Белгілерді сандық өлшемі бойынша екі таңдауды салыстыру
Берілген нұсқада бірінші таңдаудағы зерттелінушілер белгінің нақты мәндік деңгейіне жеткендегі пайызы мен екінші топтағы осы деңгейге жеткендердің пайызын салыстыру үшін осы критерийді қолданады. Г. А. Тлегеновтың (1990) зерттеуінде 14 пен 16 жас аралығындағы 70 жасөспірімдердің Фрайбургсктің сауалдамасынан кейін агрессия шкаласы бойынша 10 зерттелінуші жоғары көрсеткіш көрсеткен болса, 11 зерттелінуші төмен көрсеткіш көрсеткен. Агрессивті және агрессивті емес топтар арасында курстастарымен сөйлескендегі қашықтық көрсеткіші бойынша айырмашылығы барлығын анықтау қажет. Г. А. Тлегеновтың берілгендері төмендегі кестеде көрсетілген. Агрессивті жасөспірімдер 50см немесе одан аз арақашықтықты, ал агрессивті емес жасөспірімдер 50 см-ден артық арақашықтықты таңдайды.
Енді біз 50 см критикалық арақашықтық деп ала аламыз, яғни егер арақашықтық 50 см артық болса әсер бар, кері жағдайда әсер жоқ деп есептейміз. Агрессивті жасөспірімдер тобынан 10 адамнан 7-еуі әсер байқалса, яғни 70% жағдай, ал агрессивті емес топтағы 11 адамнан 2-еуі, 18,2% әсер байқалған. Бұл пайыздық үлестерді φ* әдісі бойынша айырмашылықтың нақтылығын анықтау үшін сәйкестендірсек болад Топтастарымен агрессивті және агрессивті емес балалар сөйлескенде арақашықтық көрсеткіші (см) (Г.А. Тлегеновтің берілгендері бойынша, 1990)
|
топ 1: агрессивті шкаласы бойынша жоғары көрсеткіші бар жасөсперімдер FPI-R1 (n1 =10) |
топ 2: агрессивті шкаласы бойынша төмен көрсеткіші бар жасөсперімдер FPI-R (n2 =11) |
|||
d(cм) |
% үлес |
d(cM) |
% үлес |
||
"әсер бар" d≤50 см |
30 |
|
|
|
|
40 |
|
40 |
|
||
|
|
45 |
|
||
50 |
70% |
|
18,2% |
||
50 |
|
|
|
||
50 |
|
|
|
||
50 |
|
|
|
||
50 |
|
|
|
||
"әсер жоқ" d>50 см |
|
|
65 |
|
|
70 |
|
|
|
||
|
|
75 |
|
||
|
|
75 |
|
||
|
|
75 |
|
||
|
|
75 |
|
||
80 |
30% |
|
. 81,8% |
||
90 |
|
100 |
|
||
|
|
100 |
|
||
|
|
100 |
|
||
|
|
100 |
|
||
қосынды |
560 |
100% |
850 |
100% |
|
орташа |
5б:о |
|
77.3 |
|
|
Бұдан шығатын болжамдар.
H0: d≤50 см қашықтықты таңдайтын балалар үлесі, агрессивті топтағы балалар агрессивті емес топтағы балалардан артық емес.
H1: d≤50 см қашықтықты таңдайтын балалар үлесі, агрессивті топтағы балалар агрессивті емес топтағы балалардан артық.
φ* критерийін есептеуде агрессивті (n1=10) және агрессивті емес жасөспірімдерді салыстыру (n2=11)
Топтар |
"әсер бар": d≤50 |
"әсер жоқ". d>50 |
қосынды |
||||
Зерттелінушіле саны |
(% үлес) |
|
Зерттелінушіл саны |
(% үлеся) |
|
||
1 топагрессив |
7 |
(70%) |
А |
3 |
(30%) |
Б |
10 |
2 топа –агрессивті емес |
2 |
(180%) |
В |
9 |
(81,8%) |
Г |
и |
қосынд |
9 |
|
|
12 |
|
|
21 |
Қосымша 1-ң XII кестесінен «әсер» пайыздық үлесінің әр топтағы φ шамасын сәйкесінше анықтаймыз.
Алынған эмпирикалық φ* мәні мағынасы бар аймақта орналасқан. Жауабы: H0 қабылданбайды. H1 қабылданады. 50 см кіші немесе тең арақашықтықты таңдайтын жасөспірімдердің пайыздық үлесі агрессивті топта агрессивті емес топқа қарағанда көп.
Белгілердің G- критерийі
G критерийін тағайындау
G белгілер критерийі зерттелініп жатқан белгілердің жалпы жылжу бағытын орнату үшін арналған. Таңдау бір өлшемнен екінші өлшемге ауысқанда көрсеткіштің жақсы, жоғарылау немесе күшеюі, керісінше, төмендеу бағытына жалпы өзгерісін орнатады.
G критерийін сипаттау
Белгілер критерийі сапаны анықтауда да (мысалы, қандай да бір теріс қатынастың оң қатынасқа ауысуы) және сандық өлшемдерге де (эксперименталды әсер етуден кейін тапсырмаға кететін жұмыс уақытын қысқарту) қолданылады.
Екінші жағдайда, егер жылжулар үлкен диапозон ішінде болса, онда Вилкоксонның Т критерийін қолданған жөн. Ол тек бағытты ғана емес, сонымен қатар жылжулардың интенсивтілігі мен жылжулардың дәлділігін анықтай алады.
Ереже бойынша, зерттеуші эксперименттеу процесінің екінші рет өлшеу кезінде көрсеткіштердің жоғарылау бағытын байқауы мүмкін. Сонымен қатар оған оң жаққа қарай жылжуының жоғары әсер беруін дәлелдеу керек.Алғашқыда біз басым жылжуларды типті жылжулар, ал сирек, қарама-қарсы бағыттағы жылжуды типтік емес жылжу деп атаймыз. Егер көрсеткіш мәндері зерттелініп жатқандардың көбісінде жоғарылағаны байқалса, онда мұндай жылжуларды типті деп есептейміз. Егер біз зерттелініп жатқандардың қандай да бір оқиғаға немесе бір ұсынысқа қатынасын зерттесек және экспериментальды әсерлерден кейін зерттелініп жатқандардың теріс қатынасы оң қатынасқа ауысса, онда мұндай жылжуды типті жылжу деп атаймыз.Егер әсер өзгермесе немесе көрсеткіштер жоғарыламаса немесе төмендемесе, онда мұндай жылжуды «нольдік» жылжу деп атаймыз. Әдетте мұндай нольдік жылжуларды белгілер критерийінде қарастырмайды. Сонымен қатар сәйкестендірілетін жұптар саны нольдік жылжулар санына дейін азаяды.
Белгілер критерийінің мәні: типті жылжу бағытын басымырақ деп есептеуге болатындай типтік емес жылжулар басым қарастырылып жатқан жоқ па соны анықтайды. Gэмп – типтік емес жылжулар саны. Gэмп аз болған сайын типтік жылжу бағыты статистикалық нақтырақ болып табылады.Гипотезы
Н0: Жылжудың типтік бағытының басымдырағы кездейсоқ.
H1: Жылжудың типтік бағытының басымдырағы кездейсоқ емес.
Белгі критерийінің шектеулері:
Екі өлшемде де бақылау саны 5-тен төмен емес және 300-ден көп болмауы тиіс.
G критерийлер алгоритмі
1. Нольдік әсер етулерді санап, қарастырудан алып тастау.
Нәтижесінде п нольдік әсер етулер санына кемиді.
2. Басымырақ бағыттар өзгерісін анықтау. Басымырақ бағыттағы жылжуларды «типтік» деп есептеу.
3. «Типтік емес» жылжулар санын анықтау. Осы санды Gкритерийінің эмпирикалық саны деп есептеу.
4. Кесте бойынша G-ң критикалық мәнін n үшін анықтау.
5. Gэмп мәнін Gкр мәнімен салыстыру керек. Егер Gэмп мәні Gкр мәнінен кіші немесе тең болса, типтік жаққа қарай жылжуды дәлірек деп есептеуге болады.
Белгілердің сапасын анықтауына байланысты таңдауларды салыстыру.
Берілген нұсқада бірінші таңдаудағы зерттелінушілердің қандай да бір сапасын сипаттайтын пайыздық мөлшерін екінші таңдаудағы зерттелінушілердің сапасын сипаттайтын пайыздық мөлшерімен салыстырамыз.
Мысалы, екі топ студенттері жаңа экспериментальды есеп шығарудағы үлгерімдерінде айырмашылық бар ма соны анықтайды. Бірінші топтағы 20 адамның 12-сі есепті шығара алған, ал екінші топтың 25 адамынан 10-ы шығара алған. Бірінші жағдайда есепті шығарушылардың пайыздық үлесі 12/20·100%=60%, ал екіншісінде 10/25·100%=40% құрайды. Осы пайыздық үлестер n1жәнеn2 берілгендерде айырмашылығы бар ма?
Егер сандық мөлшерде қарасақ, 60% 40% қарағанда үлкен. Бірақ n1, n2 берілген сандарында айырмашылық дұрыс емес.Тексерейік. Бізге есепті шешу факт болғандықтан, экспериментальды есепті шешуді «әсері бар» деп алсақ, «әсер жоқ» деп есепті шығара алмау деп аламыз.