56.1916 Жылғы ұлт – азаттық көтерілістің себептері, барысы, нәтижесі және маңызын түсіндіріңіз.

1914 ж.ғы Ресей мемлекет.ң де қатысқан 1-ші дүние жүзілік соғыстан кейін халық жағдайы қиындады.Қазақстандада 1-ші кезкте Сырдария облысы-ң солт.-шығыс аудан-рында,Жетісу обдсы-ң оңтүстігінде ж/е баска обл-да жаппай тартып алу жалғасып жатты.1916ж-ы жер.р.ң тартып алынған көлемі 45млн десятинаға жетті.соғыс шикізатты,азық түлікті,мал-ң ж-е басқа материал-қ байлық-ң коп молшерін жұтып жатты.осыған байланысты қаз.хал-ың иығына жаңа ауыртпалық/р түсті:ет тапсырылды,мем-т керегіне мал жаппай еріксіз алынды,әр үйден жаңа соғыс салығын алу енгізілді,земстволық салым/р ж-е болыс басқарушы/рын бағып қағуға арналған бай болыс-қ алым/р,сондай-ақ жолға толенетін ж-е басқа салық/р молшері ості.соғыс елдегі жалпы ұлт-қ дағдарс-ң пісіп жетілуін тездетті.со-ң жарқын корінісі Қаз-н мен орт.азияны қамтыған 1916ж ұлт азат-қ котерілісі б-ды.Котеріліс-ң шығу-ң басты себебі әлеумет.к-эконом.қ ж-е саяси сипаттағы фактор/р еді.Яғни отар-қ езгі-ң күшеюі,жерді тартып алу,салық/р мен алым/р-ң осуі,еңбекші/рді қанау,олке-ң қаз. ж-е басқа бұрыннан тұрғын жергілікті халық.ры жөнінде царизм.ң жүргізіп жатқан орыстандыру саясаты,соғысқа байланысты қалың халық бұқарысы жағдайы.ң күрт нашарлап кет.і,міне осыған ап келді.Көтеріліс.ң бұрқ ете қалуына патша-ң 1916ж.25маусымдағы армия.ң тыл жұмыс.р.на Қаз.ң,Орт.Азия.ң ж.е ішінара Сібір.ң 19-дан 43 жасқа дейінгі«Бұратаналық»еркек халық.р.н шақыру жөніндегі жарлығы сылтау б.ды.Мем.кет әжетіне еріксіз алынған.р.ды әректтегі армия қимыл жасап жатқан аудан.р.да қоғаныс құрылыс.ры мен әскери байланыс жол.р.н салу жұмыс.р.на пайдалану жоспарланды.Қаз.н мен Орт.Азиядан 400мың адам,со-ң ішінде Қаз.ң далалық облыс.р.нан-100мыңнан астам,Жетісудан-87мың адам еріксіз алынуға тиіс б.ды.Шілде.ң басында Қаз.ң барлық аймақ/рында дерлік көп кешікпей қарулы көтеріліске айналған стихия-қ бас көтеру/р басталды.Стихия-қ қозғалыс.р бірте-бірте ұйымдасқан сипат ала бастады:Торғай мен Жетісуда о.ң танылған жетекші.рі А.Иманов,Ә.Жангелдин,Т.Бокин,Б.Әшекеев,Ө.Саурықов,Ж.Мәмбетов ж.б басшылық еткен ірі ошақ.р пайда б.ды.Көтеріліс бүкіл Қаз.ды қамтып,царизм.ң әскери-отарлаушы.қ ж.е кең көлемді орстандыру саясатына қарсы әрі белгілі бір дәрежеде ауыл/р-ң бай-феодал-қ басшы топ/рына өарсы бағытталған ұлт-азат-қ қозғалысына ұласты.1916ж.көтеріліс-ң басты мақсаты қазақ халқы.ң бостан-қ пен тәуелсіз-к жолындағы бұдан бұрынғы барлық күресіне қорытынды жасайтын ұлт-қ ж.е саяси азат.ққа жету б.ды.Көтеріліс.ң негізгі қозғаушы күші ұлт-қ шару-ң қалың топ.ры,сондай-ақ жаңадан туындап келе жатқан жұмысшы табы.ң өкілдері,қолөнерші.р б.д.Көтеріліс.ң аса ірі орталық.ры Жетісу мен Торғай жері б.ды.Жетісу облысында қарулы қарсылас-қ шілде-тамыз ай/рында-ақ бұқаралық сипат алды.17 шілдеде 7-су ман Түркістан өлкесінде соғыстық жағдай жарияланды.Көтерілісші.р.ң патша жазалаушы.о.мен ірі қақтығыс.ры Асы мен Қарқара жайлау.рында,Самсы станциясы маөында,Қастек,Нарынқол,Шарын,Қорам өңір.ріде,Лепсі оязы.ң Садыр-Матай болысында ж.б жер.р.нде болып өтті.7-судағы көтерілісші.р қозғалысы аяусыз басып-жаншылғаннан кейін Торғай даласында ол күш алып,күннен-күнге өрістей түскен еді.Басшылығында А.Иманов пен Ә.Жангелдин тұрған Торғай көтерілісі ең қажырлы ж.е ұзаққа созылған к.с б.ды.Иманов көтерілісші.р.ң сардарбасы-бас командашысы болып сайланды,о-ң жанында әскери кеңес жұмыс істеді.22қазанда Иманов бастаған 15мың көтерілісші торғай қаласын қоршауға алды.Сол аралықта қалаға қарай 3 бағыттан ген.л-лейтенант А.Лаврентьев.ң жазалаушы корпусы кле жатты.Патша жазалаушы.ң басым күш.рі жақындап қалғандығы туралы хабар алып,көтерілісші/р Торғайды қоршауын қойды ж.е патша әскер.р.і отряд.р.ң алдынан шықты.16-қазанда Иманов баста.ан жалпы саны 12мыңға жуық адамнан құралған сарбаз/р Топқойма почта станциясы ауданында подполковник Катоминн.ң жазалаушы отряд.р.на шабуыл жасады.Көтерілісші.р мен жазалаушы.р.ң арасындағы айқас.р татырда,Ақшығанда,Доғал-Үрпек,Күйікте болып өтті.Иманов-ң штабы орн.нБатпаққарада ұрыс.р шиеленісті өрбіді.Ол ұрыс.р1917ж.ақпан айы.ң 2-ші жартысында кең құлаш жайды.Сол шайқас/рда Иманов.ң көтерілісші.рі ақпан буржуазия-қ-демокр-қ революциялысын қарсы алды.Семей ж.е Ақмола обл/р-нда көтерілісші.р.ге қарсы 12 кавалерия жүздігі,11күшейтілген жаяу әскер ротасы қимыл жасады.Ал Торғай к.ші.рі.не қарсы патша үкіметі құрамында 17 атқыш/р ротасы,18казак/р 100-дігі,4кавалерия эскадроны,18зеңбірегі,10пулеметі ж.е басқа/ры болған экспид.я.қ корпус жіберді.7-судағы көтерілісті басу үшін 8750 найзалы 95 рота,3900 қылышты 24 жүздік,16 зеңбірек пен 47 пулемет жіберілді.7-суда 10-даған қазақ ж.е қырғыз ауыл.ры жойылды,бейбіт тұрғын.р аяусыз қудалаушылыққа ұшырады.Патша өкімет орындары соңдарына түскен 300 мың қазақ.р мен қырғыз.р н.е қашуға міжбүр б.ды.1916ж.көтеріліс қазақ халқы.ң көп ғасырлық ұлт-азаттық қозғалысы.ң тарихында ерекше орын алды.1916ж.к.с кең байтақ өлке.ң барлық аймақ.рын қамтып,бүкілқазақ-қ сипат алды.Көтеріліс отарлауға ж.е империалис-к саясатқа қарсы бағытта өрбіді.Халықты ұлт-қ ж.е саяси азат ету жолындағы көтеріліс.ң таптық жағы 2-ші кезектегі мәселе б.ды. 57.1917 ж. Ақпан революциясынан кейінгі Қазақстанның жағдайын түсіндіріңіз. 1917ж.ғы Ақпан бур¬жу¬азиялық-де¬мок¬.қ ре¬волю¬ци¬ясы¬нан кейін ор-наған Уақыт¬ша бур¬ж.қ өк. ел¬дегі әле¬уметтік және ұлттық езгіні жою, жер мәсе¬лесін, им¬пе¬ри¬алистік соғыс¬тан шығу және т. б. мәсе¬ле/ді шеш¬педі. Қаз.ғы жергілікті ха¬лық/¬ды са¬яси құқық/нан айырған бұрынғы пат¬ша өк.ң заңд/ы өз күшінде қал¬ды. Өлке¬дегі ка¬зак-орыс әскер¬/ң ұлан-бай¬тақ жер иелік/і мен бар¬лық әле¬уметтік ар¬тықшы¬лық/ы то¬лығымен сақтал¬ды. Қаз.ң ең жақсы шұрай¬лы жер¬/н отар¬шыл ку¬лак¬/ тар¬тып алып бер¬ген Қоныс ауда¬ру басқар-ма¬сының жергілікті ап¬па¬раты өз жұмы¬сын одан әрі жалғас¬тырды. Өнеркәсіп орын¬/н¬да 8 сағат¬тық жұмыс күні енгізілмеді. Мем¬л.к ме¬кеме¬/ мен мек¬теп/¬де қазақ тіліне көшу¬ге бұрынғысын¬ша тыйым са¬лын¬ды. Ре¬сей мем¬л.гі бұл жағдай¬/¬ды Ле¬нин бас¬таған боль¬ше¬вик¬/ пар¬ти¬ясы «Бүкіл өкімет кеңес¬/ге берілсін» — де¬ген ұран¬ды пай¬да-лана оты¬рып, Уақыт¬ша өк.ті құла¬ту үшін оны бас¬ты құралға ай-нал¬дырды. Сөйтіп, 1917ж 25 қазан¬да Пет¬роград¬та қару¬лы көтеріліс бас¬т.п, Уақыт¬ша бур¬ж.қ өк. құла¬тыл¬ды. Ре¬волю¬ция бүкіл билікті жұмыс¬шы, сол¬дат, ша¬руа де¬путат/ы кеңесінің қолы¬на бе¬ру арқылы ха¬лықтың әр түрлі топ¬т/ы мен түрлі ұлт/ң, ха¬лық/ң ке-лешек¬тегі тағды¬рына бай¬л. түрліше үмітте бо¬лу¬ына жол аш¬ты. Ре-сейдің қол ас¬тында бо¬лып кел¬ген орыс емес ха¬лық/ң еңбекші бұқара¬сы Қазан ре¬в.¬нан кейін эко¬н.қ-әле¬ум.к күй¬зелістен шығумен бірге отар¬шылдықтың бұғауынан бо¬санып, тәуелсіздік ала¬тын шығар¬мыз деп үміттенді. Ле¬нин бас¬таған боль¬ше¬вик¬/ за¬уыт, фаб-ри¬ка/ жұмыс¬шыға, жер ша¬руаға, бейбітшілік – бүкіл ха¬лыққа де-ген ұран көте¬ре оты¬рып, Ре¬сей¬ге тәуелді бо¬лып кел¬ген ха¬лық/ жөнінде өз бағытт/н белгіледі. Олар бар¬лық ұлт/ мен ұлыс¬/ң, ха-лық/ң теңдігі мен бостандығын, азат¬тығын жа¬ри¬ялай оты¬рып, олар¬ды ре¬в.я ту¬ының ас¬ты¬нан кет¬пе¬уге шақыр¬ды. 1917ж Ақпан төң.ң жеңісі күллі қазақ деген ұлт зиялы/ң басын бір жерге қосуға мүмкіндік әкелді.. 58.Бірінші жалпықазақ съезі және оның тарихи шешімдері 1917ж сәуір-мамыр ай/да көптеген обл-уезд орталық/да аймақтық қазақ сиез/і өткізіліп, қазақ комитет/і құрыла бастады. Олардың жекелеген өкіл/і Уақытша өк.ң жергілікті орган/ы болған обл.қ ж/е уездік атқ. комитет/ң құрамына енгізілді. 1917ж 21-28 шілдеде 1-Жалпықазақ съезінде «Алаш» атты партия құр.п, бұл сиезде 14 мәселе қаралды. Осылардың ішінде ерекше атайтынымыз:1)Мемлекет билеу түрі; 2)Қазақ обл./да автономия; 3) Жер мәселесі; 4) Оқу мәселесі ж/е т.б. 1917ж 21 қарашада «Қазақ» газетінде Алаш партиясы бағдарламасының жобасы ж/е сиез материал/ы жар.ды. «Алаш» партиясы програм.ң жобасындағы 9-тарауда «Ғылым-білім үйрету» жөнінде - оқу орда/ң есігі кімге де болса ашық, ақысыз болуы; - жұртқа жалпы оқу жайлы; бастауыш мектеп/ ана тілінде оқылады; - қазақ өз тілінде орта мектеп, универ.т ашуға; - оқу жолы өз алдына автономия түрінде болуы; - үкімет оқу ісіне кіріспеуі; - мұғалім/-профессор/ өзара сайлаумен қойылуы; - ел ішінде кітапхана/ ашылу туралы айтылады. - газет шығаруға, кітап бастыруға еркіншілік - деп көрсетілген. 1917ж 5-13 желтоқсанда Орынборда 2-жалпықазақ сиезі өтеді. Сиездегі қаралған аса маңызды мәселе/: қазақ-қырғыз автономиясы; милиция құру; ұлт кеңесі; оқу мәселесі т.б.. Бұл сиезде автономияны жариялау мерзімі туралы қызу тартыс/ бірнеше күнге созылды. Осы сиезде Алаштың аяулы азаматы М.Дулатов баяндама жасады: қазақ даласында медресе мен мектеп/ң аздығын, қазақ тілінде оқулық/ң жетіспейтінін, сондықтан міндетті түрде ұлттық мектеп/ді құру к.ктігін тілге тиек етті. Осы мәселе бой/ша құрамы 5адамнан тұратын бастауыш ж/е орта мектеп/ге арн.н қазақ тілінде оқулық жазатын комиссия құр.ды. Комиссия орт.қ ұлттық кеңеспен бірге болу к.к. Комиссияға оқулықтан басқа да жұмыс/ жүктелді. Комиссия 1918ж.ң басынан жұмысқа кірісу к.к. 1918ж 1 сәуірде Халел ж/е Жаһанша Досмұхамедов/ Мәскеуге барып, Орт/қ Кеңес өк.ң басшысы Ленинмен ж/е Ұлт іс/і жөн.гі халық комиссары Сталинмен кездеседі. «Алашорда» атты ұлттық автономиялық өк. құрылғанын, «Алашорда» өк.ң төрағасы Ә.Бөкейханов екенін мәлімдейді. Бірақ «Алашорда» мемл.ң қойған талап-тілек/н Орт.қ Кеңес өк.і толықтай мойындамайды. Дегенмен де РКФСР-дің ұлт іс/і жөн.гі комиссариатының құрамында қазақ бөлімі құрылады.

59.Алаш партиясының құрылуы және оның бағдарламасын талдап көрсетіңіз. «Алаш» партиясының өмірге келуі үлкен саяси мәселе еді. Сол кездегі қазақ интеллигенциясы ғылыми жұмыстармен де, оқу-ағарту ісімен де, алғашқы қазақ тілінде басылымдар шығару қарекетімен де, көркем творчествомен де айналысқанын көруге болады.“Алаш” партиясының бағдарламасы 1917ж 21 қарашада “Қ-қ” газетінде жарияланды. Бағдарлама 10 тармаққа бөлінген. Онда мынадай басты мәселе/ қаралған: Ресей демократиялық-федеративтік-парламенттік республика болуы керек; Қ-қ автономиясы басқа халық/мен қатар Ресей федерациясына кіреді; Ресей федерациясында теңдік және адамның мүддесіне қол сұғылмауы, сөз бостандығы қамтамасыз етіледі; Жұмысшы заң/ы жұмысшының мүддесіне сай болуы тиіс; Сайлау правосы тегіне, дініне, жынысына қарамай баршаға бірдей берілуі керек; Дін мемлекеттен бөлінуі тиіс; Сот алдымен айыптау, тергеу жұмыс/ын жүргізбей тұрып ешкімді тұтқындай алмайды; Халыққа білім тегін беріледі; Бастауыш мектепте сабақ ана тілінде жүргізілүі тиіс. “Алаш” партиясымен бірге құрылып, халықты азаттық үшін күреске шақырған қоғамдық ұйым/дың бірі “Үш жүз” социалистік партиясы еді. “Үш жүз” партиясы алғашқы құрылған кезден бастап-ақ большевиктер жағына шығып, алаштықтарға қарсы болды. Бұл партияның қатарында жұмысшы/ мен жатақтар көп еді. “Үш жүз” партиясы большевик/ жағында болғанымен олардың бағдарламаларының кейбір тұстары большевик/ден бөлек болды. Олар пролетариат диктатурасын мойындамады. Коммунистер партиясының қоғамдағы басшылық ролін мойындамады. Мем-т басқару ісіне дінді араластыру керек деді. Сондықтан да 1920ж большевик/ бұл партияны таратып жіберді.