Орташа мерзімде ігісетіңдер:

Аксор, 1998 (3,8,11); Гатчинский, 1978 (5); Нэрли, 2000 (3); Ресурс, 1993 (4,9); Тамыр, 2000 (5,8).

Ортадан кештеу пісетіндер:

Акжар, 1993 (2,9); Лорх, 1940 (6,13); Кураігг, 1996 (9). Бақылау сұрақтары

1. Картоптың түрін, тұқымдасын қазақша, латынша, орысша атаңыздар.

2. Картоптың морфологиялық ерекшелікгері (тамыр жүйесі, сабақ-жапырақтары, түйнегі) қандай ?

3. Картоптың көбейту жолдары қандай ?

4. Түйнектің анатомиялық құрылысындағы ерекшеліктері қандай ?

5. Картоптың пайдалану бағыты мен пісу мерзіміне байланысты топталуын атаңыз.

6. Қазақстанда пайдалануға рүқсат етілген картоп сорггарына шаруашылық-биологиялық сипаттама беріңіз ?

7. Түйнекгердегі крахмал мөлшерін анықтау едістемелерінің (меншікті масса, ығыстырылып шығарылған су массасы, ареометр көмегімен, бақылау таразыларында) мөні неде ?

8. Егін жинау алдывдағы түйнектердің құрылымын талдау мен биологиялық өнімді анықтау өдістемесінің мөні неде ?

8. Картоптың сыртқы орта факторларына (жылуға, ылғалға, жарыққа, топырақ пен қоректік заттарға) қоятын талаптары жөне олармен Қазақстанның әртүрлі топырақ-климат аймақтарывда қамтамасыз етілуі.

8. Суармалы жөне суармайтын жағдайларда картоп өсіру технологиясының ерекшеліктері (алғы дақылдар; топырақты күзде және көктемде еңдеу құралдары, мерзімі, терендігі; түйнектерді отырғызудың мерзімі, төсілі, себу мөлшері мен терендігі; түйнекгердің ірілігі мен сапасына қарай отырғызу мөлшерін есептеу; картоіггы арамшөптерден, зиянкестермен аурулардан қорғаудың агротехникалық жөне химиялық шаралары мерзімдері, тәсіддері, құралдары; түйнектердің жинау машиналары мен құралдары).

Тарау бойынша әдебиеттер Бацанов Н.С. Картофель. М., 1970. Браун Э.Э. Ранний картофель. Алма-Ата, 1983.Замотаев А.И. и др. Интенсивная технология цроизводства картофеля. М., 1989.

Искаков М.А., Киреев Б.Д. Влияние предпосадочой и послепосадочной обработки почвы на рост, развитие и продукгивность картофеля.//Вестник науки АСХИ, №4, с. 74-76. Акмола, 1998, т.З.

Искаков М.А., Киреев Б.Д. Предполивное щелевание темно-каштановых почвах с окучиванием. Мат. Междунар. Научно-практ. конф. "Аграрная наука на рубеже веков". Акмола, 1998, т.З.

Карманов С.Н. Урожай и качяество картофеля. М., 1988.

Картофель: учебно-практическое руководство. Минск, 1999.

Научные достижешш в картофелеводстве Казахстана. Сб. научных трудов. Алма-Ата, 1985.

Нургалиев А.Н. Картофель в Северном Казахстане. Алма-Ата, 1984.

Нургалиев А.Н., Искаков М.А. Влияние предпосадочной обработки клубней в растворах минеральных удобрений и ТУРа на рост, развитие и продуктивность картофеля. Труды ЦСХИ, т.67, Целиноград, 1985.

Нургалиев АН., Искаков М.А. и др. Рекомендации ло семеноводству картофеля ддя Целиноградской области. Целиноград, 1989.

Писарев Б.А. Сортовая агротехника картофеля. М., 1991.

VI - ТАРАУ. МАЙЛЫ ЖӘНЕ ЭФИРМАЙЛЫ ДАҚЫЛДАР ТАПСЫРМА

1. Майлы дақылдардың ботаникалық көшүрлішгш оқып- үйрену.

1. Майлы дақылдарды жемістері, тұқымдары бойынша анықтау.

2. Майлы дақылдардың айырмашылықтарьш егін көгі, сабақтары, жапырақтары бойынша оқып-үйрену.

2. Майлы дақылдарды гүл шоғырларының айырмашылықтары бойыгапа оқып-үйрену.

Майлы дақылдар көптеген дақылдар тобьш біріктіреді жөне әртүрлі тұқымдастарға жатады. Олардың көшпілігінін; құрылысы мен биологиясында (қырыққабат тұқымдасынан басқалары) үжен айырмашылықтар бар.

Астра тұқымдасына-күнбағыс, мақсары, қырыққабат тұқымдасына ақ жөне көкшІл қыша, рапс, арыш, қышабас, крамбе, яснотка тұқымдасына-көкнөр, ляллеманция, сүтгіген түқьщцасына-майкене, бұршақ тұқымдасына-жер жаңғағы, күнжіт тұқъмдасына-күнжіт. Қазақстанда өндірістік маңызы бар дақыддарға күнбағыс, майлы зығыр, жаздық рапс, мақсары, көкшіл қыша жөне арыш жатады.

Өндірістік тәжірибеде майлы дақылдар тұқымдарьша ботаникалық түсінікте нағыз тұқымдар (қыша, рапс, зығыр, майкене, күнжіт, перилла, ляллеманция), немесе жемістер (күнбағыс, мақсары, крамбе) жатқызылады. Өсімдіктердің бұл бөліктерінің анықтамасында болашақта қателіктер мен шатастыруларды болдырмау мақсатыңца жемістердің тұқышардан айырмашылығын анықтағаңца ботаникалық түсініктерді (терминология) пайдаланған дұрыс. Майлы дақылдардың жемістері мен тұқымдары бір-бірінен пішіні, мөлшері, бет сипаты мен түсі бойынша жеңіл ажыратьшады. Қырыққабат тұқымдас майлы дақылдар кейбір өзгешелікгермен ерекш-еленеді: олардың жемістері мен түқымдарьшда көп ұқсастықтар болады.

Майлы дақылдардың жемістері мен тұқымдарының белгілері 66-кестеде келтірілген.

66-кесте Майлы дақылдар жемістері мен тұқымдарының белгілері

Дақыл	Жемістері	Тұқымдары
Күнбағыс	Шекілдеуік, өлсіз төрт-қырлы, өлсіз қабырғалы, жалаңаш, қара, ақ, жолақты	Жұмыртқа пішінді, шеті үшйрленген, ақ, ұзындығы 5-18 мм.
Мақсары	Шекілдеуік, сопақ терт қырлы, төменгі жағы жіңішкерген, қабырғалы, жалаңаш, ақ, ұзындығы 6-12 мм.	Жұмыртқа пішінді, үшкірленіп біткен, аіпық-сары, ұзындығы 3-10 мм.
Майлы зышр	Қорап, домалақ, елсіз қабырғалы, жоғары қарай үшкірленген, сары диаметрі 7-9 мм.	Жұмыртқа ігішінді, жалпақ, тегіс, жылтьф, ұзындығы 4-5 мм.
Жер жаңғағы	Бұршаққап, ұзынша-домалақ, беті торлы, сары немесе қоңыр, ұзындығы 20-40 мм.	Бүйрек пішінді, тегіс, қызғылт, қызыл, қоңыр түсті, ұзындшы 10-20 мм.
Күнжіт	Қорап, көпүялы, созылыңқы, түкчі, қоңыр, ұзындығы 30-40 мм.	Жұмыртқа пішінді, нүктелі өшекеймен, ақ, сары, қоңыр, ұзындығы 3-4 мм.
Көкнөр	Жаңғақша, бөлшекті, домалақ, жалаңаш, ашық-қоңыр, ұзыңдығы 2-3 мм.	Әлсіз жұмыртқа пішінді, домалақ, торлы, сұр, сары, қоңыр, ұзындығы 2-3 мм.
Ляллеман-ция	Жаңғақша, бөлшекті, домалақ, жалаңаш, күңгірт-қоңыр, ұзындығы 4-6 мм	Ұзынша-жұмыртқа пішінді, бұдырмақты, күңгірт-қоңыр, ұзындығы 4-5 мм.
Майкене	Қорапша, үшұялы, домалақ, дом-алақтау-сопақ, тегіс немесе кедергілі, жасьш, қызғылт, қоңыр, ұзындығы 10-35 мм.	Сопақ немесе өлсіз жүмыртқа пішінді, тегіс, сұр, қоңыр, шұбар, ұзындығы 20-30 мм.
Ақ қыша	Бұршаққаи түзу немесе иілген дөрекі талшықтары бар, ашық-сары, ұзындығы 20-40 мм.	Шар төрізді, тегіс немесе жұқаторлы, сарғаш, сарғыштау-ақ, диаметрі 1-5-2-5 мм
Кекшіл қыша	Бұршаққьш, линиялы, 4 қырлы, дөңес, сабанды-сары, ұзындығы 25-50 мм	Сопақтау-домалақ, іріторлы, қоңыр, ұзындығы 1,5-2,0 мм.
Рапс	Бұршаққын, жіңішке, түзу немесе иілген, тегіс, сабанды-сары, ұзындығы 50-100 мм.	Шар төрізді, ұялы, жылтыр, қара, диаметрі 1,5-2,5 мм
Арыш	Бұршаққын, кері жұмыртқа пішінді, немесе алмүрт тәрізді, тегіс, ашық-сары, ұзыңдығы 6-13 мм	Сопақтау-ұзынша, ұзынша ұсақ-ұялы, қызшлт-сары, ұзындыш 1,5-2,5 мм.

Майлы дақылдардың түқымдары (немесе жемістері) қолайлы жағдай туғанда (жылу, ыжал, оттегі) тұқым жарнақтарының жапырақтарынан егін көгін тузе өседі. Тұқым жарнақтарының жапырақтары ашьшып, ассисмиляция қызметін бастағаннан кейін олардың арасында орналасқан бүршіктен алғашқы нағыз жалырақтар пайда бола бастайды. Тұқым жарнақты жапырақтардың да, алғашқы нағыз жапырақтардың да пішіні, мөлшері (ені, ұзындығы) жөне түктілігі бойынша бір-бірінен айтарлықтай айырмашылықтары болады (67-кесте).

Егін кегі шыққаннан кейін сабақтың қальштасуы мен жапырақтардың түзілуі сабақтың төбесіндегі есу нүктесіңце болады. Майлы дақылдар сабақтың биіктігі, бұтақтылығы, көдценең қимасьшың пішіні мен түхтілш бойьшша жақсы ажырасады. Майлы дақылдар жалырақтарының қүрылысы мен мөлшері, сабақта орналасуы (кезектесіп, қарама-қарсы), тиігі (жай сағақты, жай отырған), тақтасының пішіні мен ара тістілігі-ажыратылады. Қырыққабат тұқымдас майлы дақылдарды (рапс, қыша, қышабас, арыш)бір-бірінен айыру қиынырақ.

Шанақтану жөне гүлдену кезевдері өсщціктер дамуының маңызды сатылары болып табылады, бұл кезеңдерде гүл шоғыры мен гүлдер түзіледі. Майлы дақылдарда әртүрлі типтегі гүл дгощры мен гулдер болады, олар күлтеше жапырақшалардың пішіні, мөлшері мен түстері бойынша ажыратылады. Жер жаңғағы мен күнжіт гүл шоғырын түзбейді, тек қана жекелеген гүлдері жапырақтар қолтығында отырады (68-кесте).

Өздерінің жеке дамуывда көптеген майлы дақылдар төмеңдегідей фенологаялық кезеңдерден өтеді: тұқымның (жемістің) өнуі, көктеу (егін көгі), шанақтану, гүлдену, пісу (69-кесте).