10. Функцыянаванне беларускай мовы ва ўмовах білінгвізму

Рэспубліка Беларусь ўяўляе сабой шматнацыянальную дзяржаву з шырока распаўсюджаным двухмоўем (білінгвізмам).

Значная частка насельніцтва тэрыторыі Беларусі карыстаецца дзвюма мовамі. Двухмоўе ў нашай краіне з’яўляецца дзяржаўным, паколькі статус афіцыйнай ці дзяржаўнай выконваюць дзве мовы: руская і беларуская.

Білінгвізм на тэрыторыі Беларусі ўзнік даўно. Ужо ў перыяд ВКЛ існавала беларуска-царкоўнаславянскае двухмоўе. З пашырэннем польскай мовы ў краіне пачало складвацца беларуска-польскае двухмоўе. Калі ж беларускія землі ўвайшлі ў склад Расійскай імперыі, шырока развіваецца беларуска-рускае двухмоўе. Такім чынам, моўная сітуацыя на Беларусі ў пэўныя гістарычныя перыяды характарызавалася як шматмоўная..

Сучасная моўная сітуацыя на Беларусі характарызуецца пераважна суіснаваннем і выкарыстаннем беларускай і рускай моў і можа быць вызначана як беларуска-рускае двухмоўе. Нацыянальнае беларуска-рускае двухмоўе прадстаўлена:

 індывідуальным беларуска-рускім двухмоўем, калі побач з роднай беларускай мовай двухмоўны індывід выкарыстоўвае і рускую мову;

 руска-беларускім двухмоўем, калі побач з рускай мовай двухмоўны індывід выкарыстоўвае беларускую мову;

 індывідуальным беларускім аднамоўем ці індывідуальным рускім аднамоўем.

Побач з беларуска-рускім двухмоўем на тэрыторыі Беларусі ў месцах сумеснага пражывання беларусаў з палякамі, літоўцамі, латышамі, украінцамі існуе беларуска-польскае, беларуска-літоўскае, беларуска-латышскае, беларуска-ўкраінскае двухмоўе. Для небеларускага насельніцтва яно мае характар польска-беларускага, літоўска-беларускага, латышска-беларускага і г. д. Паколькі ў гэтых раёнах функцыянуе і руская мова, можна гаварыць, напрыклад, пра мясцовае беларуска-польска-рускае і г.д. шматмоўе.

Сёння і беларуская, і руская мовы выкарыстоўваюцца ў большасці важнейшых сфер, аднак у колькасных адносінах пераважае ўсё ж руская.

№11 Білінгвізм. Аспекты білінгвізму

Білінгвізм (двухмоўе) – валоданне і папераменнае карыстанне дзвюма мовамі. Калі ва ўжытку знаходзяцца тры і больш моў – гэта шматмоўе або полілінгвізм. Тыпы білінгвізму: індывідуальны білінгвізм - веданне дзвюх моў уласціва асобным членам соцыуму, калектыўны білінгвізм - калі двухмоўнымі з‘яўляюцца цэлыя групы, калектывы, нацыянальны білінгвізм - двухмоўе пашырана сярод усіх прадстаўнікоў нацыі. На сучасным этапе ў Беларусі існуе беларуска-рускае двухмоўе. На тэрыторыі Беларусі двухмоўе існавала даўно, хоць яго характар мяняўся.

Білінгвізм – з'ява складаная, шматбаковая, таму даследуецца ў трох аспектах: псіхалагічным, педагагічным, сацыялінгвістычным.

Псіхалагічны аспект двухмоўя звязаны з асаблівасцямі псіхалагічнага складу індывіда, з яго разумовымі здольнасцямі, эмацыйнай прыстасаванасцю, з праблемамі пераключэння з аднаго моўнага кода на другі. З пазіцый псіхалінгвістыкі білінгвізм – гэта здольнасць ужываць у камунікацыі дзве моўныя сістэмы. Е.М. Верашчагін выдзяляе тры ўзроўні білінгвізму: рэцэптыўны (разуменне маўлення, якое належыць другаснай маўленчай сістэме), рэпрадуктыўны (уменне ўзнавіць прачытанае і пачутае), прадуктыўны (уменне не толькі разумець і ўзнаўляць, але і будаваць асэнсаваныя выказванні). Некаторыя даследчыкі вылучаюць такія тыпы білінгвізму: каардынатыўны – аднолькавае валоданне дзвюма мовамі, і змешаны, калі другая мова засвойваецца пры ўжо сфарміраванай сістэме першай мовы. Пры змешаным двухмоўі набытая мова заўсёды зведвае ўплыў першай, таму адчуваецца пастаянная барацьба з роднай мовай. У навуковай літаратуры адрозніваюць два тыпы білінгвізму: пасіўны (залежны), актыўны (незалежны). У пасіўным білінгвізме звычайна сістэма роднай мовы выступае як дамінантная, яна перадае другой моўнай сістэме свае катэгорыі і формы. Пры актыўным білінгвізме кожная з моў функцыянуе незалежна, самастойна.

Педагагічны бок двухмоўя закранае розныя аспекты навучання другой мове, у тым ліку і ўплыў адной мовы на працэс засваення другой.

Сацыялінгвістычны аспект праблемы двухмоўя ахоплівае кола пытанняў як: сфера выкарыстання першай і другой мовы; ступень авалодвання мовамі і г.д. Вылучаюць наступныя разнавіднасці двухмоўя: індывідуальнае, калі дзвюма мовамі валодаюць толькі асобныя члены калектыву; групавое, калі двухмоўнымі з'яўляюцца цэлыя групы або асобныя слаі; поўнае, ці суцэльнае, калі двухмоўе з'яўляецца характэрным для ўсіх сацыяльна-культурных груп народа; дзяржаўнае, калі ў адной краіне статус афіцыйнай, дзяржаўнай маюць дзве мовы. Па іншых крытэрыях можна выдзеліць такія тыпы двухмоўя: кантактнае, якое ўзнікае ў выніку сумеснага жыцця двух народаў і некантактнае, калі непасрэдны кантакт паміж групамі адсутнічае.

№12-13 Паняцце моўнай інтэрферэнцыі. Віды інтэрференцыіі.

У сітуацыі двухмоўя ўзаемадзеянне моў, якія кантактуюць, прыводзіць да інтэрферэнцыі. Інтэрферэнцыя – узаемадзеянне элементаў розных моў сістэм ва ўмовах білінгвізму.Гэта ўзаемадзеянне выражаецца ў адхіленні ад нормаў іншай мовы, несвядомым перанясенні ў яе сістэму асаблівасцей роднай мовы. Узровень інтэрферэнцыі залежыць ад ступені авалодання другой мовай, ад умення свядома адрозніваць факты розных моў і інш.

Віды інтэрферэнцыі: 1) фанетычная, калі у маўленні білінгва на адной мове сустракаюцца фанетычныя рысы другой мовы 2) акцэнтная звязана з разыходжаннямі ў націску ў рускіх і беларускіх лексемах 3) лексічная выклікана наяўнасцю разыходжанняў або частковага падабенства ва ўласналексемным і семантычным аспектах беларускай дзвюх моў. 4) марфалагічная звязана з разыходжаннямі ў граматычным афармленні лексем, асабліва тых, якія маюць агульныя карані. Гэта разыходжанні ў родзе, ліку, склоне назоўнікаў, ва ўтварэнні сінтэтычных формаў вышэйшай і найвышэйшай ступені параўнання прыметнікаў, у склонавых формах лічэбнікаў, ужыванні дзеепрыметнікаў і дзеепрыслоўяў і г.д 5) сінтаксічная выклікаецца адрозненнямі ў будове словазлучэнняў, простых і складаных сказаў. 6) словаўтваральная звязана з несупадзеннем словаўтваральных фармантаў аднакаранёвых беларускіх і рускіх слоў.

№14-15 Нормы беларускай мовы. Фанетычныя, арфаэпічныя, словаўтваральныя, марфалагічныя і сінтаксічныя

асаблівасці беларускай літаратурнай мовы.

Норма – найбольш пашыранае і агульнапрынятае выкарыстанне моўных сродкаў, якое стала ўзорным і таму заканадаўча замацаваным у выглядзе правіл, рэгламентацый. Нормы беларускай літаратурнай мовы – гэта прынятыя ў грамадска-маўленчай практыцы адукаваных людзей правілы ўзорнага вымаўлення і напісання, словаўтварэння і словаўжывання.

Бел літ мова, як і іншыя мовы, мае свае нормы: арфаэпічныя (правільнасць вымаўлення гукаў і іх спалучэнняў), акцэнталагічныя (правільная пастаноўка націску ў слове і ў спалучэннях слоў), лексічныя (правільны выбар слова для адпаведнага паняцця і для пэўнага кантэксту), марфалагічныя (правільнае ўтварэнне і ўжыванне словаформ), сінтаксічныя (правільнае спалучэнне слоў і пабудова сказаў у адпаведнасці з правіламі літаратурнай мовы), пунктуацыйныя (правільная пастаўка знакаў прыпынку), словаўтваральныя (правільнае ўтварэнне ноых слоў у адпаведнасці з правіламі бел мовы), стылістычныя (выкарыстанне моўных сродкаў у адпаведнасці з пэўным стылем).

Фанетычныя асаблівасці(напрыклад, у рускіммаўленні білінгва сустракаюцца такія беларускамоўныя фанетыч-ныя рысы, як цвёрдае р, ч на месцы рускіх мягкіх р’ і ч’, фрыка-тыўнае г на месцы выбухнога г, мяккія дз’ і ц’ на месцы д’ і т’, афрыката дж, пераход зычных в, л у ў, прыстаўныя зычныя в, г, прыстаўныя галосныя а, і, ярка выражанае аканне і г.д.). Арфаэпічныя асаблівасці (правільнасць вымаўлення гукаў, слоў, выказванняў). Словаўтваральнай асаблівасцю з'яўляецца несупадзенне словаўтваральных фармантаў аднакаранёвых беларускіх і рускіх слоў: рус. читательница– бел. чытачка, рус. дет-ский– бел. дзіцячы, рус. шептаться– бел. шаптацца, рус. бесприн-ципный– бел. беспрынцыповы, рус. вблизи– бел. паблізу. Марфалагічныя асаблівасці (правільнае ўтварэнне і ўжыванне словаформ). На-прыклад, рус. шинель, собака, медаль, степь, насыпь, надпись – жаночы род, бел. шынель, сабака, медаль, стэп, насып, надпіс –мужчынскі род; рус. писать чернилами– бел. пісаць чарнілам; рус. чистый– чище, бел. чысты– чысцейшы; рус. тремя, че-тырьмя– бел. трыма, чатырма; рус. завявший– бел. завялы;рус. улыбаясь– бел. усміхаючыся. Сінтаксічныя асаблівасці (правільнае спалучэнне слоў і пабудова сказаў у адпаведнасці з правіламі літаратурнай мовы). (параўн. белар. дзякаваць сябру, смяяцца з другіх, паслаць па бацьку, захварэць на грып, два сталы, дакрануцца да рукі, ісці лесам, з прычыны занятасці– рус. благодарить дру-га, смеяться над другими, послать за отцом, болеть гриппом, два стола, прикоснуться к руке, идти по лесу, по причине заня-тости). Структура сказаў таксама мае некаторыя адрозненні: рус.В одном из переулков встретились ему два друга– бел. У адным завулку ён сустрэў двух сяброў; рус. Приятно ходить по новым местам, всматриваться в картины, встречающиеся на пути–бел. Прыемна было хадзіць па новых мясцінах, углядацца ў ма-люнкі, што трапляюцца ў падарожжы.