49Тапсырыс берушілермен есеп айырусының есебі.

Сатып алушылар және тапсырыс берушілермен есеп айырысу операцияларын жүргізуде маңызы жағынан күрделі болып танылатын, дебиторлық борыштар есебін жүргізуге арналған 1210 – «Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің қысқа мерзімді дебиторлық борыштары» шотының атқаратын міндеттері ауқымды. Осы шотта сатып алушылардың және тапсырыс берушілердің өнімдер, тауарлар, қызметтер сомасын төлеу жөніндегі төлеуге қабылдап алған шот-фактуралары, басқа да есеп айырысуға жататын құжаттардағы сомалардың есебі жүргізіледі. Бұл шоттарға жазылған сомалар дебиторлық борыштарды көрсетеді. Дебиторлық борыштар-дайын өнімдерді, материалдық босалқыларды, артық негізгі құралдарды, басқа да активтерді сатудан пайда болады. Халықаралық бухгалтерлік есеп талаптарына сай өнімдер, тауарлар мен көрсетілген қызмет және орындалған жұмыстар үшін сатып алушылардан осы кәсіпорынға түсуге тиісті ақшаны немесе оларға қойылған талапты сату немесе есептеу принципі деп атайды. Сатып алушыларға қойылған талап деп-олардан түсетін ақша қаражаттарын төлеуге, сондай-ақ сатып алушыларға қойылған төлеу шоттарын айтады. Сатылған өнімдер, тауарлар және көрсетілген қызметтер құны әрқашанда кәсіпорынның активті қаражаттарын азайтып отырады. Егер сатылған өнімдер, тауарлар және басқадай активтер сатып алушының меншігіне өткен кезде, ақшаның түсуі немесе түсуіне қарамастан сатушы кәсіпорынның нақтылы алынған табыстары сапасында танылады. Осы операцияларды шоттар коррепонденциясымен көрсететін болсақ: 1) жөнелтілген, сатылған дайын өнімдер, тауарлар, жұмыстар, қызметтердің келісім-шартта көрсетілген құнына: 1210-«Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің қысқа мерзімді дебиторлық борыштары» шоты дебеттеліп, 6010-«Өнімді сатып-өткізуден және қызмет көрсетуден түскен табыс» шоты кредиттеледі. 2) шот-фактураға қосылып жазылған қосымша құн салығы сомасына: 1210-«Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің қысқа мерзімді дебиторлық борыштары» шоты дебеттеліп, 3130-«Қосылған құн салығы» шоты кредиттеледі. 3) Сатып алушылар мен тапсырыс берушілер өздерінің борыштарын төлеген кезде: 1030-«Ағымдағы банк шоттарындағы ақша қаражаттары» шоты дебеттеліп, 1210-«Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің қысқа мерзімді дебиторлық борыштары» шоты кредиттеледі. 1210-«Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің қысқа мерзімді дебиторлық борыштары» шотының аналитикалық жіктеу есебі төлеуге қойылған шоттар немесе жекелеген сатып алушылар (тапсырыс) бойынша жүргізілетін бет есеп кітабын жүргізу арқылы тексеріліп отырады.

50Тмқ өзіндік құнының бағалау әдістері.

Қаржылық  есептілікте қорларды бағалау  олардың өзіндік құнына негізделген. Алайда, «Қорлар» атты №2 ҚЕХС сәйкес, ТМҚ өзiндiк құнмен сатып өткiзiлетiн таза құнының ең төменгiсiмен бағаланады. ТМҚ-ды сатып өткізудің таза құны, әдеттегi шаруашылық қызмет барысында болжанып отырған сату бағасымен оларды жинақтауға және  сатылуын ұйымдастыруға кеткен шығындар  шегергендегi шығындарға тең болады. Сатып өткізудің таза құны ТМҚ бүлiнгенде, олар iшнара толық ескiргенде немесе олардың сату бағасының төмендеуiне байланысты өзiндiк құн қалпына келмейтi жағдайда қолданылады.

    ТМҚ-дың өзiндiк құны мен сатып өткізудің таза құнының ең төменгiсiн анықтау үшiн 3 тәсiл қолданылады.

  1 тәсiл. Баптық әдiс. ТМҚ-дың әрбiр атауы бойынша баланстық құн мен сатып өткізудің таза құнының ең төменгiсi iрiктелiнiп алынады.

  2 тәсiл. Негiзгi тауар топтары бойынша, яғни әрбiр тауар топтары бойынша баланстық құн мен сатып өткiзу құнының төменгiлерi iрiктелiнедi.

  3 тәсiл. Босалқылардың жалпы деңгейi бойынша анықтау тәсiлi. Барлық ТМҚ бойынша баланстық құн мен сатып өткізудің таза құнының ең төменгiсi iрiктелiнiп алынады.

О