ا َقْسَامٌ - (Бөлімдер)

Есім сөздер мен етістіктер сегіз түрге бөлінеді:

1) صَحِيحٌ - (Дұрыс)

Құрамындағы түбірлі ف,ع,ل әріптерінің тұсында әлсіз әріптер және бір әріп екі рет қайталанып келмейтін сөз. Мысалы: فَعْلٌ - ضَرْبٌ ,فَعَلَ - ضَرَبَ

2) مُضَاعَفْ - (Қосарланған)

م ُضَعَفْ رباعي مُضَعَفْ ثلاثي

ع және ل әріптерінің тұсында екі ف және 1-ші ل, ع және 2-ші ل әріптерінің бірдей әріп келетін сөз. тұсында бірдей әріптер келетін сөз. Мысалы: فَعْلٌ - (فَرَرٌ) - فَرٌ Мысалы: فَعْلَلٌ - زَلْزَلٌ , فَعْلَلَ - زَلْزَلَ

3) مِثـَالٌ - (Дұрыс түрлес)

ف - әрпінің тұсында әлсіз әріп келетін сөз. Мысалы: فَعْلٌ - وَعْدٌ ,فَعَلَ - وَعَدَ

4) ا َجْوَفٌ - (Бос)

ع - әріпінің тұсында әлсіз әріп келетін сөз. Мысалы: فَعْلَ - قَوْلٌ ,فَعَلَ - قَوَلَ

5) نَاقِصٌ - (Жеткіліксіз)

ل - әрпінің тұсында әлсәз әріп келетін сөз. Мысалы: فَعْلٌ - رَمْيٌ ,فَعَلَ - رَمَيَ

6) لَفِيفٌ - (Екі есе бұрыс қосарланған)

ع және ل әріптерінің тұсында әлсіз әріп келетін сөз. Мысалы: فَعْلٌ- قَوْيٌ,فَعَلَ- قَوَيَ

7) مُلْتَو ِ - (Екі есе бұрыс ажыратылған)

ف және ل әріптерінің тұсында әлсіз әріп келетін сөз. Мысалы: فَعْلٌ- وَشْيٌ,فَعَلَ- وَشَيَ

8) مَهْمُزٌ - (Һәмзалі)

ف немесе ع немесе ل әріптерінің тұсында һәмза келетін сөз.

Мысалы: فَعْلٌ - قَرْءٌ ,فَعَلَ - قَرَأ ,فَعْلٌ - سَاْلٌ ,فَعَلَ - سَألَ ,فَعْلٌ - أخْذ ٌ,فَعَلَ - أخَذ َ

اِشْتِقَاقٌ

(Сөз жасам)

اِشْتِقـَاقٌ - сөзінің сөздік мағынасы - жасау, қалыптастыру деген мағынаны білдіреді. Иштиқақ сөзінеің терминдік мағынасы бір сөзден мағынасы мен әріптері ұқсас басқа бір сөзді жасау.

إسْمٌ

اِسْمُ مَصْدَرٌ اِسْمُ جَامِدٌ

Бұдан басқа ешқандай сөз жасалмайды. Масдардан белгілі бір сөзді

Тау, су, жер, адам аттары т.б. жатады. жасауға болады.

Мысалы: رَجُلٌ ,فَرَسٌ Мысалы: ضَرْبٌ ,قَتْلٌ

Араб грамматикасында исм масдардан он үш түрлі сөз формасын жасауға болады:

1)مَضِي - өткен шақ. فَتَحَ - ашты

2)مُضَرعٌ - келер шақ. يَفْتَحُ - ашады

3)اِسْمُ فَعِلٌ - істеуші. فَاتِحٌ - ашушы

4)اِسْمُ مَفْعُولٌ - орындалған. مَفْتُوحٌ - ашылған

5)فِعْلُ جَحْدٌ - болымсыз етістік. لَمْ يَفْتَحْ - ашпады

6)فِعْلُ نَفِي - келер шақтағы болымсыз етістік. لآ يَفْتَحُ - ашпайды

7)أمْرٌ - бұйрық рай. Екіге бөлінеді:

а) أمْرُ حَاضِرُ - екінші жаққа қатысты бұйрық рай. اِفْتَحْ - аш!

б) أمْرُ غَائِبٌ - үшінші немесе бірінші жаққа қатысты. لِيَفْتَحْ - ашсын!

8)فِعْلُ نَهِي - бұйрық райдың болымсыз етістігі. لآ تَفْتَحْ - ашпа!

9)اِسْمُ زَمَانٌ - мезгіл есімі. مَفْتَحُ - ашқан уақыт

10)اِسْمُ مَكَانٌ - мекен есімі. مَفْتَحٌ - ашқан жер

11) اِسْمُ آلآتٌ - құрал - жабдық есімі. مِفْتَاحٌ - кілт (ашатын құрал)

12) اِسْمُ تَفْضِيلٌ - салыстырмалы шырай أفْتَحُ - ашушырақ, көбірек ашушы

13) اِسْمُ تَصْغِيرٌ - кішірейтпелі шырай. مُفَيْتِيحٌ - кілтше (кішкентай ашатын нәрсе)

فِعْلٌ және فَاعِلٌ