- •(Морфология)
- •(Формула)
- •ا َقْسَامٌ - (Бөлімдер)
- •2) مُضَاعَفْ - (Қосарланған)
- •(Етістік және істеуші)
- •فِعْلُ مَاضِى(Өткен шақ етістігі) مَعْلُومٌ فِعْلُ مَاضِى(Өткен шақ негізгі етістігі)
- •مَجْهُولٌ فِعْلُ جَحْدُ (Өткен шақтың болымсыз, ырықсыз етістігі)
- •ف ِعْلُ نَفِي (Осы және келер шақтың болымсыз етістігі)
- •مَعْلُمٌ فِعْلُ نَفِيُ الْحَال(Осы шақ болымсыз, негізгі етістік)
- •مَجْهُولٌ فِعْلُ نَفِيُ الْحَال (Осы шақ болымсыз, негізгі етістік)
- •مَعْلُمٌ فِعْلُ نَفِيُ الاِسْتِقْبَل (Келер шақ болымсыз, ырықсыз етістік)
- •مَجْهُولٌ فِعْلُ نَفِيُ الاِسْتِقْبَل (Келер шақ болымсыз, ырықсыз етістік)
- •1) أمْرُ الَحَاضِرُ- екінші жаққа қатысты бұйрық рай.
- •مَعْلُمٌ أمْرُ الَحَاضِرُ (Екінші жаққа қатысты негізгі етістіктің негізі түрі)
- •مَجْهُولٌ أمْرُ الَحَاضِرُ (Екінші жаққа қатысты негізгі етістіктің ырықсыз түрі)
- •2) أمْرُ الْغَائِبُ - бірінші және үшінші жаққа қатысты бұйрық рай.
- •مَعْلُمٌ أمْرُ غَائِبُ (Бірінші және үшінші жаққа қатысты бұйрық рай негізгі етістік)
- •مَجْهُولٌ أمْرُ غَائِبُ (Бірінші және үшінші жаққа қатысты бұйрық рай негізгі етістік)
- •فِعْلُ نَهِي (Бұйрық райдың болымсыз түрі) مَعْلُمٌ فِعْلُ نَهِي (Болымсыз бұйрық райдың негізгі етістігі)
- •مَجْهُولٌ فِعْلُ نَهِي (Болымсыз бұйрық райдың ырықсыз етістігі)
- •اِسْمُ زَمَانٌ و اِسْمُ مَكَانٌ (Мезгіл және мекен есімдері)
- •اِسْمُ آلاَتٌ (Құрал жабдық есімі)
- •اِسْمُ تَفْضِيلٌ (Салыстырмалы шырай)
- •اِسْمُ تَصْغِيرٌ (Кішірейтпелі шырай)
- •نُونُ الْتَعْقِيدِ (Күшейткіш нуны)
- •نُونُ الْتَعْقِيدِ (Күшейткіш нуны)
- •اِفْعَالٌ - бабы.
- •2) تَفْعِيلٌ - бабы.
- •3) مُفَاعَلَة ٌ - бабы
- •4) اِنْفِعَالٌ - бабы
- •5) اِفـْتِعَالٌ - бабы
- •6) تَفَعُّلٌ- бабы
- •7) تَفَاعُلٌ - бабы
- •8) اِفْعِلآلٌ - бабы
- •9) اِفْعِيلآلٌ- бабы
- •10) اِسْتِفْعَالٌ - бабы
- •11) اِفْعِيعَالٌ - бабы
- •12) اِفْعِوَّالٌ - бабы
- •(Сарф қағидалары)
نُونُ الْتَعْقِيدِ (Күшейткіш нуны)
Келер шақ етістігінің соңына жалғанып, оның мағынасын күшейту үшін жұмсалатын нун(ن) نُونُ الْتَعْقِيدِ (күшейткіш нуны) деп аталады. Мысалы: يَضْرِبَنَّ(міндетті түрде ұрады). Күшейткіш нунының екі түрі болады: 1) نُونُ الْتَعْقِيدِ حَفِيف 2) نُونُ الْتَعْقِيدِ سَكِيل. Хафифа - сукунды нун(نْ),сакила - ташдидті нун(نّ). Нун тағқиди хафифа жекеше және көпше түрледегі ер тегіндегі етістіктерге және жекеше түрдегі әйел тегіндегі етістіктерге жалғанады. Егер күшейткіш нуны соңғы әрпі дұрыс етістіктерге жалғанса, онда әлиф сукуннен фатхаға айналады. Мысалы: لآتـَضْرِبَنْ(еш уақытта ұрма). Күшейту нуны сөз соңындағы әлсіз әріптері түсіп қалған етістіктерге жалғанса,онда әлсіз әріп қайтып келеді де,фатха белгісіне ие болады. Мысалы: لآتَرْمِيَنْ(ешқашан лақтырма). Ескерту:күшейту нуны осы-келер шақ етістігіне жалғанғанда,осы шақ емес,келер шақ еске алынады
نُونُ الْتَعْقِيدِ (Күшейткіш нуны)
|
نُونُ الْتَعْقِيدِ سَكِيل |
نُونُ الْتَعْقِيدِ حَفِيف |
|
|||||||||||||||||||||
فِعْلُ نَهِي |
أمْرُ |
فِعْلُ نَفِي |
مُضَارِعٌ |
فِعْلُ نَهِي |
أمْرٌ |
فِعْلُ نَفِي |
مُضَارِعٌ |
|
||||||||||||||||
مَجْهُولٌ |
مَعْلُمٌ |
أمْرُ غَائِبٌ |
مَجْهُولٌ |
مَعْلُمٌ |
مَجْهُولٌ |
مَعْلُمٌ |
مَجْهُولٌ |
مَعْلُمٌ |
مَجْهُولٌ |
مَعْلُمٌ |
أمْرُ غَائِبٌ |
مَجْهُولٌ |
مَعْلُمٌ |
مَجْهُولٌ |
مَعْلُمٌ |
مَجْهُولٌ |
مَعْلُمٌ |
|
||||||
غَائِبٌ |
مُذ َكَّرٌ |
لآيُضْرَبَنَّ |
لآيَضْرِبَنَّ |
لِيُضْرَبَنَّ |
لِيَضْرِبَنَّ |
لآيُضْرَبَنَّ |
لآيَضْرِبَنَّ |
يُضْرَبَنَّ |
يَضْرِبَنَّ |
لآيُضْرَبَنْ |
لآيَضْرِبَنْ |
لِيُضْرَبَنْ |
لِيَضْرِبَنْ |
لآيُضْرَبَنْ |
لآيَضْرِبَنْ |
يُضْرَبَنْ |
يَضْرِبَنْ |
مُفْرَدٌ |
||||||
لآيُضْرَبَانِّ |
لآيَضْرِبَانِّ |
لِيُضْرَبَانِّ |
لِيَضْرِبَانِّ |
لآيُضْرَبَانِّ |
لآيَضْرِبَانِّ |
يُضْرَبَانِّ |
يَضْرِبَانِّ |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
مُثَنَّى |
||||||||
لآيُضْرَبُنَّ |
لآيَضْرِبُنَّ |
لِيُضْرَبُنَّ |
لِيَضْرِبُنَّ |
لآيُضْرَبُنَّ |
لآيَضْرِبُنَّ |
يُضْرَبُنَّ |
يَضْرِبُنَّ |
لآيُضْرَبُنْ |
لآيَضْرِبُنْ |
لِيُضْرَبُنْ |
لِيَضْرِبُنْ |
لآيُضْرَبُنْ |
لآيَضْرِبُنْ |
يُضْرَبُنْ |
يَضْرِبُنْ |
جَمْعٌ |
||||||||
غَائِبَة ٌ |
مُؤَنَّثٌ |
لآتُضْرَبَنَّ |
لآتَضْرِبَنَّ |
لِتَُضْرَبَنَّ |
لِتَضْرِبَنَّ |
لآتُضْرَبَنَّ |
لآتَضْرِبَنَّ |
تُضْرَبَنَّ |
تَضْرِبَنَّ |
لآتُضْرَبَنْ |
لآتَضْرِبَنْ |
لِتُضْرَبَنْ |
لِتَضْرِبَنْ |
لآتُضْرَبَنْ |
لآتَضْرِبَنْ |
تُضْرَبَنْ |
تَضْرِبَنْ |
مُفْرَدٌ |
||||||
لآتُضْرَبَانِّ |
لآتَضْرِبَانِّ |
لِتُضْرَبَانِّ |
لِتَضْرِبَانِّ |
لآتُضْرَبَانِّ |
لآتَضْرِبَانِّ |
تُضْرَبَانِّ |
تَضْرِبَانِّ |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
مُثَنَّى |
||||||||
لآيُضْرَبْنَانِّ |
لآيَضْرِبْنَانِّ |
لِيُضْرَبْنَانِّ |
لِيَضْرِبْنَانِّ |
لآتُضْرَبْنَانِّ |
لآتَضْرِبْنَانِّ |
يُضْرَبْنَانِّ |
يَضْرِبْنَانِّ |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
جَمْعٌ |
||||||||
مُخَاطَبٌ |
مُذ َكَّرٌ |
لآتُضْرَبَنَّ |
لآتَضْرِبَنَّ |
أمْرُ حَاضِرُ |
لِتُضْرَبَنَّ |
اِضْرِبَنَّ |
لآتُضْرَبَنَّ |
لآتَضْرِبَنَّ |
تُضْرَبَنَّ |
تَضْرِبَنَّ |
لآتُضْرَبَنْ |
لآتَضْرِبَنْ |
أمْرُ حَاضِرُ |
لِتُضْرَبَنْ |
اِضْرِبَنْ |
لآتُضْرَبَنْ |
لآتَضْرِبَنْ |
تُضْرَبَنْ |
تَضْرِبَنْ |
مُفْرَدٌ |
||||
لآتُضْرَبَانِّ |
لآتَضْرِبَانِّ |
لِتُضْرَبَانِّ |
اِضْرِبَانِّ |
لآتُضْرَبَانِّ |
لآتَضْرِبَانِّ |
تُضْرَبَانِّ |
تَضْرِبَانِّ |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
مُثَنَّى |
||||||||
لآتُضْرَبُنَّ |
لآتَضْرِبُنَّ |
لِتُضْرَبُنَّ |
اِضْرِبُنَّ |
لآتُضْرَبُنَّ |
لآتَضْرِبُنَّ |
تُضْرَبُنَّ |
تَضْرِبُنَّ |
لآتُضْرَبُنْ |
لآتَضْرِبُنْ |
لِتُضْرَبُنْ |
اِضْرِبُنْ |
لآتُضْرَبُنْ |
لآتَضْرِبُنْ |
تُضْرَبُنْ |
تَضْرِبُنْ |
جَمْعٌ |
||||||||
مُخَاطَبَة ٌ |
مُؤَنَّثٌ |
لآتُضْرَبِنَّ |
لآتَضْرِبِنَّ |
لِتُضْرَبِنَّ |
اِضْرِبِنَّ |
لآتُضْرَبِنَّ |
لآتَضْرِبِنَّ |
تُضْرَبِنَّ |
تَضْرِبِنَّ |
لآتُضْرَبِنْ |
لآتََضْرِبِنْ |
لِتُضْرِبِنْ |
اِضْرِبِنْ |
لآتُضْرَبِنْ |
لآتَضْرِبِنْ |
تُضْرَبِنْ |
تَضْرِبِنْ |
مُفْرَدٌ |
||||||
لآتُضْرَبَانِّ |
لآتَضْرِبَانِّ |
لِتُضْرَبَانِّ |
اِضْرِبَانِّ |
لآتُضْرَبَانِّ |
لآتَضْرِبَانِّ |
تُضْرَبَانِّ |
تَضْرِبَانِّ |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
مُثَنَّى |
||||||||
لآتُضْرَبْنَانِّ |
لآتَضْرِبْنَانِّ |
لِتُضْرَبْنََانِّ |
اِضْرِبْنَانِّ |
لآتُضْرَبْنََانِّ |
لآتَضْرِبْنََانِّ |
تَضْرَبْنَانِّ |
تَضْرِبْنَانِّ |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
جَمْعٌ |
||||||||
مُتَكَلِّمٌ |
|
لآاُضْرَبَنَّ |
لآأضْرِبَنَّ |
أمْرُ غَائِبٌ |
لِاُضْرَبَنَّ |
لِأضْرِبَنَّ |
لآاُضْرَبَنَّ |
لآأضْرِبَنَّ |
اُضْرَبَنَّ |
أضْرِبَنَّ |
لآاُضْرَبَنْ |
لآأضْرِبَنْ |
أمْرُ غَائِبٌ |
لِاُضْرَبَنْ |
لِأضْرِبَنْ |
لآاُضْرَبَنْ |
لآأضْرِبَنْ |
اُضْرَبَنْ |
أضْرِبَنْ |
مُفْرَدٌ |
||||
لآنُضْرَبَنَّ |
لآنَضْرِبَنَّ |
لِنُضْرَبَنَّ |
لِنَضْرِبَنَّ |
لآنُضْرَبَنَّ |
لآنَضْرِبَنَّ |
نُضْرَبَنَّ |
نَضْرِبَنَّ |
لآنُضْرَبَنْ |
لآنَضْرِبَنْ |
لِنُضْرَبَنْ |
لِنَضْرِبَنْ |
لآنُضْرَبَنْ |
لآنَضْرِبَنْ |
نُضْرَبَنْ |
نَضْرِبَنْ |
جَمْعٌ |
||||||||
ثلاثي مُجَرَّد
ثلاثي مُجَرَّد - тың алты жасалу формуласы бар. Олар өткен шақта жәнеосы, келер шақта ف,ع,ل формуласы бойынша ع тұсындағы әріп өзгеріп отырады.
Аудармасы |
أمْثَالُ |
أمْرٌ |
مُضَارِعٌ |
مَضِي |
بَابٌ |
||
Ұру |
اِضْرِبْ |
يَضْرِبُ |
ضَرَبَ |
اِفْعِلْ |
يَفْعِلُ |
فَعَلَ |
1 |
Жәрдем беру |
اُنْصُرْ |
يَنْصُرُ |
نَصَرَ |
اُفْعُلْ |
يَفْعُلُ |
فَعَلَ |
2 |
Тыйым салу |
اِمْنَعْ |
يَمْنَعُ |
مَنَعَ |
اِفْعَلْ |
يَفْعَلُ |
فَعَلَ |
3 |
Тыңдау, құлақ салу |
اِسْمَعْ |
يَسْمَعُ |
سَمِعَ |
اِفْعَلْ |
يَفْعَلُ |
فَعِلَ |
4 |
Жұмсақ болу |
اِنْعِمْ |
يَنْعِمُ |
نَعِمَ |
اِفْعِلْ |
يَفْعِلُ |
فَعِلَ |
5 |
Құрметке бөлену |
اُشْرُفْ |
يَشْرُفُ |
شَرُفَ |
اُفْعُلْ |
يَفْعُلُ |
فَعُلَ |
6 |
فَتحَة كَسْرَة
فَتْحَة ضَمَّة
فَتحَتَان
كَسْرَة فَتحَة
كَسْرَة كَسْرَة
ضَمَّتَان
1) Алғашқы үш формуланың ләзім етістігінің масдары فُعُولٌ формуласында келеді. Мысалы: دَخَلَ - يَدْخُلُ - دُخُولٌ ,جَلَسَ - يَجْلِسُ - جُلُوسٌ ,نَهَضََ - يَنْهَدُ - نُهُودٌ
2) Төртінші баб فَعِلَ ,يَغْعَلُ формуласындағы ләзім етістіктердің мастары көбінесе فَعَلٌ формуласында келеді.
Мысалы: عَطِشَ - يَعْطَشُ - عَطَشٌ ,فَرِخَ - يَفْرَخُ - فَرَخٌ
3) Алғашқы 4 формуланың Муттағадди етістіктерінің массдары көбінесе فَعْلٌ формуласында келеді.
Мыслы: - يَجْبَأُ - جَبْءٌ ,حَمِدَ - يَحْمَدُ - حَمْدٌ ,جَبَأ رَفَدَ - يَرْفِدُ - رَفْدٌ ,رَفَضَ - يَرْفُضُ - رَفْضٌ
4) Алтыншыفَعُلَ - يَفْعُلُ формуласының масдары көбінесеفَعَالَة ٌ жәнеفُعُولَة ٌ формуласына келеді. Мысалы: نَظُفَ - يَنْظُفُ - نَظَافَة ٌ ,سَهُلَ - يَسْهُلُ - سُهُولَة ٌ
А) ع және ل тұсындағы әріптері бірдей болған етістіктер, егер ләзм етістік болса 1-ші формулаға, ал егер мутағадди етістік болса 2-ші формулаға түседі.
Мысалы: فَرَّ - يَفِرُّ - فِرَارٌ (қашты), رَدَّ - يَرُدُّ - رَدٌّ (қайтарды)
Ә) Үшінші فَعَلَ - يَفْعَلُ формуласында келетін етістіктердің ع жәнеل тұсында ғыәріптер изһар әріптерінен ا,ح,خ,ه,ع,غ болуы қажет.
Мысалы: جَعَلَ - يَجْعَلُ - جَعْلٌ (жасау), خَضَعَ - يَخْضَعُ - خُضُوعٌ (иілу)
Б) Төртінші فَعِلَ - يَفْعَلُ формуласына реніш,қуаныш,сырқат,сәтсіздік және түр,түс,кемісту сипатты білдіретін етістік жатады.
Мысалы: تَرِحَ - يَتْرَحُ - تَرَحٌ (қапа болу), سَقِمَ - يَسْقَمُ - سَقَمٌ (сырқаттану), عَرِجَ - يَعْرَجُ - عَرَجٌ (шолақ болу),- جَذ َلٌ جَذِ ل - يَجْذ َلُ (шаттану), عَجِمَ - يَعْجَمُ - عَجَمٌ (кекештену)
В) Бесінші فَعِلَ- يَفْعِلُ формуласында өте аз, санаулы ғана етістіктер бар. Олар мыналар: حَسِبَ ,يَئِسَ ,نَعِمَ ,يَبِسَ ,وَمِقَ ,وَفِقَ ,وَثِقَ ,وَرِعَ ,وَرِمَ ,وَلِهَ ,وَرِيَ ,وَلِيَ
Г) 6-шы فَعُلَ - يَفْعُلُ формуласында адам бойндағы табиғи сипаттармен қасиеттерді білдіретін сөздер келеді.
Мысалы: حَسُنَ - يَحْسُنُ - حُسْنٌ (әдемі болу),يَصْغُرُ - صِغَرٌ صَغُرَ - (кішкентай болу).
ثلاثي مَزِيدٌ
ثلاثي مَزِيدٌ формуласы түбірі үш әріпті етістікке зәйд әріптер қосылу арқылы жасалды. Бір етістіктен мағынасы жақын болған түрлі сөз формуласы жасалады. Қазақ тіліндегі «ұрды» етістігінен «ұрылды», «ұрып жіберді», «ұрайын деп жатыр», «ұрысты», «ұрдырды» деген сөздер жасалған сияқты. Мысалы: سَمِعَ (естіді), أسْمَعَ (естіртті), اِسْتَمَعَ (тыңдады), تَسَامَعَ (бір-бірінен естіді), سَمَّعَ (Аллаһ Тағала естіді), تَسَمَّعَ (естуге ұмтылды).
ثلاثي مَزِيدٌ етістігінің масдары өзіне тән ғана формулада жасалады. Сөздікке қарауды талап етпейді.
أمْثَالُ |
مَصْضَرٌ |
أمْرٌ |
مُضَارِعٌ |
مَضِي |
№ |
|||
اِكْرَامٌ |
أكْرِمْ |
يُكْرِمُ |
أكْرَمَ |
اِفْعَالٌ |
أفْعِلْ |
يُفْعِلُ |
أفْعَلَ |
1 |
تَصْرِيفٌ |
صَرِّفْ |
يُصَرِّفُ |
صَرَّفَ |
تَفْعِيلٌ |
فَعِّلْ |
يُفَعِّلُ |
فَعَّلَ |
2 |
مُضَارَبَة ٌ |
ضَارِبْ |
يُضَارِبُ |
ضَارَبَ |
مُفَاعَلَة ٌ |
فَاعِلْ |
يَفَاعِلُ |
فَاعَلَ |
3 |
اِنْصِرَافٌ |
اِنْصَرِفْ |
يَنْصَرِفُ |
اِنْصَرَفَ |
اِنْفِعَالٌ |
اِنْفَعِلْ |
يَنْفَعِلُ |
اِنْفَعَلَ |
4 |
اِكْتِسَابٌ |
اِكْتَسِبْ |
يَكْتَسِبُ |
اِكْتَسَبَ |
اِفْتِعَالٌ |
اِفْتَعِلْ |
يَفْتَعِلُ |
اِفْتَعَلَ |
5 |
تَصَرُّفٌ |
تَصَرَّفْ |
يَتَصَّرَفُ |
تَصَرَّفَ |
تَفَعُّلٌ |
تَفَعَّلْ |
يَتَفَعَّلُ |
تَفَعَّلَ |
6 |
تَضَارُبٌ |
تَضَارَبْ |
يَتَضَارَبُ |
تَضَارَبَ |
تَفَاعُلٌ |
تَفَاعَلْ |
يَتَفَاعَلُ |
تَفَاعَلَ |
7 |
اِحْمِرَارٌ |
اِحْمَرَّ |
يَحْمَرُّ |
اِحْمَرَّ |
اِفْعِلآلٌ |
اِفْعَلَّ |
يَفعَلُّ |
اِفْعَلَّ |
8 |
اِحْمِيرَارٌ |
اِحْمَارَّ |
يَحْمَارُّ |
اِحْمَارَّ |
اِفْعِيلآلٌ |
اِفْعَالَّ |
يَفْعَالُّ |
اِفْعَالَّ |
9 |
اِسْتِخْرَاجٌ |
اِسْتَخْرِجْ |
يَسْتَخْرِجُ |
اِسْتَخْرَجَ |
اِسْتِفْعَالٌ |
اِسْتَفْعِلْ |
يَسْتَفْعِلُ |
اِستَفْعَلَ |
10 |
اِحْدِ يدَابٌ |
اِحْدَوْدِ بْ |
يَحْدَوْدِ بُ |
اِحْدَوْدَ بَ |
اِفْعِيعَالٌ |
اِفْعَوْعِلْ |
يَفْعَوْعِلُ |
اِفْعَوْعَلَ |
11 |
اِحجْلِوَّازٌ |
اِجْلَوِّزْ |
يَجْلَوِّزُ |
اِجْلَوَّزَ |
اِفْعِوَّالٌ |
اِفْعَوِّلْ |
يَفْعَوِّلُ |
اِفْعَوَّلَ |
12 |