16.Material resurslary,onun bahalanyshy we toporlara bolunishi

Tiirkmenistanda buhgalter hasaby baradaky diizgiinnamada hem-de buhgalter hasaby baradaky kanuncylykda ahli material gymmatlyklar su asakdaky toparlara bolunydrler:

1. Cig mallar we materiallar;

2. Satyn alynmaly yarym fabrikatlar, toplayjy oniimler, konstruksiyalar we detallar;

3. Yangyc;

4. Gap we gap materiallary;

5. Gordaky saylar;

6. Gayry materiallar;

7. Beyleki taraplara tazeden islemage berlen materiallar;

8. Gurlusyk materiallary;

9. Arzan we tiz könelyan zatlar

Cig mallar senagatda tayyar gorniusinde alynyar, ya-da karhanada tazeden islenmegi netijesinde alynyar. Mysal nebit tayyar gornusinde tebigatda gazylyp alynyar. Nebit birnaçe önümleri, mysal ücin : benzini ondurmek üçin hyzmat edyar .

Esasy materiallara tayyar onumleri ondurmek ucin harclanylyan materiallar gatnasdyrylyar. Mysal iicin, stol ya-da stul ondürmek ücin esasy material bolup agac hyzmat edyar.

Yarym fabrikatlar diyip bir öniimcilikde tayyar bolan onüm, beyleki önümcilikde bolsa cjg mal bolup hyzmat edyan maddy gymmatlyklar gatnasdyrylyar. Mysal iicin, üwelen et doňdurma, ahli karhanalarda öndiirilyan gerekli maksatlar ucin beyleki karhanalardan alynyar.

Komekci materiallara dndiirilen tayyar dnumleri bellenilen olceglere ya-da toparlara layyk getirmek iicin, owadanlamak iicin ulanylyan materiallar degislidirler. Mysal iicin, laklar, rehkler.

Ýangyja tebigatdan gazylyp alynyan ya-da diirli ih tehnologiki proseslerinde dndiirilen yangyjyh ahli gorniisleri ris degislidir. Yangyc gaty gornsde suwuk gorniisde, gaz bolup bilyar. Hazirki ddwiirde yangyjyh ahli gorniisleri ulanylyar.

Ondiirilen gaplara öndiirilen öniimleri gaplamak ücin ulanylyan çüyşeler bankalar we beyleki gap materiallary gatnasdyrylyar.

Senagat karhanalarynda stanoklaryň, masynlaryň, enjamlaryň we tehnologiki liniyalaryň birnace gorniisleri ulanylyar. şolary abatlamak ücin ya-da bellenen wagty belli bir böleklerini calyşmak iicin diirli atiyaclyk saylary ulanylyar. Olaryn sanawy degisli resminamalarda gorkezilyar.

Arzan we tiz könelyan zatlara bahasy 2 minimal aylykdan arzan bolan ya-da ulanylyan mohleti bir yyldan az bolan zatlara gatnasdyrylyar.

Buhgalter hasabynda oniimcilik dtiyaglyklary № 10 njy we № 12-nji hasapnamalarda hasaba alynyar. № 10 -njy hasapnamada su asakdaky komekci hasapnamalar ulanylyar :

1. 10/1 - çig mal we materiallar;

2. 10/2 - satyn alnan yarym fabrikatlar toplayjy oniimler, konstruksiyalar we detallar;

3. 10/3 - yangyc;

Materiallar buhgalter hasabynda bahalamak iicin onuh oziine diisyan gymmaty boyunca hasaplanylyar we bahalanyar. Onuh diiziiminde sular degislidir:

1. Satyn alys gymmaty.

2. Ulag harajatlary.

3. Materiallary yiiklemek we diisiirmek bilen baglansykly harajatlar.

4. Tebigi kemelmanih caklerinde materiallarynyn yetmezcjliginden yuze çykyan yitgiler.

5. Diirli cykdajylar.

17. Esasy serişdeleriň abatlanşynyň hasaby.

Önzmçiligiň başynda uzak wagtyň dowamynda hereket edýän esasy serişdelere gündelik gözegçilikden (ýaglamak, sazlamak) başga-da abatlaýyş hem ýüze çykýar.

Esasy serişdeleriň abatlan-şynyň şu görnüşleri bolup biler:

1)Düýpli bejergi; 2)ortaça bejergi; 3)gündelik bejergi

Düýpli abatlaýyş diýip bejergi edilýän obýektyň könelýän detallary hemmesiniň çalşyrylmagyna aýdylýar. Bu abatlaýyşyň geçirliş döwri 1 ýyldan artyk bolýar.

Ortaça abatlaýyş diýip könelen detallaryň bölekleýin çalşyrylmagyna aýdylýar.

Gündelik abatlaýyş diýip bolsa esasy serişdeleriň işläp durmagy üçin käbir detallarynyň çalşmagna ýa-da düzedilmegne aýdylýar.

Bu atiýaçlyga pul geçirmeler edilende buhgalteriýada şeýle görnüşde resmileş-ýär:

Dt 23 “Kömekçi önümçilik” hasapnamasy

Dt 25 “Umumy önümçilik çykdaýjylar” hasapnamasy

Dt 26 “Umumy hojalyk çykdaýjylary” hasapnamasy

Dt 29 “Hyzmat edýän önümçilikler we hojalyklar” hasapnamasy

Kt 89 “Geljek döwrün çykdaýjylarna we töleglerine ätiýaçlyk” hasapnamasy

“Abatlaýyş gaznasy” kömekçi hasapnamasy