1. Профессор қ.Жұбановтың ата-тегі, шежіресі туралы хронологиялық кесте;

2. Қ.Жұбановтың шығармашылық жолы мен ғылыми қызметі жайындағы хронологиялық кесте;

3. Тақырыпқа қатысты дайындалған слайд-презентация.

Ұсынылатын әдебиеттер:

Негізгі әдебиеттер:

1. Р.Сыздықова. Ғалым-азамат. Алматы: Арыс: 2004 ж. 76 б.

2. К.Кенжебаев. Ә.Оралбай. Құдайберген Жұбанов. Деректі ғұмырнама. А., «Ана тілі». ЖШС., 2000. – 280 б.

Қосымша әдебиеттер:

1. С.Байменше. Отыз сегіз, отыз тоғыз. // Тағзым. Астана, 1999.

2. Б.Хасанұлы. Қ.Жұбанов мұралары. Тіл саласындағы қуғын-сүргін. Ақтөбе – 2000. 119 б.

3. Ашнин Ф.Д., Алпатов В.М., Насилов Д.М. Репрессированная тюркология. М.: Вост. Лит., - 296 с.

№2 лекция

Тақырыбы: Фольклордың синкреттілік сипаты туралы ой-тұжырымдар, зертеулер

Мақсаты: Фольклордың синкреттілігі туралы теориялық теориялық мағлұмат беру, негізгі туындыларымен таныстыру. Студенттердің интеллектуалдық қабілеті мен танымдық қызығушылығын арттыру, ғылымдағы гуманистік көзқарасқа ұмтылдыру.

Кілт сөздері: фольклор, синкретизм, фольклорды кешенді түрде зерттеу.

Негізгі мәселелері мен мазмұны:

1. Қазақ ғалымдарының Қ.Жұбанов еңбектеріндегі фольклордың синкреттілігі жайындағы тұжырымдарға қатысты ой-пікірлері.

2. Ресей зерттеушілері мен Қ.Жұбанов ізденістеріндегі ой үндестігі.

3. Академик А.Н.Веселовскйдің синкретизм жайындағы ой-пікірлері.

4. Академик Маррдың еңбектеріндегі фольклордың синкреттілік белгілері.

Лекция тезисі. Бүгінгі заманға жеткен Құдайберген Жұбановтың санаулы болса да, сапасы мықты еңбектері білгір ғалымды «фольклор зерттеушісі» деп танып, батылдықпен сөз сөйлеуімізге еріксіз мәжбүр етеді. «Қазақ әдебиеті мен мәдениетінің мұхиты» (М.Әуезов), «Ғылымның бірінші дәрежелі жарық жұлдызы» (Ғ.Мүсірепов) Қ.Жұбановтың ашылмай жүрген бірі қыры – фольклортанушылығында. Біздің мақсатымыз – тіл білімінің негізін қалаған тарланның фольклористикаға қатысты зерттеулеріне бүгінгі күн тұрғысынан әділетті бағасын беру, аталған ғылым саласындағы өзіндік орны бар тұлғасын таныту. Профессор Құдайберген Жұбанов өзінің аз жылғы ғұмырында болашақ ұрпаққа зор ғылыми мұра қалдырған. Оның бүгінгі дәуірге қалдырғаны көп те, жеткені аз. Белгілі ғалым М.Қаратаев: «Он хотел успеть все. И успевал − как педагог, и как литературный критик, и как иследователь. Многое из того, что успель создать Х.Жубанов и что было известно тогда нам, не дошло до этих дней. А знали мы, разумеется, далеко не все. Можно только предположить, как много потеряно» − деген болатын. Шындығында да, халықтың бетке ұстар бар жақсысын түгелге жуық жойып жіберуге тырысып баққан, бағынан бұрын бақытсыздықты көбірек әкелген, бейбіт күнде «қанды қырғын» жасап, солақай саясатты сойыл еткен қисық қоғамның кесірінен Қ.Жұбановтың азаматтық тұлғасы ғана мезгілсіз мерт болған жоқ. Ғұлама ғалымның бар жазған-тергенін де жоқ етіп, жыртқаны бар, дәлелдей алмасақ та, біреулер жымқырып пайда қылып кетті-ау деген күмәніміз де бар, әйтеуір бізге жетпей қалған еңбектерін ойлап, өкінішке бататын кездеріміз де аз емес. Академик І.Кеңесбаев 1966 жылы былай деп жазған екен: «Қазақ тіл білімінің дүниеге келуі мен оның қалыптасуын ауызға алғанда бар өмірін, күш жігерін отандық ғылымға сарп еткен жандардың есімін зор ізет, құрметпен еске аламыз. Осындай есімдердің бірі – 20-30 жылдарда қазақ филологиясы саласында табысты еңбек еткен профессор Құдайберген Қуанұлы Жұбанов болатын. Қазақ лингвистикасының негізін салған деп ауыз толтырып айтарлық ғалымдарымыздың қатарындағы терең білімдарлық пен зор дарын иесі, ірі оқымысты, әрі қоғам қайраткері осы бір жанды елдің бәрі бірдей біле бермейді».

Р.Сыздықова «Қ.Жұбанов – қазақ тілі біліміндегі аса зор тұлға» атты мақаласында ғұлама ғалымды ұзақ жылдар бойы танытуға күш салмаған қоғамның құпия сырын көпшілікке ашып: «Қазіргі оқушы жұртшылықтың аға буыны мен орта буынына әбден таныс, әрі қадірлі, әрі аяулы бұл есімді алғаш рет 1957 жылы ғана естіді. Бұған себеп 20-30 жылдарда қазақтың балаң ғылым дүниесіне жарқ етіп келіп, қыруар мұра қалдырып кеткен бұл ғалымның жеке адамға табыну дәуірінде жазықсыз құрбан болған еді» – деп жазды. Ғалымның ғылыми еңбектерінің күштілігіне ден қойған зерттеушілер де, Қ.Жұбановпен тұстас, қызметтес болған замандастары да аз өкініш білдірмейді. «Қойған мәселесі, жазылған стилі мен тілі, азаматтық пафосқа толы сипаты жағынан аса бағалы «Абай – қазақ әдебиетінің классигі» сияқты аяқталмай қалған мақаласы мен «Төңкеріс және ұлт тілі», «Қазақ музыкасында күй жанрының пайда болуы жайлы», «Қазақ тіліндегі күрделі сөздердің жасалуы» тәрізді еңбектері автор біліміннің кең диапазонын танытады», – деп баға берген Р.Сыздық та, «Құдайберген Жұбановтың қаламынан шыққан дүниенің бір қатары өз кезінде жарыққа шығып үлгерді, ал бірсыпырасы, оның ішінде аса бір құндылары, баспа бетін көрмей, мүлдем жоғалып та кетті, енді біраз жазбалары мемлекеттік архивтерде ғана сақталып қалғаны анықталып отыр» - дейді. Ең алдыменен, фольклор мен халық ауыз әдебиеті атауларының мағыналық айырым жігін бірер сөзбен ажыратып өтсек, фольклор – халық даналығынан пайда болған асыл дүниелердің жиынтығы. Фольклор – бір басына бірнеше өнерді топтастырған синкреттілік сипатқа ие, нақтырақ айтқанда, саз, сөз, би және драма өнерінің тарихи даму кезеңдерін қамтиды. Фольклор – халық шығармашылығы болса, фольклортану – халықтың шығармашылығын зерттеуді мақсат еткен ғылым саласы. Алайда, ХХ ғасырдағы фольклористика тарихында фольклор мен халық ауыз әдебиеті бір терминнің баламасы ретінде қолданылды. Жоғары оқу орындары үшін негізгі оқулық ретінде пайдаланылған еңбектердің бірі – М.Ғабдуллиннің «Халық ауыз әдебиеті» деп аталды. Әрине, бұл зерттеудің аса маңызды еңбек екендігіне ешкімнің дауы жоқ. Дегенмен де, аталған кітапта «Қазақ халқының ерте заманда жасаған мәдени мұрасының бір түрі – халықтың ауыз әдебиеті» - деген қағида басты принципке алынған, зерттеу жүйесі осы негізбен жүргізілген. Сан жылдар филолог мамандардың «өмір оқулығы» есепті болып келген М.Ғабдуллиннің «Қазақ халқының ауыз әдебиетінен» кейінгі жаңалық жаршысындай болған зерттеу Ә.Қоңыратбаевтың «Қазақ фольклорының тарихы» еді. Тоқсаныншы жылдардағы қазақ филологиясындағы елеулі өзгерістірдің ізі ала келген «Қазақ фольклорының тарихы» оқулығының алғы сөзін жазған Т.Қоңыратбаев, бұл еңбектің ф.ғ.д., профессор Ә.Қоңыратбаевтың ұзақ жылдар бойы оқыған дәрістерінің негізінде құрастырылғанын жазған. Фольклор мен қазақ халық ауыз әдебиетінің айырым-жігін ажыратуда басталған алғашқы қадамдардың басы есепті бұл оқулықта былай делінген еді: «Фольклор туындыларының өзіндік ерекшеліктері болады. Ең алдыменен, фольклор – синкретті өнер. Оның бойында халықтың тұрмыс-салты, театр, сөз, би және ән-күй өнері бір-бірінен дараланбай, тұтас күйінде көрінеді. ... «Халық ауыз әдебиеті» деген атауға келер болсақ, ол фольклордан жіктеліп шыққан, бірақ әлі де болса дәстүрлі байланысын үзбеген жеке бір арна болып қалмақ». Кезінде бұл еңбектер – алғашқы қарылғаштардың санатында саналғанымен, соңғы жылдары халық ауыз әдебиетінің фольклорлық туындылардың бір қырын ғана ашып бере алатын мұра екендігіне ден қойған зерттеулер өмірге көптеп келе бастады. Фольклор мұрасын – кең ауқымда қарастырып зерттеу туралы идеялардың бір жаңашыл жиынтығы ғалым С.Қасқабасовтың, Р.Бердібайдың еңбектерінен анық көрінді.

Ұлттық Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі С.Қасқасбасов «ауыз әдебиеті» деген тіркестің бүгінгі күнде «фольклор» сөзімен ауыстырылғанын ғылыми жаңалықтардың күнбе-күнгі ғылыми жаңалықтардың ашылғандығымен байланысты түсіндіреді. «Қазіргі таңда «ауыз әдебиеті» деген термин қазақтың ежелден келе жатқан жыраулар мен ақындардың ауызша шығарып, ауызша орындап, ауызша таратқан төл туындыларына қатысты екені анықталды. Сөйтіп, қазақтың ұлттық сөз өнері үш түрден, үш топтан тұратыны белгілі болды. Олар – фольклор, ауыз әдебиеті және жазба әдебиеті». Ғалымның тұжырымдауынша, бүгінгі кезеңде фольклор мұрасын әлем зерттеушілері үш арнада қарастырады:

а) Көне дәуірдің дүниетанымы мен мәдениеті;

б) Халықтың тұрмыс-тіршілігінің, салт-дәстүрінің ажырамас бөлшегі;

в) Фольклор – өмірдің барлық саласын қамтиды.

Академик Р.Бердібай да фольклор – ұзақ жылдар бойы сөз өнері ретінде қана қарастырылғанын өте орынды атап көрсеткен. Зерттеушінің пайымдауынша, фольклордың тарих, этнография, музыка, ескі салт, наным-сенімдермен де тығыз байланысты екендігін естен шығармағанымыз жөн. «Ауызекі тараған лирикалық өлеңдер де, көлемді эпостық шығармалар да өзіне лайық сазымен (музыкасымен) айтылып келген. Осыдан келіп, фольклордың музыкамен байланыстылық проблемасы туады. Өкінішке қарай, біздің зерттеушілеріміз осы кезге дейін бірде-бір эпостың мәтінін оның музыкасымен қатар тексеріп көрген жоқ. Ауыз әдебиеті ескерткіштерін халықтың кәсіп, тұрмыс қалпымен, этникалық психологиясымен салыстыру этнография ғылымының жетістіктеріне сүйенуді қажет етеді. ... Мұның бәрі фольклор мұрасының синкреттілік болмысын айқындайды», – дей келіп, соңғы жылдардағы фольклор құбылыстарының табиғатын тереңдеп ашатын зерттеулерге тоқталып өтеді. Дегенмен, «... Фольклортану ғылымы атқаратын істің шеңбері кең, тақырыбы сан тарау, мазмұны терең, келешегі зор екені аңғарылса керек», – деген зерттеушінің пікірінен алдағы ізденістердің де зор ауқымда жүрмек екендігін аңғарамыз.

«Кеңестік солақай саясат» тұсында жоғарғы оқу орындарында фольклортану пәнін оқыту жүйесінде біржақты теріс көзқарас та орын алмай тұрмады. Р.Бердібайдың айтуында «схоластикалық көзқарас зардабы фольклортану пәнін де айналып өткен жоқ. Қайта ауыз әдебиеті де, оны тексеретін ғылым да көбірек қырсыққа ұшырады. Соның салдарынан фольклортанудың міндеті, өзіндік орны мен мәні, ерекшелігі туралы ғылыми жұртшылық ұғымы тым бұлдыр болып келеді... Фольклор – ауыз әдебиеті әлі де меңгеріліп болмаған тұңғиық терең байлығымыз». Аталған зерттеуіндегі Р.Бердібай санамалап берген бұрмалаушылықтарға тоқтала кетсек:

1. Фольклортанудың құлашын жаздырмаған қырсықтың бірі – мәдени мұраны таптық көзқарас тұрғысынан қараушылық.

2. Ауыз әдебиетінің байлығын игеруге кедергі келтірген тағы бір тосқауыл – фольклортануды жалаң саясаттың қанжығасына байлап жіберушілік.

Р. Бердібайдың айтуынша, фольклортанудың баяу дамуының бір сыры, «зерттеу мәдениетінің балаңдығында», яғни, зерттелудің толыққандылық сипатқа ие болмағандығында.Ф.ғ.д. профессор Ә.М.Молдаханов «қазіргі ғылым саласының бәрінің де бас-бастауы бар» фольклортануды – классикалық іргелі ғылым деп біледі.

Қазіргі қазақ фольклористикасында келелі мәселе болып көтеріліп жүрген кейбір сауалдар Қ.Жұбанов зерттеулерінде анық айтылған. Синкретизм табиғаты таңбаланған «Қазақ музыкасындағы күй жанрының пайда болуы жайлы» зерттеу мен орыс фольклористерінің еңбектерінен ғылыми үндестіктің ізін анық байқауға болады. «Фольклор – халықтың ауыз әдебиеті» деген пікірдің өміршең еместігін орыс ғалымдары да аз айтқан жоқ. Фольклор мен халық поэзиясының айырым-жігін анықтаған В.П.Аникин «Руский фольклор» оқулығын ғылыми жұртшылыққа ұсынса, бұл мәселені А.Н.Веселовский, В.Лесевич, Ю.М.Соколов, Н.Г.Боготырев, В.Е.Гусев, Ю.В.Бромлей, т.б. да арнайы қарастырды.

Фольклордың синкреттілік сипаты туралы зерттеуге Қ.Жұбанов та жайдан-жай бара салмаған. Ол 1929 жылдан Ленинградта аспирантурада оқып, алдыменен Шығыс тілдері институтында түрік тілдері мамандығы бойынша білім алса, 1930-32 жылдары СССР Ғылым Академиясының Тіл және ойлау институтында ғылымды зерделеген. Міне, осы кезеңде Ресейдегі ғылым байлығының ортасында жүріп, орыс фольклористикасында белең алған зерттеу бағыттарын назарынан тыс қалдырмаған. Бүгінгі таңда фольклор ұғымының жан-жақтылығы және мағыналық көкжиегі өз алдына сан түрлі сауалдарды туындатуда. Бұл жерде негізгі екі фактор: объективті (мәдениет аясынан реальды қалыпта өмір сүріп жатқан, қоғамда әбден орныққан ерекше орны бар, іштей біртұтас құбылыстар жүйесін бөліп шығару ешқашан оңай болған емес) және субъективті (ғылымның дамуы, түрлі мектептер мен бағыттардың туындауы, трлі көзқарастар мен тәсілдердің қарама-қайшылығы) шешуші роль атқарады. ХХ ғасырда ғылымның бар мүмкіндіктерін пайдалана отырып, жан-жақты дамуына, түбегейлі зерттелуіне кей жағдайларда таптық мүдде мен мемлекеттік талаптар кедергі келтірді. Кеңестік фольклористикадағы методологиялық монизмнің бастауын біздер ХХ ғ. 20-30 жылдар айрығынан табамыз, қазіргі заман тарихшысының сөзімен айтқанда: «шығармашылық ізденістер үстінде, түрлі идеялар мен көзқарастар күресінің нәтижесінде, буржуазиялық тарих, мораль, мәдениет пен өнерді таптық-пролетарлық сана жеңіп шықты». «Академиялық ғылым, халық ағарту ісі, баспасөз бен басылымдар, театр, әдебиет және өнер – барлығы қалай болғанда да жаңа мемлекеттік құрылымда өздерінің лайықты орындарын таппаған жағдайда, құрдымға кетпек». Фольклористика өзге де гуманитарлық ғылымдармен қатар осы тағдырды бірге бөлісу керек болды. Төңкеріске дейінгі орыс ғылымында «фольклор» терминіне қатысты түбірлі көзқарастар да туындамай қойған жоқ. В.Лесевич фольклор аясын «халықтың бар даналығы, танып-білгені, ғасырдан ғасырға жеткізген әңгімелері» деп ұқты. «Фольклор – халықтың ішкі және сыртқы жан дүниесінің тармақталған иірімдері көрініс тапқан жалпы, әрі кең ұғым. Бұл ұғымға мысалдар, ертегілер, аңыздар, әпсаналар, әндер, жұмбақтар, балаларға арналған ойын өлеңдері, емшілік, балгерік, той туралы, т.б. салт-дәстүрге, әдет-ғұрыпқа қатысты шығармалар, мақал-мәтелдер, аспан денелері жайындағы: ай мен жұлдыздар, күн тұтылу жайындағы және басқа да діни сипаттағы әңгімелер, – бір сөзбен айтқанда, атадан балаға ауызша тараған барлық мұрасы». В.Лесевич фольклорды этнографиямен байланысты қарастырды. Ал этнографияны қоғам туралы ғылымның тарамдалған бір бұтағы деп есептеді. 1926 жылдан бастап орыс фольклортанушысы Ю.М.Соколовтың Ресейде «Хужожественный фольклор» атты жылнамасы жарық көре бастады. Ол дәстүрлі орыс ғылымында қолданылып жүрген «халық поэзиясы», «ауыз әдебиеті», «халық әдебиеті» терминдерін «көркем фольклор» («хужожественный фольклор») атауымен алмастыруды ұсынды. Осы орайда айта кеткен жөн, Ю.М.Соколовтың «ауыз әдебиеті» термині – тар мағынадағы қолданыс деген пікірінің дұрыстығын жоққа шығаруға болмайды. Синкретизм заңдылығына бағынсақ, халықтың әндері мен билерін, басқа да көркемдік дәстүрлерін бір ғана «ауыз әдебиетінің» бағында байлап ұстауға болмайтын-ды. Ю.М.Соколов төңкеріске дейінгі кезеңде жалпы этнологиялық зерттеудің әлсіз дамығандығын атап өтіп, орыс фольклорына этнологиялық тәсілді қолданудың орасан пайда әкелетіндігін баян етті. Зерттеуші-ғалым фольклорды тек «сөз өнері» аясында ғана емес, «... тіл мен әдебиетті оқытушылардың, өнертанушылардың, музыканттардың, көркем әңгімелерді шебер оқушылардың, ән айтушылардың күштерін пайдалана отырып зерттеу қажеттілігіне» баса назар аударды. Автордың идеясы фольклортанудағы кең көлемді зерттеулерге бағыт болып, тың ізденістердің көзін ашты. Фольклорды тану өрісінің табиғаты кеңейіп, Батыс зерттеушілерімен: Дж.Фрэзер, Б.Малиновский, А.Вн-Генеп, Л.Леви-Брюль, т.б. тығыз қарым-қатынас орнай бастады. Редакция алқасы бұл альманахта халық поэзиясына ғана емес, халық әндеріне, халықтың сәулет, сурет, мүсін, ою өнеріне де молынан орын берді. Әйтсе де, бұдан кейінгі жылдары «фольклор» табиғатын күрделі ұғымда қабылдап, зерттеу қажеттілігі ғылым көгінен біртіндеп ысырыла берді. Ю.М.Соколовтың 1931 жылы жасаған «Значение фольклора и фольклористики в реконструктивный период» баяндамасында «фольклордағы синкреттілік» идеясының ізі де қалмады. Бұл баяндамада Ю.М.Соколов былай деген болатын: «Фольклор – одна из важнейших областей поэтического творчества, а фольклористика – одна из важшейших частей марксистско-ленинского литературоведения. К изучению фольклора должны быть применены все те основные методологические установки, которые применяются к литературоведению и искусствоведению вообще... Актуальные задачи современного рабочего и колхозно-пролетарского фольклора – те же, что и актуальные задачи полетарсской литературы».

1931 жылы Ленинградта өткен ғылыми пікірталаста «фольклор мен әдебиет құрылымы жағынан бірдей поэтикалық туынды болып табылады, айырмасы тек қана түрлі шығармашылық әдіс-тәсілдердің қолданылуында ғана» деген қорытынды жасалып, «фольклор – халық ауыз әдебиеті» деген қағидамен болашақ баспалдағын бекітті. Соныменен, «Фольклор – сөз өнерінің бір бөлшегі, ал фольклористика – әдебиеттану ғылымының бір саласы» деген анықтама фольклор аясының синкреттілік сипатын мүлдем жауып тастады. Бұндай көзқарас 1938 жылы жазылған Ю.М.Соколовтың «Русский фольклор» оқулығына таңылды. Оқулықтың бас тарауына зерттеушінің 1926 жылы жазылған мақаласы негіз болғанымен, ол жылдардағы фольклордың – феномендік құбылыстарының сөзден басқа санатын мүлдем ауызға алушылық болмады. Бұл оқулық автордың «сүзгісінен» мықтап өткен еді. Батыс еуропалық зерттеушілердің фольклорды – этнография, өлкетану, жертану салаларымен теңдестіру керек деген қағидаларына мүлдем қарсы шыға отырып, Ю.М.Соколов бір жағынан: «фольклор деген уақытта жалпы қалың көпшіліктің ауызша шығарған поэтикалық шығармашылығы», «әдебиеттің ерекше бір саласы деп түсіну керек» – деген қорытындыға келеді. Жоғары оқу орындарына арналған бұл оқулықта фольклордың синкреттілігін – халық ауыз әдебиетінің өзге өнер салаларымен байланысы деп ұғу керек деген тұжырым басты назарда болды. «Фольклор – сахналық өнердің, хореаграфиялық өнердің құрамындағы дара тұрған сала» деп қараған Ю.М.Соколовтың пікірін отызыншы жылдары зерттеуші біткеннің бәрі бірдей қолдай қойған жоқ. Жалпы методологиялық кеңістік көлемінде оған М.К.Азадовский қарсы шығады: «Если раньше было неправильн безоговорочное объедение фольклористики и этнографии, то также ошибочно видеть в первой только один из разделов литературоведения... Тесная спаянность фольклора и литературы ни в коев случае не должна означать разрыва с этнографическими изучениями, наборот, дальнейшее угубление генетических проблем немыслимо вне связи с последними... Развитие исследований в области фольклора в советский период все более ведет к выделению их в опирающуюся на этнографию». Сол тұста фольклорды этнографиямен теңдестіру, бірге қарастыру тенденциясы белгілі зерттеуші-ғалымдар В.Я.Пропп, И.И.Толстой, П.Г.Богатырев, Д.К.Зелениндердің еңбектерінде де көрінді.

Фольклордың синкреттілік сипатын танытатын белгілерді орыс фольклортанушысы А.Н.Веселовский «Синкретизм древнейшей и начала диффреренциации поэтических родов» мақаласында атап көрсеткен болатын. «Синкретизм» сөзі – «бір құбылыстардың о бастағы тұтастығы» деген мағынаны береді. Фольклордағы синкретизмді – тарихи даму процесінің ең алғашқы дәуіріндегі халық өнерінің жіктелмей тұтастанған құбылыстарының бірігу қасиеті деп білуіміз қажет. Синкретизм термині көп жағдайда, өнер әлеміне қатысты айтылады. Әсіресе, сөз бен саз, би, драма аталатын өнер түрлерін тұтас қамтиды. Белгілі ғалым А.Н.Веселовский фольклордағы синкретизм құбылысын «ән мен саздың, қимыл мен сөздің бір ырғақпен үйлесім табуы» деп түсіндіреді. Синкретизм құбылыстарын танып білу өнер атаулының шығу тегі мен даму жолын анықтауда көптеген шешілмеген сұрақтарға жауап береді. Ғылымдағы «синкретизм» – лирика, эпос, драма секілді поэтикалық тектердің түп төркінін шешудегі абстракт-теориялық шешімдерге қарама-қарсылықтан туындады. Эпос – лирика – драма жүйесін бірізділік қатармен құрған Гегельдің қателігі секілді, осы құрылымда лириканы бастапқы орынға қойған Ж.П.Рихтер, Бенар, т.б. қате көзқарастарға ұрынды. ХІХ ғасырдың орта тұсынан бастап, бұл жүйе буржуазиялық эволюционизм табыстарына сүйенген «синкретизм» теориясына орын берді. Гегельдің ұсынған жүйесін қолдайтын Каррьердің өзі поэтикалық тектердің іргетасының ажырамай, біртұтас күйде тұру сипатына көңіл аудара бастайды. Осы тектес пікірлерді Г.Спенсер де ұсынды. Синкреттілік идеясын ұстанған авторлар қатары күннен күнге толыға түсіп, бұл ретте Шерердің аты алда тұрды. Әйтсе де, Шерер синкретизмнің поэзияға қатыстылық дәрежесін аса көп мандыта қоймады. Синкретизм құбылысын жан-жақты зерттеуді А.Н.Веселовский алдына мақсат етіп қойды. А.Н.Веселовскийдің «Три глави из исторической поэтики» еңбегінде «синкретизм» теориясы тың деректерге негізделіп айқын талданған жаңа сипатқа ие болды. А.Н.Веселовскийдің «синкретизм» теориясындағы бірізділік жүйе төмендегідей сипаттарымен көрінеді: тууындау дәуірінде поэзияның өзі текке (лирика, эпос, драма) жіктелмеген еді, тіпті біртұтас синкретті құрылымда аса маңызды роль атқара да қоймады: синкретті өнерде ең негізгі күшті – би, қимыл («пляска») иеленді. «Би, қимыл – ән мен сазбен сүйемелденген ырғақты қозғалыс» – деді А.Н.Веселовский. Әннің мәтіні алғашқыда табан астынан, импровизацияланған түрде пайда болды. Синкретикалық қозғалыстар сөздік мағынадан гөрі қимылға көбірек негізделген еді: кейде сөздің қатынасынсыз да ән айтылды, ал ырғақ барабанның соғуынан да пайда болып жатты, сол уақытта сөздерді бұзып айтқан дыбыстар да шығып, ырғаққа айналып жатты. Кейінірек, рухани және материалдық қызығушылықтардың әсерінен болған даму процесінің арқасында тілдің де ролі өзінен-өзі айқындала берді. «Күшті леппен шыққан үн мен мағынасыз сөздер талғаусыз, әрі еш мағынасы жоқ болса да, жиі қайталанған сайын, әуенге, әуезді сөзге тірек болып, одан тұтас мәтінге (текст) айналып, поэтикалық эмбрион осылайша дүниеге келді». Алғашқы мәтіндердің дамуы аяқ астынан ыңылдаумен өзі-ақ пайда болып жатты, біртіндеп, сөз тәрізді дыбыс араласқан бұл ыңылдар тұтас әнге айналды. Құр әуенді ыңылдан сөз де арасын ажырата бастады. Әйтсе де бидің ықпалы әлі маңызды орында еді. Хормен орындалған ән-ойындардан нақты бір діни ырымға негізделген тұтас әдет-ғұрыпдардың көріністерін байқаймыз. Сөйтіп, әуені аралас поэтикалық шығармалардың дамуы, түрлі мифологиялық шығармаларды өмірге әкелді. Алайда Веселовскийдің айтуынша, ырым-жораларға байланысты туған әндерден тыс жұмысшылардың салтанатты сарында айтатын шығармалары да бар. Осы құбылыстардың қай-қайсысында да өнердің әр түрлері: музыка, би, поэзия қатар кездеседі. Кейіннен өлең сөз қара сөзден іргесін аулақтата бастады (көркем лирика – көркем эпикадан бөлектеніп, ерекшелене берді). Ал драмаға келсек, Веселовскийдің өте әділетті атап көрсеткеніндей, бұл жанр тікелей синкреттілік іс-әрекетпен байланысты болады.

Поэтикалық өнердің кейінгі дамуы ақын мен әншінің арасын ажыратты. Бұдан соң, әрине, поэзияның тілі мен прозаның тілі бір-біріне ықпал жүргізе отырып, жекешелене берді. А.Н.Веселовскйдің синкретизм жайындағы ой-пікірінде өте әділетті тұжырымдар бар. Ең алдыменен, ол поэзия мен поэтикалық тектердің тарихи шығу төркіні мен дамуы жайында дұрыс идеяларды ұсынды.

Синкретизмнің өзге де белгілері яфетикалық теорияның негізін салушы – академик Маррдың еңбектерінде зерттелген. Адамның сөйлеуіндегі көне дәуірдегі ым мен қозғалыстың қызметтерін растай отырып, академик Марр сөздің шығуын дыбысталумен қатар, магиялық қозғалыстарға негізделген үш түрлі өнердің – би, ән, музыканың қызметімен байланыстырады. Бұлардың әрқайсысының коллективті түрде атқарған еңбек пен шаруашылықтың табысқа жетуіне әсерлері күшті болды деп біледі.

Ал фольклордың синкреттік сырын ашқан, болмаса, ашуға талпынған зерттеулер біздің тарихымызда болмады ма деген заңды сауал туындайды. Болмады емес, бұндай зерттеулердің басы біздің ғылым тарихында әрине болған. Бұндай жаңа көзқарасты ұстанған ғалымдарымыздың бірі – Құдайберген Қуанұлы Жұбанов еді. Қоғам мен заманның әдебиет ісіне белсене араласуынан фольклор мұрасына «жікшілдік» көзқараспен қарау қалыптастып, өткен дәуірдің қазынасына үстем таптың жиып кеткен мүлкіндей жатырқай қараушылық фольклордан халық ауыз әдебиетін аулақ әкету тенденциясын орнықтырды. Фольклорлық мұраның жойылып, жілікке түсіп шағылу қаупі төнген тұста қоғам қыспағына қарамастан Қ.Жұбановтың «Қазақ музыкасындағы күй жанрының пайда болуы жайлы» зерттеуі өмірге келген. Мәдени парасаттылықты бойына жиып, оның бар тағылымдық мәнін таратқан Қ.Жұбанов бұл еңбекте өскелең ұрпаққа әдебиет пен өнердің терең тамыры халықта жатқандығын тағы бір танытып өтті. Ол адамзаттың тылсым күштермен арбасатын құралы ретінде өмірге келген фольклор – есте жоқ ескі дәуірлердің өзінде-ақ өн бойына магиялық еңбектің бірнеше түрін: сөз, ән, би, күй – жалпы халық даналығы тудырған дүниесінің баршасын тұтастыра сақтаған синкретті өнер болған деп дәлелдеді.

Қ.Жұбановтың фольклор мен әдебиет туралы өрелі ойлары – бай қазынаның көрінісіндей екендігі жөнінде пікір айтқан үлкен зерттеушілеріміз де болды. Әйткенмен де, зерттеушінің әр жылдардағы мерейтойларында жасалған баядамалар мен мақалалардың шегінен шығып кетушілік болған жоқ. Ашығын айтқанда, ҚЖұбановтың фольклор мен әдебиет тарихындағы еңбектерінің санаулы болғандығына байланысты болар, бұл салада арнайы зерттелген тақырып мүлдем кездескен жоқ. Бұлай болуының бір жағынан, жоғарыда Р.Бердібай атап көрсеткен тарихи себептері де жоқ емес. Бұндай көзжұмбайшылыққа салынудың ең ұлы себебі, әрине, фольклорды жан-жақты алып тексеріп қарауға мүмкіндікті таптаған «қоғамдық қамаудың» салдары еді.

Қ.Жұбанов атын ауызға алып, ғалымды кім деп танимыз, қай ғылымның саласын зерттеген екен деген заңды сауалдар туындай бастаған уақытта, зерттеушінің еңбектерінің терең тамырын түйсініп қабылдай алмаған кей оқырман «Қ.Жұбанов – тілші, лингвист-ғалым» деп бірауыздан жауап беруі мүмкін. Бірақ, бұл дұрыс жауап бола қояр ма екен? Жалпы, біздің ғылым аясында қалыптасып қалған жадағай ұғым ба, тілші ғалымның әдебиет мәселелерін қарастыруға қақысы жоқтай, «маңдайға тілші ғалым деп жазып қойыпты, әдебиеттен алыс жүруі қажет» деген жадағай түсінік біздің күннен-күнге қарыштап алға басқан өркениетті заманымызда туындамаса керек.

Ата-бабамыздың қастерлі ізі қалған сонау ежелгі және орта ғасырларда түркі тектес халықтар мекен еткен қазақтың сар даласынан небір ғылым саласын қатар қамтып, тың ізденістер, түбегейлі зеттеулер жасаған әмбебап ғалымдарымыздың асыл мұраларын «мына ғұламаның әдебиет теориясы туралы тұжырымды пікірлері бола тұрса да, әдебиет зерттеушісі дей алмаймыз, өйткені музыка туралы еңбек жазды, ақындығы тағы бар, сондықтан ғалым бола алмас» деп, барымызды таптап тастай алмаймыз ғой. Сол секілді, Қ.Жұбановтың негізінен айналысқан саласы – тіл білімі, сондықтан да тілші, ал фольклор мен әдебиет тарихындағы ізденістерін танытатын еңбектері бар болса да, тек қана өнер, музыка турасында ғой, әдеби тіл мәселесін қарастырғаны ғой деп қана танып, жылы жауып қойғанымыз жарамас.

Профессор Құдайберген Қуанұлы Жұбановтың «бұрынғыдай көшпелі күй кешіп, ат үстінде күн кешкен заман болмаса да», бүгінгі күнге аса зор қиындықпен жеткен қолда бар әр мұрасына жіті көзбен қарап, зерделеген сайын «Қ.Жұбанов – фольклор және әдебиет зерттеушісі» атты тақырыбымыздың көкейкестілігіне күн санап көзіміз жете түсуде.

Иллюстрациялық және үлестірмелі материалдар: Зерттеу еңбектерінің көрмесі берілген кесте, портреті, слайд.