Синтетикалық жолмен жасалған есімдіктер

Есімдіктердің бұл жасалу жолдарына бірқатар жұрнақтар қатысады.Сан жағынан онша көп те емес.

Құранды – а+ у жұрнағы. Бұл жұрнақ негізінен алғанда, сілтеу есімдікті сөздерге жалғанып, сілтеу мағынасын одан сайын айқындайтын болады: ан + ау, мын + ау, сон + ау. Тарихи тұрғыдан қарағанда, бұл есімдіктердің түбірі ол, бұл, сол есімдіктері болса керек.Есімдіктерді арнайы зерттеген А. Ибатов анау, мынау есімдіктерін бірігу жолымен пайда болған деп түсіндіреді: Демек, мынау, анау сілтеу есімдіктері мына ( мын + а), ана (ан+ а) сілтеу есімдіктері мен бу ( ву ) сілтеу есімдігінің бірігуінен пайда болған деп таныған жөн». Ал проф. А. Ысқақов осы тәріздес есімдіктердің - у элементі арқылы жасалғанын айтады.

Біздіңше, осы сілтеу есімдіктерінің құрамындағы ау бөлшегін құранды жұрнақ деп қарастырған жөн тәрізді, өйткені бұл сөздер ана, мына түрінде де кездеседі.

- у жұрнағы.

- лық //- лік жұрнағы.

- сы// - сі жұрнағы.

-дай // - дей жұрнағы.

Есімдіктердің өздеріне жалғанып, олардың туынды түбірін жасауға қатынасады. Есімдіктер құрамында олардың қолданылу аясы да біркелкі емес.

Бір қай есімдігінің өзгеру тұлғасын қарасақ, әр түрлі боп келеді: қайсы, қайда, қайдан, қандай, қанша т.б.

Осы тәрізді не сұрау есімдігінің негізінде бірнеше туынды түбірлі есімдіктер туындайды: неше, нешеу, нешеме, нешік, немене, неге, нешінші.

Аналитикалық жолмен жасалған есімдіктер

Тілімізде бірқатар есімдіктер аналитикалық жолмен жасалады. Бұл ретте олардың бірігу, қосарлама айтылу және сөз тіркесі құрамында қолданылу жолдары жатады. Бұлардың аясы да есімдік құрамында онша көп кездесе бермейді.

Бірігу арқылы жасалған есімдіктер

Есімдіктердің осындай жасалу жолында олардың белгілі бір түрі әр уақытта да сөздердің біріге жұмсалуына негіз болып тұрады.Осы негізде бір есімдік түбірден бірнеше біріккен тұлғадағы есімдіктер өрбіп жатады.Мәселен, еш сөзінен болымсыздық мәндегі бірнеше есімдіктер туындайды: ешкім, ешқайда, ешқайсы, ешқандай, ешқашан, ештеме, ешнәрсе, ешбір.

Осы тәріздес біріккен түбірлі есімдіктердің жасалуына бір сөзі де негіз болып тұрады.Бірнеше, бірдеме тәріздес белгісіздік есімдіктер пайда болады.

Кейде бір сөзі белгісіздік есімдіктерінің екінші сыңарынан да орын алатыны байқалады.Әр, әлде есімдіктері де бірігуге себеп болады.

Қосарлана келген есімдіктер

Бұндай қосарланған есімдіктер тілімізде аз кездеседі.Қосарланған түрлерінің көпшілігі үстеуге айналады.Мына тәріздес сөздер жатады: өзін - өзі, ондай - мұндай, онысы - мұнысы, кіммен - кім, қай - қайсысы т.б.

Есімдіктердің сөз тіркесі арқылы жасалуы тілімізде кездеспейді десе де болады, тек бірен – саран түрлері ғана қолданылады: мына мен, осы сен, бір өзі.

2. Үстеудің сөзжасамы.

Сөз табының бірінен саналатын үстеудің жасалу жолы әртүрлі амалдардың негізінде жүзеге асады. Мұндай амал – тәсілдерді өзара саралап топтағанда, олар екі үлкен арнаға жіктеледі: синтетикалық (морфологиялық) тәсіл және аналитикалық (синтаксистік) тәсіл. Бұлардың қайсысы болса да үстеу сөз табын туындатуда өзіндік қызмет атқарады.

Үстеудің сөзжасамдық жұрнақтары. Сөз табының бірінен жасалатын үстеудің жасалу жолы әртүрлі амалдардың негізінде жүзеге асады. Мұндай амал – тәсілдерді өзара саралап топтағанда, олар екі үлкен арнаға жіктеледі: синтетикалық (морфологиялық) тәсіл және аналитикалық (синтаксистік) тәсіл. Бұлардың қайсысы болса да үстеу сөз табын туындатуда өзіндік қызмет атқарады.

Үстеудің сөзжасамдық жұрнақтары. Сөзжасам саласында үстеудің синтетикалық тәсілдер арқылы жасалуы әр қилы болып келеді. Өйткені бұл сөз табының қалыптасуына түрліше жұрнақтар қатынасады. Мұндай жұрнақтар үстеудің туындауында үстеу сөз табының өзіне не болмаса басқа сөз таптарына жалғанады

15.Сабақтың тақырыбы: Етістіктің сөзжасамы

Жоспар

1. Етістік сөзжасамы

2. Етістік сөзжасамының ерекшеліктері

Дәріс сабағының мазмұны

2. Етістіктің сөзжасамы. Етістік – күрделі сөзжасам жүйесі бар сөз табы.Ол туынды сөздерге өте бай, етістікт өз құрамын тілдің тарихи дамуы бойында үнемі толықтырып отырған. Етістіктің сөзжасам жүйесінде түрлі сөзжасамдық тәсілдер қолданылады. Олар – синтетикалық, аналитикалық, семантикалық тәсілдер.

3. Күрделі етістіктің жасалуы. Күрделі етістіктің жасалуына оның жеке компоненттері бірдей қатысады. Бұлардың да құрамындағы компоненттері – толық мағыналы етістіктер. Күрделі етістіктер оның құрамындағы жеке компоненттерінің мағынасының жиынтығынан хасалған бір күрделі қимылды білдіреді.

4. Кіріккен күрделі етістіктер. Тілде күрделі етістік жасаушы тұлға ретінде қалыптасқан бір топ етістіктер бар, олар күрделі етістікте екінші компонент болады да, басқа етістіктерге тіркесіп, олармен де күрделі етістік жасайды.

5.Тіркескен күрделі етістіктер. Тіркескен күрделі етістіктердің екі сыңары да сөзжасамдық бірлік, негіз сөз қызметін атқарады.

6. Құранды етістіктер – етістіктің аналитикалық тәсіл арқылы жасалуының нәтижесінде тілге қосылған етістіктердің үлкен тобы. Құранды етістіктер есім сөзге көмекші етістіктердің тіркесуі арқылы жасалады. Құранды етістіктер көмекші етістікке аяқталатын болғандықтан, етістіктің түрлі категорияларының көрсеткіштері көмекші етістікке жалғанады.

7. Қосарланған күрделі етістіктер. Қосарланған етістіктер деп екі сыңары да етіетіктен жасалған қос сөздер аталады. Қосарланған етістіктер сөйлемдегі негізгі қимылдың жай – күйін білдіреді.

8. Идиомаланған күрделі етістіктер. Идиомаланған тұрақты тіркестердің бір тобы қимыл мағынасында қолданылады.

№ 1Сабақ

Тақырып: Қазіргі қазақ тілінің сөзжасамы пәнінің зерттеу нысаны, мақсаты мен міндеттері. Cөзжасам – тіл білімінің жеке саласы.

Сабақ мақсаты: Қазіргі қазақ тілінің сөзжасамы пәнінің зерттеу нысаны, пәннің мақсаты мен міндеттері туралы, сөзжасамның тіл білімінің дербес, жеке саласы екендігін меңгерту.

Семинар жоспары:

1. Қазіргі қазақ тілінің сөзжасамы пәнінің зерттеу нысаны;

2 Қазіргі қазақ тілінің сөзжасамы пәнінің мақсаты мен міндеттері ;

3. Cөзжасам – тіл білімінің жеке саласы.;