اِسْمُ تَفْضِيلٌ (Салыстырмалы шырай)

اِسْمُ تَفْضِيلٌ - бір іс әрекеттің бір кісіде немесе бір затта басқаға қарағанда артығырақ, көбірек екендігін білдіреді. Қазақ салыстырмалы шырай деп аталады, яғни -рақ, -рек, -ырақ, -ірек, одан көрі, оған қарағанда, өте, ең, аса сияқты шылаулар арқылы жасалады. اِسْمُ تَفْضِيلٌ тек қана ثلاثي مُجَرَّد етістігінен ғана жасалады. Оның формуласы ер тегінде أفْعَلُ , ал әйел тегінде فُعْلَ болып жасалады. Оның алты жіктеу формасы бар.

مُذ َكَّرٌ	أنْصَرُ	Ең көп жәрдем беруші	مُفْرَدٌ
	أنْصَرَان ِ	Ең көп екі жәрдем беруші	مُثَنَّى
	أنْصَرُونَ	Ең көп жәрдем берушілер	جَمْعٌ
مُؤَنَّثٌ	نُصْرَي	Ең көп жәрдем беруші	مُفْرَدٌ
	نُصْرَيَان ِ	Ең көп екі жәрдем беруші	مُثَنَّى
	نُصْرَيَاة ٌ	Ең көп жәрдем берушілер	جَمْعٌ

ثلاثي مَزِيدٌ مُجَرَّد , , رباعي مَزِيدٌ رباعي етістіктерінің алдына أكْثَرُ ,أشَدُّ сөзі жалғану арқылы жасалады. Мысалы: أكْثَرُ اِجْتِهَادًا ,أشَدُّ اِجْتِيَاطًا

1) مَهْمُوزُ الَفَاءِ -етістігінде һәмза ا - ке айналады.Мысалы:,اَاْلَفُ - آلَفُ أءْمَنُ - آمَنُ

2)الْمُضَعَفُ - етістігінде қос әріп біріктіріледі. Мысалы: أقْلَلُ - أقَلُ ,أدْقَقُ - أدَقُّ

3) егер соңғы әріп عِلَّت әрпі болатын болса, ي әрпі ا - ке айналады. Мысалы: أعْلَيُ - أعْلَي ,أوْلَيُ - أوْلَي

اِسْمُ تَصْغِيرٌ (Кішірейтпелі шырай)

اِسْمُ تَصْغِيرٌ бір заттың кішкентайлығын, қадірсіздігін білдіру үшін немесе еркелету мақсатында қолданылады. Қазақ тілінде кітапша, кілтше, -ша, -ше, -шақ және кішкене, кішкентай деген жалғаулар жалғану арқылы жасалады.

اِسْمُ تَصْغِيرٌ ثلاثي مُجَرَّد - та فُعَيْلٌ формурасында жасалады. Мысалы: قَلَمٌ - قُلَيْمٌ ,مُهْرٌ - مُهَيْرٌ

اِسْمُ تَصْغِيرٌ жасау үшін есімнің бірінші әрпін даммалы етіп, екінші әрпін фатхалы етеміз де, үшінші әрпін сукунды иа (يْ) етеміз. Бұл иа (يْ) әрпін تـَصْغِيرٌ әрпі деп атайды. Мысалы: دَفْتَرٌ - دُفَيْتِرٌ ,بُلْبُلٌ - بُلَيْبِلٌ

مُذ َكَّرٌ	قُلَيْمٌ		Кішкентай қалам	مُفْرَدٌ
	قُلَيْمَان ِ	قُلَيْمَيْن ِ	Екі кішкентай қалам	مُثَنَّى
	قُلَيْمُونَ	قُلَيْمِينَ	Кішкентай қаламдар	جَمْعٌ
مُؤَنَّثٌ	قـُلـَيْمَة ٌ		Кішкентай қалам	مُفْرَدٌ
	قُلَيْمَتَان ِ	قُلَيْمَتَيْن ِ	Екі кішкентай қалам	مُثَنَّى
	قُلَيْمَاتٌ		Кішкентай қаламдар	جَمْعٌ