Тақырып №7. Алмастыру тәсілі

Алғашқы мәтіннің символдарының ретін ғана өзгертетін шифрды алмастыру шифры деп атаймыз.

Ұзындығы символдан тұратын хабарламаны шифрлеуге арналған алмастыру шифрының түрлендіруін қарастырайық. Оны төмендегі кесте түрінде беруге болады:

(2)

мұндағы - таңдалған түрлену кезіндегі алғашқы хабараламаның бірінші әріпіне түсетін шифрмәтіннің орнының нөмірі. - екінші әріп үшін орын және т.б. Кестенің жоғарғы жолында рет-ретімен 1-ден -ге дейінгі сандар жазылған, ал төменгі жолында сол сандар, бірақ кез - келген ретпен алынған. Мұндай кесте дәрежелі алмастыру деп аталады.

Берілетін түрлендірудің алмастыруын біле отырып, мәтінді шифрлеумен бірге оның шифрын қалай шешуге болатынын орындауға болады. Мысалы, егер түрлендіру үшін

ауыстыруы қолданылса және сонымен бірге МОСКВА сөзі шифрленсе, онда КОСВМА шығады. НЧЕИУК хабарламасын шифрлеңіз.

Ұзындығы -ге тең хабарламаны шифрлеу үшін арналған ауыстыру шифрының әр түрлі түрлендіру саны -дан артық болмайды. Алғашқы 10 натурал сан үшін мәнінің кестесін келтірейік:

	1	2	3	4	5	6	7	8	9	10
	1	2	6	24	120	720	5040	40320	362880	3628800

үлкен болғанда -ды жуықтап есептеу үшін өзімізге белгілі Стирлинг формуласын қолдануға болады.

Негізгі әдебиеттер: [3,6, 10]

Қосымша әдебиеттер:[12, 13]

Тақырып №8. Периодты кілтпен берілген көп алфавитті ауыстыру шифры

Орыс тілінің 30-әріпті алфавитін қарастырайық:

АБВГДЕЖЗИКЛМНОПРСТУФХЦЧШЩЬЫЭЮЯ.

Бұл алфавитте Ё, Й және Ъ әріптері қатыспайды, олар орыс тілінде ашық хабарлама құруға қатыспайды. Шынында да, Ё әріпін Е әріпіне ауыстыру, Й әріпін И әріпіне ауыстыру, ал Ъ әріпін Ь әріпіне ауыстыру осы алфавитті қолдану арқылы жазылған ашық хабарламаның мағынасын түсінуге мүмкіндік береді.

Кез - келген тілдегі алфавитте әріптер рет-ретімен орналасады. Бұл алфавитте әрбір әріптің реттік нөмірін иемденуге мүмкіндік береді. Келтірілген алфавитте А әріпі 1 реттік нөмірге ие, ал О әріпіне – 14 ретті, Ы әріпіне – 27 ретті нөмірді сәйкес береміз. Егер ашық хабарламада әрбір әріпті оның алфавитте қарастырылған нағыз реттік нөмірімен ауыстырсақ, онда сандық хабарламаның түрленуі алғашқы ашық хабарламаны тұрғызуға мүмкіндік береді. Мысалы, 1 11 20 1 3 9 18 сандық хабарлама әріптік хабарламаға түрленгенде АЛФАВИТ деген сөзді білдіреді.

Алфавитте нағыз әріптер ретін қосымшалайық. Алфавиттегі соңғы әріпнің соңынан бірінші әріп шығады. Егер әріптерді сағат тілімен орналастырсақ, онда осындай әріптер реті орындалады. Мұндай орналасу кезінде әрбір әріпке өзінің ретті нөмірін меншіктеуге болады. Мұндай нөмірді сәйкесінше ретті нөмір деп атаймыз. Егер алфавиттегі әріптер саны -ке тең болса, онда берілген әріптегі реттік нөмір сәйкесінше 0-ден -ге дейінгі мәндерді қабылдайды және осыған қатысты есептеледі.

Негізгі әдебиеттер: [3, 6, 10]

Қосымша әдебиеттер:[11, 13]