50)Холинорецепторларға әсер ететін заттар

Холинергиялық синапстарда қозудың берілуі ацетилхолиннің қатысуында жүзеге асады.Ацетилхолин холинергиялық нейрондар ұштарының цитоплазмасында синтезделедіАцетилхолин α-суббіріліктермен байланысады, бұл иондық каналдарды ашып, постсинаптикалық мембрананың деполяризациясын шақырады. Әр жерде орналасқан холинорецепторлардың фармакологиялық заттарға сезімталдығы әр түрлі. Осыған байланысты олар мускаринге сезімтал және никотинге сезімтал холинорецепторларға¹ (М-холинорецепторлар және Н-холинорецепторлар) бөлінеді. М-холинорецепторлар атқарушы мүшелердің постсинаптикалық мембранасындағы постганглионарлық холинергиялық (парасимпатикалық)талшықтардыңұштарындаорналасқан. Сонымен қатар (ОЖЖ-дегі вегетативті ганглийлердің' нейрондарында (бас миының қыртысында, ретикулярлы формацияда) бар. Әр жерде шоғырланған М-холинорецепторлардың фармакологиялық заттарға біркелкі емес сезімталдығымен байқалатын гетерогендігі дәлелденген. М_]-холинорецепторлар (вегетативті ганглийлерде және ОЖЖ-де), М₂-холинорецепторлар (жүректегі М-холинорецепторлардың негізгі тип тармағы)² жәнеМ₃-холинорецепторлар (тегіс бұлшық еттерде, көбіне экзокринді бездерде) бар. М-холинорецепторларға заттардың негізгі әсерлері олардың постсинаптикалықМ₂- және М₃-холинорецепторларымен өзара әрекеттесуіне байланысты. Сондықтантақырыптыжеңілдетуүшінхолинорецепторлардыңтүрлері көрсетілмейді, тек М-холинотропты препараттар ғана аталады. Н-холинорецепторлар барлық преганглионарлы талшықтар ұштарының ганглионарлы нейрондарының постсинптикалық мембранасында (симпатикалық және парасимпатикалық ганглийлерде), бүйрек үсті безінің милы қабатында, синокаротидті аймақта, қаңқа бұлшықеттерініңаяқтаушы пластинкаларында және ОЖЖ-сінде (нейрогипофизде, Реншоу жасушаларында және т.б.) орналасқан. Н-холинорецепторлардың заттарға сезімталдығы әр түрлі. Мысалы, вегетативті ганглийлердің Н-холинорецепторларының (нейроналды түріндегі Н-холинорецепторлар) қаңқа бұлшық еттерінің Н-холинорецепторларынан (бұлшық еттер түріндегі Н-холинорецепторлар) айтарлықтай өзгешілігі бар. Ганглийлерді (ганглиоблокаторлық заттар)немесежүйке-бұлшықеттікберілулерді(кураре тәрізді заттар) таңдамалы тежеу осы жағдаймен түсіндіріледі. Нейроэффекторлы синапстарда ацетилхолиннің босап шығуын реттеуге пресинаптикалық холино- және адренорецепторлар қатысады. Олардың қозуы ацетилхолиннің босап шығуын тежейді. Ацетилхолин Н-холинорецепторлармен өзара байланыса отырып, олардың конформациясын өзгертеді және постсинаптикалық мембрананыңөткізгіштігін жоғарылатады. Ацетилхолиннің қоздырғыш әсерінде натрий иондары жасуша ішіне еніп, постсинптикалық мембрананың деполяризаци потенциалының генерациясына әкелетін жалпы синаптикалық потенциалмен жүреді. Кейіннен синаптикалық аумақпен шектелген жергілікті қозу жасушамембранасының өне бойына тарайды. М-холинорецепторлардыынталандырғанда сигналдың берілуінде G-белоктар мен екіншілікберілгіштер [циклды аденозинмонофосфат - цАМФ; 1,2-диацилглицерол инозитол (1,4,5) трифосфаты] маңызды рөл атқарады.

Ацетилхолиннің әсері өте қысқа, өйткені ол ацетилхолинэстераза ферментімен жылдам гидролизге түседі (мысалы, жүйке-бұлшық еттік синапстарда) немесе синаптикалық саңылаудан шығып кетеді (вегетативті ганглийлерде). Ацетилхолиннің гидролизіңде пайда болған холиннің көпшілігі (50%) пресинаптикалық ұштарменен ұсталып, ацетилхолиннің қайта биосинтезінде қолданылу үшін цитоплазмаға тасымалданады. Заттар синаптикалық берілуге қатысы бар түрлі үрдістерге әсер етуі ясын шақырады. потенциалының генерациясына әкелетін жалпы синаптикалық потенциалмен жүреді. Кейіннен синаптикалық аумақпен шектелген жергілікті қозу жасушамембранасының өне бойына тарайды. М-холинорецепторлардыынталандырғанда сигналдың берілуінде G-белоктар мен екіншілікберілгіштер [циклды аденозинмонофосфат - цАМФ; 1,2-диацилглицерол инозитол (1,4,5) трифосфаты] маңызды рөл атқарады. потенциалының генерациясына әкелетін жалпы синаптикалық потенциалмен жүреді. Кейіннен синаптикалық аумақпен шектелген жергілікті қозу жасушамембранасының өне бойына тарайды. М-холинорецепторлардыынталандырғанда сигналдың берілуінде G-белоктар мен екіншілікберілгіштер [циклды аденозинмонофосфат - цАМФ; 1,2-диацилглицерол инозитол (1,4,5) трифосфаты] маңызды рөл атқарады.

Сонымен, ацетилхолиннің, сондай-ақ медиатордың шығуына кедергі жасайтын ботулин токсинінің босап шығуын күшейтетін пресинаптикалық ұштар деңгейінде карбахолин әсер етеді. Пресинаптикалық мембрана арқылы холиннің тасымалдануын (нейроналды ұсталу) заттардың, әсер механизмін анықтайтын тәжірибелерде қолданылатын гемихолиний тежейді. Холинорецепторларғатікелейхолиномиметикалық(ацетилхолин, пилокарпин, цитизин) және холиноблокаторлық (М-холиноблокаторлар, ганглиоблокаторлар, кураре тәрізді заттар) заттар әсер етеді. Ацетилхолинэстераза ферментін тежеу үшін холинэстеразаға қарсы заттар (прозерин және т.б.) қолданылуы мүмкін. Дәрілік препараттар ретінде холинорецепторлар мен ацетилхолинэстеразаға әсер ететін заттар үлкен қызығушылык тудыруда.

Холинорецепторларға әсер ететін заттар ынталандырғыш (холиномиметикалық¹) немесе тежегіш (холиноблокаторлық) әсер көрсетулері мүмкін. Мұндай заттардың жіктелуінің негізі болып олардың белгілі бір холинорецепторларға әсерлерінің бағыты табылады. Осы принциптерге байланысты холинергиялық синапстарға әсер ететін заттар келесі түрде жүйеленуі мүмкін: