52. Хіх ғасырдағы Қазақстан мәдениетінің ерекшеліктері.

XIXғ орыс ғалым¬/ы мен қаз зи¬ялы¬/ң же¬келе¬ген өкіл/і ақын¬/, су¬ырып¬салма жыр¬шы¬/, жы¬ра¬у/ ту¬ралы мәлімет¬/ жи¬нап, тіпті олар шығарған ән/ мен жыр¬/ң мәтін/н жа¬зып ала бас¬та¬ды. Ақын¬/ мен жыр¬шы¬/ң кейбіре¬у/і өз ту¬ын¬ды¬/н жа¬зып отыр¬ды. Со¬ның арқасын¬да олар¬дың өлең/ң түпнұсқа мәтіні сақта¬лып қалған. XIX ғ 60ж Қаз.¬да бас-та¬уыш мек¬теп/ң ашы¬луы Ы.Ал¬тынса¬риннің есімімен тығыз бай¬ла¬ныс¬ты. 1867–1868ж ре¬фор¬ма¬/¬дан кейін мұндай мек¬теп/ Қаз өлкесінің көпте¬ген ай-мақ/нда жұмыс істей бас¬та¬ды. 1877ж қарай Орал ка¬зак әскерінің 47 мек¬тебінің бе¬сеуі қыз¬/ мек¬тебі еді. Об¬лыста 70-жыл¬/ң ба¬сынан бас¬тап мек¬теп ісі едәуір жан¬да¬на түсті. Білім мен мәде¬ни¬еттің да-му¬ына ал¬дыңғы қатар¬лы орыс зи¬ялы¬/ы үлкен ықпал жа¬сады. 1847–1857ж/да ук¬ра¬ин ақыны Т.Г.Шев¬ченко Қаз.¬да ай¬да¬уда бол¬ды. Қаз.н Орыс ге¬ог¬.қ қоғамы бөлімше¬/ң зерт¬теу обьектісіне ай¬нал¬ды, мұнда мәде¬ни-ағар¬ту ме¬кеме/і мен ста¬тис¬ти¬калық ко¬митет¬/ жұмыс істеді; өлке¬тану мұражай¬/ы ашы¬лып, ер¬те¬дегі ес¬керткіш/, ха-лықтың ауыз¬ша шығар¬ма¬шылығы ж/е құқықтық заң/, со¬ның ішінде қаз/ң дағды¬лы құқығы зер¬де¬ленді; орыс-қазақ мек¬теп/і мен кітап¬ха¬на/ ашыл¬ды. Қаз/ өз ба¬ла/на білім бе¬руге ұмты¬лыс жа¬сап, ба¬ла/н ка¬дет кор¬пус/ы бар Ом¬бы мен Орын¬борға жібе¬ру үшін мүмкіндік іздестірді. Білім алуға де¬ген жап¬пай ұмты¬лыс пен ықылас жағдайын¬да Ш.Уәли¬ханов, А.Құнан¬ба¬ев, Ы.Ал¬тынса¬рин бас¬таған қазақ ағар¬ту¬шы/ң то¬бы қалып¬тасты.Қазақ әдебиетіндегі байырлық рух ХVІІІғ жоңғар/ мен қарсы күресте ХІХғ ұлт азаттық күресте, қайта көтерілгенмен , Қаз.ң Ресей құрамына өтуі нәт.де зар заман кезеңі басталды. Қаз жеріне қол салған патша үкіметі халықты жарылқау үшін келмегенді. Жерінен айрылған халық әдеп – ғұрып пен қазақы мінезінен де айрыла бастады . Патша үкіметі енгізген жаңа әкімшілік шара/ қазақ болмысына тән еместі. Ұрлық, өсек, талас – тартыс , алауыздық, арызқойлық – қаз қоғамының осы кезеңдегі жемісі болды. Осы кезде өмір сүрген қаз ақын – жырау/ң бір тобы қоғамда болып жатқан келеңсіз құбылыс/ды айаусыз сынға алды.Олар Қаз.ң Ресейге қосылуымен капит.к көзқарас/ң енуін кері кеткендік деп есептеді. Өткен өмірді аңсады , болашақ туралы өз болжам/ы мен пікір/н білдірді

53. «Зар заман» мектебі ақындарының еңбектерін талдап көрсетіңіз:. Д.Бабатайұлы, ш.Қанайұлы, м.Мөңкеұлы және т.Б. Еңбектері.

Қоғамда болып жатқан өзгеріс/ге өзіндік көз қараста болған ж/е сол бағытта жырлаған ақын/ды М.Әуезов «Зар - заман» жыршы/ы деп атаған болатын ж/е әдебиет тану тарихында да олар осылай айтылды. Тарих ғылымының докторы М.Қойгелдиев отаршылдық бұғауына мықтылап байлаған халықтың мың -мұхтажы мен қайғы - қасыретін жырлаушы/ды «Зар -заман» мектебінің ойшыл/ы д.а. Бұл термин алғаш 1927ж енг.н еді. Зар - заман кезеңінде ғұмыр кешкен орталық езгіге түскен қаз халқының тағдырын мұң – зармен жырлаған ақын/ шоғыры. Оның белгілі өкіл/і : Д.Бабатайұл , Шортанбай Қоңайұлы, Мұрат Мүмкейұлы, Әбу бәкір Кердері, Аубан Асан , т.б. Еркіндікпен бостандықтың, дәстүр мен европалық метрополиядан еңген жаңа тәртіп/ң шегінен шиеленісуі Шортанбай, Дулат ж/е Мурат сияқты «зар – заман» ағымы ақын/ң шығарма/ы арқылы қабылдады. Олар ХІХ ғ.ғы қаз өміріне тән барлық құбылыс/ды аяусыз сынайды. Әлеу.к, үйлесімділік уақыты ретінде өткен дәуірді идеяландыра отырып , бүгінгі заманның келешегінен де үмітін үзіп, түңіледі, қауіп жұбататын ешнәрсе таппаған Зар –заман ақын/ң кеудесін кернеген мұң, зар, шер әбден күнәға батқан «замандас/ң құлағына» жете қоймайды. Қаз халқының шырайлы жерлерін алып, аздырып, діннен аулақтату сияқты империялық пиғыл/ жүзеге асуына қарсыласы қозғалысы Зар –заман ақын/ң қайраткерлік поэзиясын өмірге әкелді. Бұрынғы жырау/ поэзиясын үндесіп өршіл рух, әсіресе, Мұрат Мөнкеұлының жыр/нан айқын байқалады. Зар – заман ақын/ң шығарма/ғы ұлттық болмысы , қазақы қадір – қасиеті сақап қалуға үндеген , ой – пікір/ жанаймен шарасыздықпен соңғы төзімді сарқа айтылғандығымен ерекш.ді. Мұндай өлең/мен болжамдықтың бұғауына бас игісі келмеген ұлт қайраткер/ң өршіл үні айқын аңғарылады. Зар –заман ақын/ң шығармал/да сары уайымға салыну, қайғы – мұңға берілу сарыны да байқалады. Бұл кезең ақын/ы келер күннен үміт жоқтығын налыйды, тығырықтан шығатын жол таппай қыйналады. Олар елдің барлық түсінен Нәубетті ақыр заманың келгені деп ұғады. Зар–заман мектебінің аса ірі өкіл/ң бірі – Шортанбай Қанайұлы «зар – заман» атауы да ақынның сол дәуір халін жырлаған өлең/ң бірінің атынан алынған. Концерватор ақын қасиетті Түркістан маңында дүниеге келіп, қарқаралы өңірінде өмір сүреді. Ол патша өкіметінің отарлау саясатының қаз халқының болмыс тіршілігіне кері әсер еткенін, көптеген қайшылық/ды алып келгенін, заманның азғанын, әдеп-ғұрыптың тозғанын, ел – жұртта береке қалмағанын шығарма/ң басты тақырыбы етіп алады. Қаз халқының дәстүрлі шару.ғы мен тұрмыс салтына едәуір ықпал еткен капит.к қатынас/ды қабылдамаған ақын халық өмірінде болып жатқан өзгеріс/ге сын көзбен қарады. Шортанбай адам/ң әлеу.к топқа бөлінуі олардың шыққан тегіне сәйкес болу к.к деп есептеді.Елде ұрлық пен парақорлықтың , өсек пен жалақорлықтың көбейін, ұлы атасын сыйламаған , атасы батасын бермеген әлеуметтік құбылысты заманақырға теңеген Шортанбай оның себебін патша өкіметінің отарлау саясатынан іздейді. Шортанбай ақырзаманды «бүкіл адамзат ұрпағының » жойылуы деп ұқпайды. Оның ойынша, «ақырзаман»бұрынғы әдет – ғұрыптың бұзылуы адам/ арасындағы сыйластық байырмалдықтың азаюы әркімнің өз басын күйттеуі, қаз халқының өз еркіндігінен айырылуы, орысқа бодан болуы. Хандық билікті аңсаған ақын «Жандарал ұлығың, майыр сынғаның болды», «кәпірді піріндей тілмәшті жеңгендей дуанды үйіндей көрдің», енді сені күтіп «абақты тұр қасында, қазылған қара көріндей» деп сақтандырады. Шортанбай басқа халықтың заңдары мен тұрмыс ерекшеліктерінің екінші халыққа күшпен енгізілуінің қаншалықты қатерлі екендігін түсіндіреді. Ғасырлар бойы қалыптасқан биліктің, әдеп – ғұрыптың кенеттен өзгеріске ұшырауын ол халықтың адамгершілік нормаларын бұзатын құбылыс ретінде бағалады. Патшалық Ресейдің отаршылдық саясатын батыл айыптады, бұл жағдайдан шығудың жолдарын іздеп арпалысты. Дулат Бабатайұлы өлең – жырдың бар қуатын пайдаланып, ата – баба дәстүрімен астарлай айтып, батыс пен шығыстан келетін кесапатты бірдей болжап берген. Зар – заман ақындарының қайраткерлік биікке көтерілуі отаршылдықдықтың белең алунан басталады. Жыр жүйріктерін бар құдреті бар қабілеті ел жұртының санасын оятуға жұмсалды. Олар қатерді, зорлық – зомбылықты , алдын – ала ескертті, зардаптарын күнілгері таңба басқандай айтып берді. Елдің берекетін кетірген отарлаушылардың құбыжық кейпіндегі бейнесін жасады. Солардың ойранына жол ашқан өз халқының кейбір жандайшаптарын айаусыз сынға алды , кей тұста ел бірлігінің келместігін де түйреп өтті. Зар-заманның бүкпесіз баяндалған оқиғаларын кейінгі ұрпаққа аманат етіп қалдырды. Зар-заманның бүкпесіз баяндалған оқиғаларын кейінгі ұрпаққа аманат етіп қалдырды. Зар-заман ақындарының шоғырының белгілі өкілі – Дулат Бабатайұлы қазақ халқының дәстүрлі жыр үлгісін түр жағынан өзгертіп, өлеңді көркемдеп кестенің жаңа үлгісін жасады. 1978ж Ленингратта басылып. шыққан, «Поэты Казахстана» жинағында Зар – заман ақын/н отаршылдыққа қарсы жазылған бір қатар өлең/і орыс тілінде жарық көрді. Консерватор ақын/ күшті де, әділ хан билігін құп көрді. Олар өз шығарма/нда өткен дәуірді аңсады. Әз Жәнібекті, Қасым ханды, Тәуке ханды, Абылайды, Кенесарыны еске алды, олардың ел бірлігін нығайтудағы еңбек/н атады. Замананың бұзылуын ел билеудің бұрынғы дәстүр/ң жойылуынан деп білді, сондықтан ел арасындағы келеңсіз құбылыс/ тамырын тереңге жайды деп түсіндірді. Зар-заман ақын/ы патшалық отаршылдық саясатты сынау мен қатар, болашақта жарқын өмірдің қайта орнайтынына сенді. 54.Қазақтың ұлы ағартушылары мен ойшылдарының еңбектерін талдап көрсетіңіз: Ш. Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, А. Құнанбайұлы және т.б. XIXғ Қаз-ң мәде¬ни өміріндегі ағар¬ту¬шылық ғасыр деп ат. Білім мен мәд-ң да¬му¬ына ал¬дыңғы қатар¬лы орыс зи¬ялы¬/ы үлкен ықпал жа¬сады. 1847–1857ж ук¬ра¬ин ақыны Т. Г. Шев¬ченко Қаз-а ай¬да¬уда бол¬ды. Қаз-н Орыс ге¬ог¬ра¬фи¬ялық қоғамы бөлімше¬/інің зерт¬теу обьектісіне ай¬нал¬ды, мұнда мәд-и-ағар¬ту ме¬кеме¬лері мен ста¬тис-ти¬калық ко¬митет/ жұмыс істеді; өлке¬тану мұра¬жай¬/ы ашы¬лып, ер-те¬дегі ес¬керткіш/, ха¬лықтың ауыз¬ша шығар¬ма¬шылығы және құқықтық заң/, со¬ның ішінде қ-қт/¬дың дағды¬лы құқығы зер¬де-ленді; орыс-қазақ мек¬теп/і мен кітап¬ха¬на/ ашыл¬ды. Қ-қ/ өз ба-ла/ына білім бе¬руге ұмты¬лыс жа¬сап, ба¬лала¬рын ка¬дет кор¬пуста¬ры бар Ом¬бы мен Орын¬борға жібе¬ру үшін мүмкіндік іздестірді. Білім алуға де¬ген жап¬пай ұмты¬лыс пен ықылас жағдайын¬да Ш.Уәли-ханов, А.Құнан¬ба¬ев, Ы.Ал¬тынса¬рин бас¬таған қазақ ағар¬ту-шы/ының то¬бы қалып¬тасты. Ш.Уәлиханов(1835-1865): 1855ж-генерал Гасфорд сапарына қатысып, Жетісу, Тарбағатай, Орт Қ-н, Іле Алатауында болып, аңыз өлең\ді жинады. 1856ж Ыстықкөлді топографиялық суретке түсіріп, Семенов-Тянь-шанскиймен Құлжаға барды. 1857ж Алатау қырғыз\ына барып, қырғыз эпосы “Манасты” жазып алды. 22жасында Орыс географиялық қоғамына толық мүше болып қабылданды. 1858-1859ж өзін әлемге әйгілі еткен Қашғар саяхатына барды. Осы сапары туралы “1858-1859жыл\дағы алты шахар немесе Қытай провинциясының шығысындағы қала жағдайы” еңбегін жазып, 1865ж бұл еңбек ағылшын тіліне аударылды. 1859-1861ж-Петербургте болып, орыс мәд.нің алдыңғы қатарлы өкіл\імен араласты. Орыс жазушысы Ф.М.Достоевскиймен алғаш 1854ж Омбыда танысып, Семейде, Петербургте қайта кездеседі. 1861жылдан кейінгі кезең\і бұрынғы бағытынан өзгере бастаған Достоевскийдің көзқарасына Шохан сын көзбен қарай бастайды. 1860ж-Петербургте ержүрек жиханкез ж\е Орта Азия халық\ы өмірін зерттеуші ретінде құрметтеліп, орденмен марапатталды. 1865ж-“Руский инвалид ” газетінде “Қытайдағы дүнген\ көтерілісі” деген ақырғы еңбегі жарияланды. Ы.Алтынсарыұлы(1841-1889)-ағартушы-педагог, қоғам қайраткері, ғалым этнограф, жазушы. Оның басты арманы-қазақ жастарын білімге тарту. 1864ж 8қаңт-Ыбырайдың басшылығымен Торғайда қазақ бала\ына арналған мектеп ашылды.Оның терең із қалдырған жарұын істерінің бірі-қолөнершілік, ауылшар.қ мектеп\ді ұйымдастырушы. Ол-қазақ өлкесінде қыз\ға білім берудің негізін саушы.1887ж-Ырғызда қыз\ға арналған мектеп-интернат ұйымдастырды. 1890-1896ж-орыс-қазақ қыз\ училище\і Торғайда, Қостанайда, Ақтөбеде ашылды. Жазған оқу құралдары: Қырғыз хрест., Қырғыз\ды орыс тіліне үйретуге негізгі басшылық. А.Құнанбайұлы(1845-1904) :-қазақ халқының жазба әдебиетінің негізін салушы, ұлы ойшыл, ақын, сазгер. Семейде айдауда болған азаттық қозғалыс өкілдері Михаэлис, Леонтев, Гросс, Долгополов оның ақындық шығармашылығының демократтық бағытта қалыптасуына әсер етті, Ол Пушкиннің “Евнений Онегинінен” өзі аударған бөлім\іне ән шығарды.Жас\ды ғылым мен білімді үйренуге шақырып, өзге халық\ды құрметтеуге солармен қарымқатынас орнаткға үндеді. 55.ХХ ғасырдың басындағы ұлт-азаттық қозғалыстағы қазақ зиялыларының орны мен рөлін анықтаңыз.

Қазақ зиялалары қазақ халқы-ң имп-я құрамында өзгелермен теңқұқықты болуына қол жеткізу жолында жеткізді. Олар қазақ мем-кеттілігін қалпына келтіру-ң әдіс – амал-ын қарастырды, өз халқы-ң отаршылдық езгіден азаттық алу жолындағы күресіне көмектесуге ұмтылды. XX ғ-ң бас-ғы қазақ зиялы-ы Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. Дулатов, М. Тынышбаев, М. Шоқай, Х. Досмұхамбедов, Ж. Досмұхамбедов, Ә. Ермеков, Ж. Ақбаев, О. Әлжанов, т.б. танымал тұлға-р ұлтты басқа халық-мен терезесі тең даму жолына бастай білді. Ұлт зиялы-ы қазақ қоғамы-ң оянуына жәрдемдесіп, халық-ң құқық-қ, эстетика-қ санасы мен өнегелі ой-өрісіне зо ықпал етті. Олар өз улгі-өнегесімен қазақ-ң болашақ қоғам қайраткер-і М. Жұмабаев, С. Сәдуақасов, Қ. Кемеңгеров, Ж. Аймауытов, М. Әуезов, А. Сейітов, Х. Болғанбаев сияқты көптеген жас ұрпақты тәрбиелеп өсірді.Қазақ зиялыл-ы өздірі-ң мақала-ры мен шығарма-ры Қырым татар-ң «Тәржіман», Еділ бойы татар-ң «Ихтисад», «Шора», «Уақыт» және «Жұлдыз» сияқты басылым-да жариялады. Онда патша үкіметі әкімшілігі-ң қазақ-ң ежелгі заманнан бергі ата қонысын тартып алып, оларды жаппай қуып шығып саясатын сынады. Мақала автор-ы сон қат қазақ халқына христиан дінін күштеп таңып, оларды шоқындыруға қазақ-ң ана тілін қолданыстан ығыстырып шығаруға тырысқан келеңсіз әрекет-ге қарсы күресті.Жалпыұлттық демократиялық қозғалыс-ң көсемі Ә.Бөкейханов-ң өмірі мен қызметі. Қазақ халқы-ң ұлттық – демократиялық қозғ-ң жұрт кенінен таныған көсбасшысы Ә. Нұрмұхамедұлы Б. болды.XIXғ-ң соңы мен XXғ-ң бас кезінде Ә.Б. әуелі Тобыл губерниясын зерттейтін, кейін Ф.Щербинаның статистика-қ экспедициясы-ң жұмысына белсене қатысты. Осы кезеңде ол қазақ елі-ң экон-қ жай-күйін, шар-ғын, этнографиясын, тұрмыс-салтын, материалдық және рухани мәдениетін зерттеді. 1903ж Петербургте «Ресей. Өлкеміздің толық геогр-қ сипаттамасы» деген ортақ атпен осы басылым-ң 18-ші томы жарық көрді. Оның авторлары-ң бірі Алаш қозғалысы көшбасышы Ә. Б. еді.Омбы жандарм басқармасы бастығы-ң мойындағанындай, ол «барлық митингілер мен петициялар-ң ж/е үкіметке қарсы үгіттер-ң ұйытқысы, даладағы қазақтар-ң барлық мәдении – саяси қозғалысы-ң көшбасшысы және жетекшісі » болды. 1905ж Ә.Б. Ресей конституциялық демократ-р (кадет) партиясына мүшелікке қабылданды. Осы жылы Қарқаралыда орыс отаршылдығына қарсы өткен қозғ-қа басшылық жасап, петиция ұйымдастырды. Ресей-ң I Мем-тік Думасына Семей обл-нан депутат болып сайланады.1905-1907 ж кадеттер-ң «Степной край», «Иртыш», «Омич», «Голос» атты газет-інде белсенді түрде мақала-р жазып тұрды.1913ж Ә. Б ұлт –азаттық қозғалыс жетекші-і А. Байтұрсынов ж/е М. Дулатовтармен тұңғыш жалпыұлттық баспасөз ұйымы – «Қазақ» газетін ұйымдастырды. Газет бет-інде халыққа білім беру, ұлттық сана сезімді ояту, хақында көптеген құнды дүниелер жарық көрді. Ә. Б. ғылыми жұмыспен де белсене айн-ты. Ә. Б. 1917ж 21-26 маусымында Орынборда I бүкілқазақ сьезін өткізіп, «Алаш» партиясы-ң II бүкілқазақ сьезінде «Алашорда» үкіметі құрылып, Ә. Б оның төрағасы болып сайланды. Кеңес өкіметі кезінде ол бірыңғай ғылыми, әдеби, аудармашылық қызметпен айналысады. Жазықсыз қуғынға ұшырап, 1937ж ату жазасына кесіледі. 1989ж ақталды.1913-1918ж «Қазақ» газетінде редактор болып, халық өмірін көкейтесті мәселелер-н көтереді, елді өнер-білімге үндейді. А. Байтұрсынов Алаш қозғалысы тұсында күрес-ң алғы шебінде болады. Кеңес өкіметі кезінде ол қазақ халқы-ң сауатын ашып, ағарту жолына білжола түседі. Көптеген өлең-жыр-ында халық-ң арман-тілегін, мұң–мұқтажын жырлады, халықты өнер білімге, мәдениетке шақырды. Патшалық Ресей-ң қанаушылық – отаршылдық саясатын сынады , ел – жұртты миссионер-дің жүгенсіз қылығынан сақтандырды.Ә. Б-ң сенімді серіктері-ң ж/е ұлт – азаттық қозғ-на белсенді қатысушы-ң бірі М. Дулатов (1885-1935) болды. Ол Торғай облысы Торғай уезі-ң Қызылбел атырабында д. к. Алғ-қы білімді ауыл мектебінен алған. Торғайдағы 2сыныптық мектебінде оқыған. 1904ж Омбыға барып, онда Ә. Б. және А. Б-пен кездеседі,саяси қызметке белсене араласа бастайды. Патша отрашылдығына ашық қарсы шығып, жер мәселесін көтереді. Қазақ-дан жерді тартып алуға, мұсылмандықты қудалауға тыйым салуды талап етеді. 1909ж «Оян, қазақ!» атты жыр жинағы жарық көрді. Автор қазақ халқы-ң ауыр жағдайын мешіт-р мен медересе-р ашуды, жастарға ислам рухында тәрбие беруді жақтады. Семей округ-ң соты-ң прокуроры былай деп жазды: «Оян, қазақ!» кітапшасы өзінің мазмұны жағынан қырғыз (қазақ – авт.) жасақ-ына арн-ған үндеумен тең, ол мем-тің қаз-гі қоғ-қ құрылысын құлатуға шақырады». Алаш қозғ-сы жетекші-ң бірі белгілі қоғам қайраткері, педагог, тарихшы Мұхаметжан Тынышбаев (1879-1937) болды.1907ж II Мем-к Думаға Жетісу губерниясынан депутат болып сайланады. Думада Ресей-ң отаршылдық саясатына қарсы бағыт ұстанған М. Тынышбаев бар өмірін туған халқы-ң азаттығы үшін арнады, осы жолда қурбан болды.Саяси реакция өршіп тұрған ж-ры Алаш қозғалысы көсбасшылары-ң бірі, ойшыл, оқымысты, мем-т және қоғам қайраткері Мұстафа Шоқайдың (1890-1941) саяси көзқарасы қалыптаса бастады.Қазақ-ң III және IV Мем-к Думаға қатысуына тйым салынуына қарамастан Мұстафа Шоқай мұсылман-р фракциясымен тығыз байл жасап, белсенділік танытты. Сол фракция арқ Мем-к Дума депут-ң назарын қазақ халқы басынан кешіріп отырған ауыр жағдайға аударып отырды. М. Шоқай ғұмырын Орта Азия мен Қ-н халықтары-ң азаттық күресіне арнады.Қазақ-р ара-да Ішкі Ордадан шыққан саяси қайраткер Бақтыкерей Құлмановтың есімі кеңінен танымал болды.Ішкі Ордадағы әкімшілік жұмыс-ында болған ж-да ол мектептер мен емдеу орын-ының ашылуына барынша зор күш – жігер жұмсады, Ресей Мем-к Думасына қатарынан 2 рет депутат болып сайланды. Осының өзі – ақ оның халық ар-да орасан зор беделі-ң бар екенін көрсетті.Қазақ халқы-ң тәуелсіздігі үшін күрескен отаншыл патриоттар-ң бірі Көлбай Тоғысов еді. Ол талантты журналист, көрнекті қоғам қайраткері болды. 1905 ж-ғы қарашада Қарқаралыда патша үк-не қарсы қарсы өткен наразылық митингісі бастамашы-ң бірі болды. Мақала-ң бірінде: “Біздің ана тілімізде кітап-р басып шығаруымыз сондай-ақ мектептер, ауруханалар салуымыз к/к. Біз сауатты әрі білімді халық болуға тиіспіз.”