсіби қатысушылары тарапынан немесе нарықтың өзін- өзі реттеуі;

• қоғамдық.

3. Реттеу әдістеріне байланысты:

• тікелей, немесе әкімшілік;

• жанама, немесе экономикалық.

Сыртқы реттеу нарықтың барлық институттарының қыз­мет етуін қамтамасыз ететін заңды және нормативті актілердің орындалуына негізделеді. Ішкі реттеу тікелей нарық қатысушы­сымен қабылданған жеке нормативті құжаттарға жарғыларға, ережелерге негізделеді. Сонымен қатар, макроэкономикалық деңгейде осы елдегі ішкі реттеуде мемлекеттің өзінің барлық заңдары мен нормативтерінің орындалуы, ал сыртқы реттеуде – халықаралық сипаттағы нормативті актілердің орындалуы қажет.

Мемлекеттік реттеу – қаржы нарығында қалыптасатын қатынастарды мемлекеттік билік пен өкілетті органдардың рет­теуі. Жекелей алғанда, Қазақстанда оны жүзеге асыратындар: Қазақстан Республикасы Президентінің аппараты, Үкімет, ҚР-сының қаржы нарығы мен қаржылық ұйымдарды реттеу және қадағалау Агенттігі, Қазақстан Республикасының қаржы Минис­трлігі, монополияға қарсы саясат жөніндегі Мемлекеттік коми­тет, Қазақстан Республикасының Әділет министрлігі және т.б.

Мемлекеттік реттеу органдары нарықтың барлық қатысу­шыларына тікелей бірқатар өкілеттіктерді беру арқылы өзін-өзі реттеу қағидасын қалыптастыруға ұмтылады. Бірақ, мемлекеттің ережелерге және нұсқауларға өзгертулер мен толықтырулар енгізуге құқығы бар.

Өз кезегінде мемлекеттік реттеу оның қызметіне тікелей (әкімшілік реттеу) араласуы немесе нарыққа жанама (экономи­калық реттеу) шаралар арқылы әсер етуі мүмкін.

Тікелей реттеу әдістері: қаржы нарығы субъектілерінің қызметіне міндетті талаптарды бекітетін заңды және нормативті актілердің шығарылуы; эмиссиялық бағалы қағаздарды шығару­ды тіркеу және ондағы көрсетілген шарттар мен міндеттерді эмитенттердің орындауын бақылау; кәсіби қатысушылардың қызметін, қор биржасын, биржадан тыс нарықта айналыста болатын қаржылық құралдар саудасын бағалайтын және техни­калық қамтамасыз ететін ұйымдарды лицензиялау; Қаржы нары­ғының кәсіби қатысушылар қызметін бақылау және заңнаманы бұзғаны үшін сәйкесінше санкцияны қолдану; Қаржы нарығын­да заңнаманы бұзатын тұлғаларды табу және жауапкершілікке тарту бойынша шараларды қабылдау, сонымен қатар қаржы нарығы қатысушыларының кәсіби және білім деңгейін жоғары­лату бойынша жүйені ұйымдастыру болып табылады.

Қаржы нарығын жанама реттеу мемлекеттің қарамағында­ғы экономикалық тұтқалар арқылы жүргізіледі. Олар: салық сая­саты; ақша саясаты; мемлекеттік капиталдар; мемлекеттің мен­шігі мен ресурстары; сыртқы экономикалық саясат; сыртқы экономикалық қызмет.

«Бағалы қағаздар нарығы туралы» Заңына сәйкес мемлекет­тік реттеу органдары: бағалы қағаздар нарығының кәсіби қаты­сушыларының, эмитенттерінің қызметтеріне және олардың стандарттарына міндетті талаптарды бекіту; бағалы эмиссиялық қағаздарды және эмиссиялық проспектілерді шығаруды тіркеу және оларда көрсетілген шарттар мен міндеттерді эмитенттің орындауын бақылау; қаржы нарығының кәсіби қатысушылар қызметін лицензиялау; иелердің құқықтарын қорғау жүйесін құру және қаржы нарығының эмитенттері; кәсіби қатысушы­лары олардың құқықтарды ұстануын бақылау; лицензиясыз кәсіпкерлік қызметпен айналысатын тұлғалардың қызметін тоқтату және алдын алу, сонымен қатар қаржы нарығы қаты­сушыларының кәсіби және білім деңгейін жоғарылату бойынша жүйені ұйымдастыру сияқты міндеттерді шешеді.

Кейбір елдерде қаржы нарығын реттеу функциясын көбіне мемлекет және өкілеттіктің аз ғана бөлігін қаржы нарығының біріккен кәсіби қатысушылары орындайды, мысалы, Францияда. Ал басқа елдерде керісінше, өкілеттіктің максималды мүмкін көлемі өзін-өзі реттейтін ұйымдарға беріледі, ал мемлекет тек бақылап отырады. Бұл жүйе Ұлыбритания мен Жапонияда қа­лыптасқан.

Өзін-өзі реттеу – бұл нарықтың кәсіби қатысушылар бір­лестіктері тарапынан қаржы нарығын реттеу. Ол қаржы нарығы қатысушыларының қызығушылықтарын қорғауға бағытталған, ал кәсіби қызметті жүзеге асырудың міндетті ережелерін, кадр­ларды кәсіби дайындауда, қаржы нарығындағы қызметі үшін міндетті болып табылатын талаптарды бекітуді өзіне қалды­рады.

Қоғамдық реттеу де маңызды рөл атқарады. Ол қоғамдық пікір арқылы реттеу жүргізуді білдіреді [5].