СӨЖ 12. Қалалардың тұрақты даму концепциясы.

«Повестка на 21 век» бағдарламаның негізгі салалары. ҚР тұрақты даму жолына өту міндеттері.

Повестка дня на XXI век (англ. Agenda 21) — это программный план (программа) действий, принятый Организацией Объединенных Наций (ООН), с целью устойчивого развития в XXI веке. Данная программа была принята на основе согласия, достигнутого на конференции ООН Саммит Земли (англ.)русск. в Рио-де-Жанейро представителями 179 государств. Эта программа всемирного сотрудничества направлена на достижение двух целей — высокого качества окружающей среды и здоровой экономики для всех народов мира.

История

«Повестка дня на XXI век» была принята на Конференция ООН по устойчивому развитию в Рио-де-Жанейро 3—14 июня 1992 года, которую иногда называют Саммит Земли (англ.)русск.^[1].

Вместе с Повесткой была принята Декларация Рио-де-Жанейро по окружающей среде и развитию^[2].

Структура и содержание

"Повестка дня на XXI век" — это документ, содержащий: 300 страниц, 4 раздела из 40 глав, которые включают в себя подразделы:

Раздел 1. Социальные и экономические аспекты

Этот раздел направлен на борьбу с бедностью, особенно в развивающихся странах, изменение структуры потребления, укрепления здоровья, достижения устойчивого населения и устойчивого урегулирования в принятии решений. ^[3]

Раздел 2. Сохранение и рациональное использование ресурсов в целях развития

Включает в себя план об охране атмосферы, о борьбе с вырубкой лесов, о защите окружающей среды, о сохранении биологического разнообразия на планете Земля, о контроле загрязнений в окружающей среде и использовании биотехнологий, и о контроле за радиоактивными отходами.

Раздел 3. Укрепление роли основных групп населения

Включает информацию о роли населения в решении каких-либо проблем: детей и молодежи, женщин, местных органов власти, бизнеса и работников, их общин и фермеров.

Раздел 4. Средства осуществления

Данный раздел содержит информацию о развитии науки, передаче технологий, образовании, международных организациях и финансовых механизмах.

Описание, основные идеи документа

В программе «Повестке дня на XXI век» поясняется, что основными силами для перемен в окружающей среде являются население, потребление ресурсов и использовании новых технологий. В документе излагается, план действия для сокращения неэффективного и расточительного потребления ресурсов в разных частях мира, при одновременном ускоренном и устойчивом развитии. В «Повестке дня на XXI век» предлагаются меры и способы в области политики и программ для достижения устойчивого развития и равновесия между потреблением, населением и возможностью поддерживать жизнь на планете в целом, также описываются методы и технологии, необходимые для разработки плана по удовлетворению потребностей людей при рациональном использовании природных ресурсов. ^[4]

Эволюция и развития "Повестки дня на 21 век"

Окончательный текст "Повестки дня на 21 век" явился результатом разработки и переговоров, начиная с 1989 года.

Рио +5 (1997)

В 1997 году Генеральная Ассамблея ООН провела специальную сессию, чтобы оценить состояние "Повестки дня на 21 век" (Рио +5). Итогами конференции стали заключения о росте глобализации , расширения неравенства в доходах населения, и продолжающегося ухудшения состояния глобальной окружающей среды.

Рио +10 (2002)

План дальнейших действий, согласованных на Всемирной встрече на высшем уровне по устойчивому развитию ( Саммит Земли 2002 ) подтвердил приверженность ООН "полного осуществления" "Повестки дня на 21 век", наряду с достижением Целей развития тысячелетия и других международных соглашений. (Earth Summit 2002)

Повестка дня 21 для культуры (2002)

В 2002 году, в рамках первого Всемирного форума культур, проходящего в Порту-Алегри возникла идея создания руководящих принципов для местной (локальной) культурной политики. Документа, сопоставимого с тем, чем стала Повестка дня на XXI век для окружающей среды. Это первый документ, адресованный мировому сообществу, в котором закладываются основы развития городов Захир и муниципальных образований через культуру.^[5]

Рио +20 (2012)

Основная статья: Конференция ООН по устойчивому развитию Рио+20

В июне 2012 года, спустя 20 лет после конференции по окружающей среде и развитию в Рио-де-Жанейро, вновь прошла встреча стран на саммите «Рио+20», где обсудили возникшие проблемы «земной» экономики, устойчивого развития и искоренения бедности. Члены из разных стран вновь подтвердили свою приверженность "Повестки дня на 21 век", но пересмотрели некоторые вопросы. В результате этой встречи был принят новый документ под названием "Будущее, которого мы хотим". (Конференция ООН по устойчивому развитию Рио+20)

Локальная повестка 21

«Локальная (местная) Повестка 21» — перспективный план развития того или иного населенного пункта или региона. Этот план устойчивого развития проектируют при помощи опросов общественности на основе национальной политики устойчивого развития, принятой в регионах, и не местных особенностей. Предполагается, что особенность разработки этих программ состоит в принятия решений не «сверху вниз», а «снизу вверх».^[6]

Локальная Повестка 21 включает следующие составляющие ключевые аспекты:

• Улучшение и поддержание благосостояния местных жителей и окружающей их среды.

• Интеграцию социальных, экономических и экологических целей

• Стратегию Локальной Повестки 21- это процесс планирования и действий

• Мониторинг и оценку прогресса - неотъемлемая часть Локальной Повестки 21

• Обеспечение прозрачности выполнение обязательств по Локальной Повестке 21

• Установление партнерства между местными властями, предприятиями и сообществом в процессе реализации Локальной Повестки 21

• Осуществление обмена информацией, переговоры и взаимное обучение

• Локальная Повестка 21 должна быть интегрирована в процесс принятия решений на локальном уровне как часть повседневной работы в регионе

• Ориентацию на устойчивое развитие

 

1.Кіріспе. Тұрақты даму концепциясы

2. «ХХІ ғасырдың күн тәртібінің» негізгі бағыттары

3.Экологияны дұрыс қорғай білейік

 

         Адамзат қоғамының алдында тұрған экологиялық мәселелер оның дамуының барлық тарихи кезеңдерінде орын алып отырды.  Бірақ, өндірістік қоғам мен  демографиялық жарылыс кезеңінде адамзаттың табиғатқа теріс әсерінің нәтижелері ғаламдық сипатқа ие болды. Экологиялық мәселенің мәні – табиғаттағы қалыптасқан тепе-теңдікті бұзбай, миллиардтаған адамдарды жерде қоныстандыру және олардың барлық қажеттіліктерін қамтамасыз ету. Қазіргі Жердегі тіршілік адам қызметінің сипатына тәуелді.

       Қазіргі кезең адамның ерекше биосфералығқ қызметі – биосфераны қорғау мен сақтап қалу қызметімен анықталып отыр. Экологиялық мәселелердің алдын алу үшін адам ретсіз дамудан тиімді, реттелген, табиғат пен қоғамның даму заңдарына негізделген дамуға өтуі тиіс. Тек осы кезде ғана адамзат қоғамының дамуы үздіксіз, ұзақ уақыттық, бірқалыпты жағдайда, табиғи және әлеуметтік дағдарыссыз дамиды. Мұндай дамуды – тұрақты даму деп атайды. Бірақ бұл үшін адамдардың сана-сезімі, олардың мақсаты мен адамгершілік бағыттылығы өзгеруі тиіс.

       Планетадағы тіршілікті қорғау бүкіл адамзаттың бірігуін талап етеді.

        1987жылы БҰҰ-ның  Дүниежүзілік қоршаған орта мен даму комиссиясы «Біздің жалпы болашағымыз» атты есебінде «қоршаған орта үшін қауіпсіз, жолда экономикалық дәуірге» аяқ басуға шақырды.

        Алғаш рет «тұрақты даму» концепциясы ұсынылды.

        «Тұрақты даму» дегенде қазіргі уақыттың қажеттілігін қамтамасыз ете отырып, болашақ ұрпақтардың өзінің қажеттіліктерін қамтамасыз етуіне қауіп туғызбайтын даму деп түсіну керек. «Біз ата-бабаларымыздың Жерін мұраға алған жоқпыз. Біз оны өзіміздің балаларымыздан қарызға алдық» (БҰҰ материалынан).

       1992жылдың маусым айында Рио-де-Жанейро қаласында өткен БҰҰ-ның қоршаған орта мен даму бойынша өткен конференциясы «Тұрақты даму» концепциясын және «ХХІ ғасырдың күн тәртібіне» атты ауқымды бағдарламасын қабылдады. Бұл бағдарламада шешілуі болашақта тұрақты дамуды қамтамасыз ететін жалпы мәселелер қарастырылған. Оның нәтижесі төмендегі кестеде көрсетілген.

 Сонымен қатар конференцияда Мәлімдеме мен екі концепция

- климаттың өзгеруінің алдын алу, ормандарды қорғау мен биологиялық алуантүрлілікті сақтау мәселелері бойынша қабылданды.

      Бұл мәселелерді кешенді ғылыми тұрғыдан шешуге болады. Бұл үшін экология, экономика және әлуметтік дамудың барлық негізгі топтарын біртұтас кешен түрінде қарастыру қажет.

       БҰҰ-ның конференциясы барлық елдердің үкіметтерін тұрақты дамудың ұлттық концепцияларын қабылдауға шақырады.

        Қазақстан Республикасының Үкіметі ұсынған «Қазақстан Республикасының тұрақты дамуға көшу концепциясы» бекітілді. Республиканың экологиялық саясаты оның экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған.

        Республика Президенті Н.Ә.Назарбаевтің БҰҰ Бас Ассамблеясында жасаған баяндамасында тұрақты дамуға жетудің түйінді мәселелерін шешудегі еліміздің белсенді қызметін дәлелдейтін нақты мысалдар келтірді. 1992-1998 жылдар аралығында Қазақстан тарихта бірінші болып ядролық полигонын жауып, ядролық қарудан бас тартты, Аралды сақтап қалуға арналған интеграциялық процестердің ұйтқысы болды.

        Қазіргі уақытта экологиялық, экономикалық, әлеуметтік мәселелерді интеграциялау саласындағы саяси іс-шараларды анықтау жолдары іздестіруліде. Олар:

-         бұзылған экожүйелерді қалпына келтіруді қамтамасыз ету;

-         суды тиімді пайдаланудың нақты шараларын анықтау;

-         жерді пайдалану, ауыл шаруашылығының тұрақты дамуын жүзеге асыруға, биологиялық алуантүрлілікті сақтауға бағытталған үйлесімді іс-шараларды қабылдау.

Мәселе	Мәселенің қысқаша мәні
1	2
Кедейлікпен күрес	Дүние жүзінде 157 миллиардер, шамамен  2 мың миллионерлер және 1,1 миллиардтан астам күндік табысы 1 АҚШ долларынан кем адамдар бар. Кедейлікті болдырмау жолдары: еңбек ақыны қамтамасыз ету; кедейлердің өзін-өзі қамтамасыз етуі мен бай елдерден тәуелділігін кеміту; еңбекке жарамды халықтың санын арттыру; табиғат ресурстарын сақтау мен тұрақты даму; білім беру жүйесін жетілдіру; отбасын жоспарлау; қаржылық демеу.
Тұтынудың құрылымын өзгерту	Адамзаттың бай бөлігінің шектен тыс ысырап етуі – қоршаған ортаның бұзылуы мен табиғат ресурстарының сарқылуының себептері болып табылады. Сонымен қатар кедей адамдар өмірге қажетті минималды мөлшерімен қамтамасыз етілмейді. Энергетикалық және шикізаттық пайдалануды қысқарту, экологиялық таза технологияларды дамыту.-----
Халық және тұрақтылық	1993 жылы дүниежүзіндегі халық саны шамамен 5,5 миллиардтан астам болды. Ғалымдардың болжамы бойынша  2020 жылы адам саны 8 миллиардқа жетеді.
Адамдардың денсаулығын сақтау мен жақсарту	Халықтың денсаулығы қоршаған ортаның жағдайына байланысты болады. 2000 жылға қарай денсаулық сақтау саласындағы стратегиялық міндеттер: - СПИД-пен күреске жұмылдыру; - туберкулезбен және басқа зілді аурулармен күрес; - бала өлімін кеміту; - халық денсаулығын бақылайтын тиімді ұйымдар құру; - еркектер мен әйелдердің өздерінің балалрының саны мен туылу уақытын анықтауға құқығын қамтамасыз ету; - халықты ауыз  су және таза азық-түлікпен қамтамасыз ету; - балалардың денсаулығын қорғау; - қоршаған ортаны денсаулыққа зиян қалдықтардан тазарту және оның алдын алу.
Тұрақты тұрғын жерлер (урбанизация)	2000жылға қарай дүниежүзінің халқының жартысы қалаларда тұруы тиіс. Қоғамның урбанизациясы экономикалық малу процесінің бір бөлігі болып табылады. Қалаларда жалпы ұлттық өнімнің  60%-ы өндіріледі. Қала халқының санының артуы дамыған және дамушы елдерде бірдей.
Атмосфераны қорғау	Атмосфераға қалдықтарды шығарудың негізгі көзі – энергияны тұтыну мен өндіру.
Жер ресурстарын тиімді пайдалану	Топырақтардың құнарлылығы су және жел эрозиясы мен химиялық, физикалық деградация нәтижесінде төмендейді. Топырақтың деградациясының себептері шектен тыс мал жаю; ормандардың кемуі; ауылшаруашылық қызметі; жерді шектен тыс пайдалану және т.б.
Ормандарды жоюмен күрес	Ормандар топырақ пен суды, атмосфераны қорғауда, өсімдіктер мен жануарлардың биологиялық алуантүрлілігін сақтауда маңызды рөл атқарады. Үкімет орман  шаруашылығының тұрақты дамуына арналған ұлттық бағдарламаларды жасап, оларды жүзеге асыру керек.
Шөлденумен және құрғақшылықпен күрес	Шөлдену – бұл ауа райының өзгеруі мен адам қызметінің нәтижесінде топырақтың деградациялану процесі. Бұл процеске көбіне құрғақ жерлер ұшырайды. Шөлдену мал жайылымдарының деградациясы мен  азық-түлік өнімдерінің кемуіне әкеліп соқтырады. Құрғақшылық пен  шөлдену кедейлік пен аштықтың да себебі болып табылады.
Мұхиттарды қорғау мен тиімді пайдалану	Теңіз суының ластануының шамамен 70%-ын құрлықтағы үлкен және кіші қалалар, өнеркәсіп, құрылыс, ауыл шаруашылығы мен туризм құрайды. Мұхиттар шектен тыс балықтар мен былқылдақденелілерді (жылына 90 млн. тоннаға дейін) аулаудан, жағалаулар мен маржан рифтерінің жағдайының нашарлауынан зардап шегеді.
Тұщы суды қорғау мен тиімді пайдалану	Бүгін тұщы су мәселесі маңызды экологиялық мәселелердің бірі болып табылады. 2000 жылға қарай төмендегі міндеттер шешілуі тиіс: - қалалардың әрбір тұрғынын бір адамға шаққанда ең кемінде күніне 40литр ауыз сумен қамтамасыз ету; - өнеркәсіптік, тұрмыстық шайынды суларды залалсыздандыру ережелерін анықтап, жүзеге асыру; - барлық ауылдық аудандардың  тұрғындарын  экологиялық қауіпсіз сумен қамтамасыз ету.
Улы химиялық заттарды қолданудың қауіпсіздігін арттыру	Химиялық заттар бүкіл дүние жүзінде қолданылады. 10000-нан астам химиялық заттар бар. Олардың 1500-інің үлесіне дүниежүзілік өндірістің  95% келеді. Қазіргі уақытқа дейін әлі улы және қауіпті өнімдермен сауда жасау туралы жалпы келісім жоқ.
Қатты қалдықтар мен шайынды суларды жою.	Тұрмыстық қалдықтар мен шайынды сулардың мөлшерінің жылдам артуы қала халқының денсаулығы мен қоршаған ортаға қауіп тудырады. Жыл сайын 5,2 млн адам, оның ішінде 4млн балалар шайынды сулар мен қатты қалдықтарды дұрыс тазартпау нәтижесінде ауырып, қайтыс болады.  2025 жылға қарай қалдықтардың мөлшері 4-5 есе артуы мүмкін.
Радиоактивті қалдықтарды жою	Радиоактивті қалдықтар туғызатын қауіп оларды өсіру  мөлшерін кемітуді, қауіпсіз тасымалдау мен жоюды талап етеді. Жыл сайын АЭС-тің  жұмысы нәтижесінде 200-мың м төмен, ал 10 мың м  жоғары радиоактивті қалдықтар түзіледі.
Балалар мен жастардың тұрақты дамуды қамтамасыз етудегі рөлі	Даму бағдарламалары жастарға қауіпсіз болашақты және оның ішінде денсаулыққа қолайлы қоршаған ортаға жоғары өмір сүру жағдайына, білім алу мен жұмысқа кепілдік беруі керек. Жастар планета халқының 1/3-не жақын бөлігін, ал көптеген дамушы  елдерде    - жартысын құрайды. Білім беру дәрежесін арттыру қажет. Жастарға білім беруде қоршаған ортаны қорғау мен даму мәселелеріне көп көңіл бөлінуі қажет.
Тұрақты даму мақсатындағы ғылым мен білім беру	Қазіргі кездегі ғылыми зерттеулер адамзаттың тіршілігін сақтау мақсатында жұмыс істейді. ХХІ ғасырда биосферада қауіпті өзгерістер болуы мүмкін. Ғалымдар төмендегі мәселелерді зерттеуде: ауа райының өзгеруі, ресурстарды тұтынудың артуы, демографиялық тенденциялар, ортаның деградациясы, энергия мен ресурстарды пайдалану, биосфераның космостық зерттеулері, ортаның адам денсаулығына әсері және т.б. Бағдарлама әр түрлі жастағы адамдардың қоршаған ортаны қорғау мен даму мәселелері бойынша білім алуын қамтамасыз етуі керек. Экологиялық білім беру – адамзаттың тұрақты дамуының қажетті шарты.

Рим клубы баяндамасы – Экологиялық жағдайларға байланыс әлемнің даму концепциясы. Ауызша жауап

«Орнықты даму қазіргі уақыт қажеттіктерін қанағаттандыратын, бірақ болашақ ұрпақтардың өз қажеттіктерін қанағаттандыру қабілеттілігіне қауіп төндірмейтін даму болып табылады.» (Брундтланд комиссиясы, БҰҰ, 1987ж.) Орнықты даму тұжырымдамасының маңызды басталу көзі Рим клубының баяндамасы болып табылады. Рим клубы — 1968 жылы италияндық экономист, қоғам қайраткері және бизнесмен А. Печчеи бастамасымен құрылған мемлекеттік емес халықаралық ұйым, ол адам тіршілігінің негіздерін қозғайтын ғаламдық проблемаларды: қару-жарақпен жарақтану жарысы және ядролық соғыс қаупі, қоршаған ортаның ластауды зерделеу бағдарламасына бастама болған.

Ри́мский клуб — международная общественная организация (аналитический центр), созданная итальянским промышленником Аурелио Печчеи (который стал его первым президентом) и генеральным директором по вопросам науки ОЭСР Александром Кингом 6-7 апреля 1968 года, объединяющая представителей мировой политической, финансовой, культурной и научной элиты. Организация внесла значительный вклад в изучение перспектив развития биосферы и пропаганду идеи гармонизации отношений человека и природы.

Одной из главных своих задач Римский клуб изначально считал привлечение внимания мировой общественности к глобальным проблемам посредством своих докладов. Заказ Клуба на доклады определяет только тему и гарантирует финансирование научных исследований, но ни в коем случае не влияет ни на ход работы, ни на её результаты и выводы; авторы докладов, в том числе и те из них, кто входит в число членов Клуба, пользуются полной свободой и независимостью. Получив готовый доклад, Клуб рассматривает и утверждает его, как правило, в ходе ежегодной конференции, нередко в присутствии широкой публики — представителей общественности, науки, политических деятелей, прессы, — а затем занимается распространением результатов исследования, публикуя доклады и проводя их обсуждение в разных аудиториях и странах мира.

• 1972 — «Пределы роста», Деннис Медоуз и др.

• 1974 — «Человечество у поворотного пункта», Михайло Месарович и Эдуард Пестель

• 1975 — «Пересмотр международного порядка», Ян Тинберген

• 1976 — «За пределами века расточительства», Денис Гарбор и др.

• 1977 — «Цели для человечества», Эрвин Ласло и др.

• 1978 — «Энергия: обратный счет», Тьерри де Монбриаль

• 1979 — «Нет пределов обучению», Дж. Боткин, Э. Эльманджра, М. Малица

• 1980 — «Третий мир: три четверти мира», Морис Гернье

• 1980 — «Диалог о богатстве и благосостоянии», Орио Джириани

• 1980 — «Маршруты, ведущие в будущее», Богдан Гаврилишин

• 1981 — «Императивы сотрудничества Севера и Юга», Жан, Сен-Жур

• 1982 — «Микроэлектроника и общество», Г. Фридрихс, А. Шафф

• 1984 — «Третий мир способен себя прокормить», Рене Ленуар

• 1985 — «Революция босоногих», Бертран Шнайдер

• 1986 — «Будущее Океанов», Элизабет Манн-Боргезе

• 1989 — «Пределы определенности», Орио Джарини и Вальтер Штахель

• 1989 — «За пределами роста», Эдуард Пестель

• 1989 — «Пределы определенности», Орио Джарини и Вальтер Штахель

• 1989 — «Африка, победившая голод», Аклилу Лемма и Пентти Маляска

• 1991 — «Первая глобальная революция», Александр Кинг и Бертран Шнайдер

• 1994 — «Способность управлять», Иезекииль Дрор

• 1995 — «Скандал и позор: бедность и экономическая отсталость», Бертран Шнайдер

• 1995 — «Считаться с природой», Ван Дирен

• 1997 — «Фактор четыре: Затрат — половина, отдача — двойная», Вайцзеккер Э., Ловинс Э., Ловинс Л.

• 1997 — «Пределы социальной стабильности: конфликт и взаимопонимание в плюралистическом обществе», Бергер Петер

• 1998 — «Как мы будем работать», Джиарини Орио и Лидтке Патрик

• 1998 — «Океанический цикл: Использование морей как глобального ресурса», Элизабет Манн-Боргезе

• 1999 — «В сетях гипнотизирующего общества», Цебриан Хуан Луиз

• 2000 — «В выигрыше человечность», Мон Рейнхард

• 2001 — «Демографическая революция и информационное общество», С. П. Капица

• 2003 — «Двойная спираль учебы и труда», Орио Джиарини и Мирча Малица

• 2005 — «Пределы приватизации: как избежать чрезмерности хорошего?», Эрнст Ульрих фон Вайцзеккер и др.

• 2012 — «2052: Глобальный прогноз на ближайшие сорок лет», Йорген Рандерс

Қоршаған ортаны қорғау экономикалық және құқықтық аспектілері..Ауызша жауап

Табиғат пен оның байлықтары Қазақстан Республикасы халықтарының өмірі мен қызметінің, олардың тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуы мен әл-ауқатын арттырудың табиғи негізі болып табылады.

    Осы Заң қазіргі және болашақ ұрпақтардың мүдделері үшін қоршаған ортаны қорғаудың құқықтық, экономикалық және әлеуметтік негіздерін белгілейді, сонымен бірге экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге, шаруашылық және өзге де қызметтің табиғи экологиялық жүйелерге зиянды әсері болғызбауға, алуан түрлілікті сақтау мен табиғатты ұтымды пайдалануды ұйымдастыруға бағытталған.

        ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР

    1-бап. Негізгі терминдер мен анықтамалар.     Осы заңда мынадай негізгі терминдер мен анықтамалар пайдаланылады:

    қоршаған орта - табиғи объектілердің, оның ішінде өзара қарым-қатынастағы атмосфералық ауаны, суды, топырақты, жер қойнауын, жануарлар мен өсімдіктер дүниесін сондай-ақ климатты қоса алғанда, табиғи ресурстардың жанды әрі жансыз жиынтығы;

    қоршаған ортаны қорғау - табиғат пен адамның өзара үйлесімді іс-қимылына, қоршаған ортаның сапасын жақсартуға, табиғи ресурстарды үтымды пайдалану мен молықтыруға бағытталған мемлекеттік және қоғамдык шаралар жүйесі;

    қоршаған ортаны қорғау объектілері - қоршаған ортаның заңдармен корғалатын құрамдас бөліктері;

    табиғи ресурстар - қоғамның материалдық, мәдени және басқа қажеттерін қанағаттандыру үшін қоршаған ортаның шаруашылық т.б. қызмет процесінде пайдаланылатын құрамдас бөліктері;

    табиғат пайдалану - адамның шаруашылық және өзге де қызметінде табиғи ресурстарды пайдалануы;

    қоршаған ортаның сапасы - қоршаған ортаның құрамы мен қасиеттерінің сипаттамасы;

    қоршаған ортаның мониторингі - адамды қоршаған табиғи ортаның жай-күйін бақылау және адамдардың денсаулығы мен өзге де тірі организмдерге зиянды немесе қауіп туғызатын қатерлі ахуалдары туралы ескерту;

    қоршаған ортаның сапасын номалау - адамның өмір сүруі үшін қоршаған ортаның жарамдылығын айқындайтын және биологиялық алуан түрліліктің сақталуы мен экологиялық жүйелердің тұрақты пайдаланылуын қамтамасыз ететін қоршаған орта сапасының көрсеткіштерін белгілеу;

    қоршаған ортаны ластау - қоршаған ортаға ықтимал қауіпті химиялык және биологиялық заттардың, радиоактивті материалдардың, өндіріс пен тұтыну қалдықтарының түсуі, сондай-ақ қоршаған шудың, тербелістің, магнитті өрістердің және өзге де зиянды физикалық ықпалдардың әсері;

    экологиялық талаптар - Қазақстан Республикасының заңдық, өзге де заңға қосымша нормативтік құқықтык және нормативтік-техникалық актілерінде қамтылған қоршаған ортаға теріс әсер ететін шаруашылық және өзге де қызметті орындауға міндетті шектеулер мен ондай қызметке тыйым салу;

    экологиялық қауіпсіздік - жеке адамның, қоғамның өмірлік маңызды мүдделері мен құқықтарын қоршаған ортаға антропогендік және табиғи ықпал ету нәтижесінде туындайтын қатерден қорғалуының жай - күйі;

    экологиялың жүйе - организмдердің және олар мекендейтін жансыз ортаның өзара байланысты біртұтас функционалдық жиынтығы.

    3-бап. Қоршаған ортаны қорғаудың негізгі принциптері

    Олар:

    - адамның өмірі мен денсаулығын қорғаудың басымдылығы, халықтың өмірі, еңбегі мен демалысы үшін қолайлы қоршаған ортаны сақтау және қалпына келтіру;

    - экологиялық жағдайы қолайсыз аумақтардағы экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және бұзылған табиғи экологиялық жүйелерді қалпына келтіру;

    - биологиялық алуан түрлілікті және экологиялық, ғылыми, мәдени жағынан ерекше маңызы бар қоршаған орта объектілерін сақтауды қамтамасыз ету;

    - халықтың, қоғамдық бірлестіктер мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарының қоршаған ортаны қорғау саласына белсенді түрде және демографиялық жолмен қатысуы;

    - жер, оның қойнауы, су, атмосфералық ауа, ормандар мен өзге де өсімдіктер, жануарлар дүниесі;

    - табиғи экологиялық жүйелер, климат және Жердің озонды қабаты қорғалуға тиіс.

    Экологиялық, ғылыми және мәдени жағынан ерекше құнды қоршаған орта объектілері, сондай-ақ ерекше қорғалатын табиғи аумақтар ерекше қорғалуға тиіс.

СӨЖ 13..ҚР тұрақты даму жоспары және жүзіге асыру. ҚР 2030 стратегиясы. Ауызша жауап