44. Исатай Тайманұлы және Махамбет Өтемісұлы бастаған көтерілістің себептері, барысы, ерекшеліктерін (1836-1838 жж.) жүйелеп көрсетіңіз.

І. Көтер-ң себ-і мен сылтауы. Бөкей ордасы тікелей патшаға Петербургке бағ-тан, онда қазақ өзгеше мынандай басқару жүйесі болды: Жерге жеке меншік енгізілді; Салық түрлері көбейтілді (салық мөлшері 10-50 мың сом);1827ж. 12 биден тұратын «Хандық кеңес» құрды.1833ж. Жәңгір туысқаны Қарауылқожаны Каспий бойы рул-ына билеуші етіп тағайындады. 1836ж. Жасқұс деген жерде хан сарайын салу бас-ды. Қосымша салық енгізілді. ІІ. Көтер-с барысы.1836ж. – беріш руы, Жайық бөлімі-ң старшын-ы Исатай мен Махамбет хан бұйрық-ын орындаудан бас тартты. Олар-ң қол астына қосымша 20 ауыл көшіп келді.1837ж. қазан. - Көтерілісші-р Балқы би-ң (Жәіңгір-ң досы) ауылына шаб жасады.1837ж. қараша. – Тастөбе деген жерде 3500-дей көтер-ші полковник Геке бастаған зеңбірекпен қаруланған отрядтан жеңілді. Көтер-ң басым бөлігі ауыл-ына тарады. Исатай мен Махамбет жанында азғантай серік-і қалды.1837ж. желтоқсан – Исатай мен Махамбет Жайық-ң шығ-на қарай жасырын өтіп кетті. Мақсаты – Кенесары көтер-не қосылу.1838ж. шілде – Ақбұлақ деген жерде ақырғы шайқас болды. Махамбет қоршауды бұзып өтіп, көтер-ті жалғастыра берді. Хиуа ханынан көмек сұрап ала алмаған Махамбат көтер-ті тоқтатып Қараой деген жерде жанұясымен жеке үй болып отырды.1846ж. – Махамбетті Баймахамбет сұлтан-ң жіберген адам-ы жауыздықпен өлтірді.Көтер-ті басуға көмектескені үшін Баймахамбет сұл-ға, т.б. билеуші-ге әскери атақ-р мен сыйлық-р берілді. Көтер-ді жазалауды Перовский-ң бұйрығымен Геке ұйымдастырды.Истайды 1812ж Бөкей хан беріш руы-ң старшыны етіп тағайындады.1814ж. – Орынбор билеушісі Исатай-ң старшындығын бек-ті. 1817-1823ж. – Исатай Орынбор губернатор-ң жаласымен сотқа тартылды.1804 – 1846ж. – Махамбет өмір сүрген ж-р.1824 – 1829 ж. – Махамбет Жәңгір хан-ң баласы Зұлқарнайға ақылшы болып, Орынборда тұрды.1829 ж. – шаруа-р көтер-не қатысқаны үшін түрмеге қамалды. ІІІ. Бөкей орда-ғы толқу-р.1842ж. – Жәңгір хан саясатына қарсы ордада жаңа қозғ. баста-ды. Басшы-ы: Аббас Қошайұлы, Лаубай Мантайұлы.1844 ж. – Аббас пен Лаубай тұтқындалды.1847 ж. – Лаубай түрмеде өлді, Аббас Лефляндияға қара жұмысқа айдалды.Көтер-ң тарихи маңызы.И.Т. мен М.Ө. басқарған көтеріліс-ң орасан зор тарихи маңызы болды. Бұл патша өкіметі құрған жаңа әкімшілік-аумақтық бірлік-ң аумағында қазақ-ң отаршылдыққа қарсы ірі баскөтеруі еді. Оның ұлт азаттық сипаты басым болды. Көтер-с аяусыздықпен басылғаннан кейін де жалғаса берді. 1842ж Жәңгір ханға қарсы Аббас Қошайұлы мен Лаубай Мантайұлы бастаған баскөтерулер болып өтті.Жәңгір хан көтер-ң кейбір талап-ын орындауға мәжбүр болды.Атап айтқанда, халықтан жиналатын алым-салық төлемін едәуір жеңілдетті. Патша үкіметіне наразылық білдірген старшын-ң пікірімен санасу керектігін түсінді. 45.1822-1824 ж.ж. Сібір және Орынбор қазақтары туралы Жарғылардың мазмұнын талдаңыз.

1822 ж«Сібір қырғызд.ң жарғысы»(Cібір ген.-губерн.ры Сперанский мен көмекшісі Батеньков1822 жылғы 22 маусымда патша «Сібір губернияларына арн.ған мекемелер», «Бұратаналарды басқару туралы жарғы», «Қырғыз-қайсақтары» басқару туралы жарғы, этаптар туралы жарғы, жер міндеткерлігі туралы ережелер, астық қорлары, шаруалар мен «бұратаналар арасындағы борышкерлік міндеттемелер» тур. ережелер үшін негіз болған 10 заңды бекітті «Сібір... мемкемелеріне» сәйкес, азиялық Ресей 2 генерал-губернаторлыққа: орталығы Тобыл болған Батыс Сібір, орталығы Иркутск болған Шығыс Сібір генерал-губернаторлығына бөлінді. Біріншісіне Тобыл, соңғысының құрамына Томск губерниялары енгізілмекші болып ұйғарылды.Орта жүздегі дәстүрлі мемлекеттілікті таратып, хан атағын «мүлде артық» деп жойып жіберген үкімет Сібір қазақтары туралы жарғыға сүйеніп, басқарудың жаңа нысанын енгізді. 3-тарауға сәйкес, Оңт-бат Сібірді мекен-н қазақтар «көшпелі бұратаналар сословиесі» болып есепт-ді және тең құқықтарды пайд-ды, ал «сібір қазақтары елі» ең алдымен 1838 жылы Бат Сібір қаз-ын шек-қ басқару құрылғанға дейін Омбы облысына бағынып келген сыртқы округтерден құралды. Жарғымен міндеткерлік пен салықтардың жаңа санаттары енг/ді. Бұл орайда М. Сперанский мен оның төңірегіндегілер әдейі бесжылдық жеңілдік белгіледі н/е көшпелі хал/ң барлық санаттарын барлық алымдардан босатты; мұндай бетбұрыс бұрынғы феодалдық жүйе бойынша міндеткерлік атқаруға: көшпелі аудандарда зекет пен соғым, егіншілікті аудандарда ұшыр төлеуге дағдыланған халық наразылығының алдын алуға ұмтылысқа байланысты болса керек..Нәтижесі:- Қ.ды басқару жеңілдетіліп өзара рулық қырқыстарға соққы берілді.- өлкені шаруашылық жағынан игеруге қолайлы жағдай жасады.- Ресейдің отаршыл саясатын кеңейтуге жол ашты.- Хандық билікті жойды.- Округ(15-20 болыс,басқарушысы-приказ және аға сұлтан), Болыс (10-12 ауыл, басқарушысы-болыс сұлтаны) және ауылдан (50-70 шаңырақ, басқарушысы –ауыл старшыны) тұратын әкімшілік құрылым қалыпт-ы.- Сот ісі 3-ке бөлінді: Қылмыстық істер, талап ету, шағым айту 1824 жыл «Орынбор қырғыздарының жарғысы» (Орынбор генерал-губернаторы П.К.Эссен)1824 жылғы Орынбор қаз-ы туралы жарғы алғашқы патш-қ реформа ретінде, бүкіл дәстүрлі билік құрылымын қиратып, әлеуметтік-саяси және шаруаш. өмірдің барлық жақтарын қамтыды, қазақ қоғамы ішіндегі, ең алдымен патш/қ өзгерістерді, негізінен, қиналмай қабыл/ған шеп маңайындағы ауылдар арасындағы және кең далада еркін көшіп жүріп, көшпелі тәу/тің ең берілген жақтаушылары ретінде сұлтандардың, билердің ақыл беруі бойынша патш. өзгерістерге көнбегендер арасындағы онсыз да өткір қайшылықтарды тереңдетіп, Кавказдағы, Еділ бойының түркі тілдес аймағындағы және далалық табиғи ландшафты реформаның іске асырылуын белгілі бір дәрежеде қиындатқан Қ.ғы отаршылдыққа қарсы топтардың бірігуін күшейте түсті.- Орталықтан басқару нығайтылды.- Табиғат байлықтарын кеңінен игеруге мүмкіндік туды.-1824 ж кіші жүздегі хандық билік жойылды. -Жарғы б-ша Кіші жүздің әкімшілік құрылымы бөліктерге (батыс, орта, шығыс. Басқарушысы – сұлтан) оның ішінде Дистанцияларға (54, 1831ж басқарушысы- ру шонжарлары), оның ішінде ауылдарға (басқарушысы– ауыл старшыны) бөлінді.

46. Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілістің себептері, барысы, ерекшеліктері және оның тарихи маңызын (1837-1847 жж.) талдап көрсетіңіз. Ресей импе-ң қазақ далас.ғы хандық билікті жоюы,шекара-қ аймақ-рда жаңа бекініс/ді салып, қазақ жер/н күштеп тартып алуды одан әрі жалғастыруы,қазақ қоғамында әлеу-к қатынас/р-ң шиелінісуі К. Қасымұлы-ң бастаған ұлт-азат-қ көтеріліс-ң шығуына себеп б.ды. Қазақ/р-ң ХҮІІІ-ХІХ ғ/рды болған барлық басқа ірі көтеріліс/рінен Кенесары көтеріліс-ң ерекшелігі, - оған 3жүз-ң бұқара халқы түгел қатысты. Көтеріліс-ң бүкіл халықтылығы, кең қанат жаюы, айқын көрінген саяси сипаты Кенесары көтерілісі-ң өзіне тән ерекшелігі еді деу к-к. Көтеріліске қатысушы ру/р-ң саны 1843-1845 жж көбейе түскен. Кенесарыны анағұрлым белсене қолдаған/р: Қыпшақ, Төртқара, Жағалбайлы, Табын, Тама, Бағаналы, Шекті, Алшын, Керей, Жаппас, Арғын рулары т.б. Кенесары көтерілісіне ру шонжар/ры – би/р ж.е басқа ірі феодал.р қатысты. Мысалы, Ш. Едігенов, Шорман Күшінов, Мұса Шорманов т.б.Кенесары 1837 ж көктемде, өзі көтеріліске шығар алдында, патша үкіметін Көкшетауда ж.е Ақмолада, яғни Кенесары-ң өзі-ң тұрған жерінде бекініс жүйесін салудан бас тарту қажеттілігіне көзін жеткізу үшін әрекет-р жасаған болатын. Бұл кезде Қоқан хан-ғы иелігінде көшіп-қонып жүрген Кенесары, осы мақсатпен патша үкіметіне арнап, наразалық білдірген бірнеше хат жолдады. «Ата – баба/рымыз мұра еткен, - деп жазды ол осындай хат/р-ң бірінде, - Есіл, Нұра, Ақтау, Ортау, Қарқаралы, Тобыл, Құсмұрын, Оралға дейінгі Тоңзақ т.б. қазіргі патша тұсында бізден тартып алынып, ол жер/рде бекініс/р салынып, сонысымен тұрғын/рды өте қиын жағдайға ұшыратуда. Бұл тек біздің болашағы-з үшін ғана емес, сонымен бірге бүгінгі өмір сүруімізге де қауіпті». Күткендей-ақ бұл хат/р жауапсыз қалды.Орт.жүздегі бытыраңқы көтеріліс ошақ/ры Кенесар-ң басшылығымен 1837-1838 ж/р аралығында біртұтас қозғалысқа біріге бастады.1838 ж.Ақтау мен Ақмола арасындағы разъезге Кенесары әскері шабуыл жасап, онда орн-н Симонов-ң отрядын талқандап, 10 пистолет, 9 мылтық, 13 қылыш, 7 найза, 495 мың оқ, 490 пистолет патронын же т.б. қару-жарақтарды қолға түсірді. 1838 ж-ң күзінде Кенесары сарбаз/ры патша үкімет-ң жазалаушы әскер/рімен бірнеше қарулы күреске түсті. Со/рдың ішінде айрықша кескілескен айқас мықты бекініс/р-ң бірі болып саналатын Ақмола приказы үшін б-ды. Оны аға сұлтан полковник Қоңырқұлжа Құдаймен.ң әскер/рі мен әскер старшыны Қарбышев басқарған жақсы қаруланған гарнизон қорғайтын. Кенесары қарсы жақт-ң едәуір әскер/рін тұтқындап, қару-жарақ/рды олжалады.1838 ж-ң аяғына қарай Кенесары Ырғыз бен Торғай жаққа көшті. Ол кезде бұл жер/р Орынбор әскери губернаторлығына қарайтын. О-ң ген.л-губер.ы граф В.А. Перовский еді. Ол көтерілісші/рмен ара-қатынасты бейбіт жолмен шешуге тырысты. Келіссөз/р барысынды В.А.Перовский уақытша келісімге келді. Ол б-ша Кенесары шекара шебіне шабуыл жасамауға уәде берді. Бұл тыныштық 1842 ж дейін созылды. Дегенмен, бұл кезде де Бат.Сібір отряд/рымен қарулы қақтығыс/р тоқталған жоқ.1841 ж.қыркүйекте қазақ-ң 3жүзі-ң өкіл/рі жиналып Кенесарыны ата-бабамыз-ң салты б-ша ақ киізге салып көтеріп, бүкіл қаз.хал-ң ханы етіп сайлады.Орынбор әкімшілігімен уақытша бітімге келген кезде, 1841-1842 жж.Кенесары Қоқан хандығы-ң қол астындағы қазақ жер/рін қайтару үшін күрес жүргізеді. Соғыс нәтижесінде, Созақ, Сауран қала/ры азат етіледі. Түркістанды қоршайды. Қоқан хандығы келіссөз жүргізуге мәжбүр б-ды.1842 ж.В.А. Перовский Петербургке қызметке кетіп, о-ң орнына генерал-губернатор б-п Обручев келді. Перовскийге қарағанда о-ң Кенесарыға ж.е арадағы мәселені шешуге көзқарасы басқа еді. Соны пайдаланып, Горчаков сол ж.Сотников басқарған отрядты К-ң ауылын шабуға жібереді. Сөйтіп, патша әкімшілігімен жасалған бітім Горчаков тарапынан бұзылды. 1843 ж.27 маусымында Николай І қазақ даласына көтерілісті басу үшін әскер жіберу туралы өкім шығарды. К-ң басын әкелген адамға 3000 теңге сыйылық жариялады. Патша әкімшілігі 1844 ж.көктемінде қатарынан 3отрядын жіберуді ұйғарды. О/р Ор бекінісінінен, Ұлытаудан ж.е Тобыл өзенінен бір мезгілде аттанып, К. жасақтарын жан-жақтан қоршап, о/рға шешуші соққы беру қатаң тапсырылды. Бұған қоса Бат.Сібір ген.л-губер.нан Лебедев ж.е Фалилев басқарған екі патша үкіметіне берілген сұлтан/р-ң басшылығымен қазақ/р-н қосымша отряд/р жасақталды. Барлық соғыс операциясын басқару ген.л-майор Жемчужниковке жүктеледі. Бұл кезде К. санында 20 мыңдай әскер бар еді. Патша отряд/р-ң бастарын біріктірмей, жеке-жеке соққы беруді шешті. Жауынгер/р-ң бір бөлігін Сібірден шыққан отрядқа қарсы жіберді. Кейін Лебедев Кенесарыға қарсы күресте дәрменсіздік көрсеткені үшін Орынборға шақыртылып, орнынан босатылып, сотқа берілді. Бұл кезде Кенесары өзі-ң негізгі күшімен Константиновск бекінісін шапты. 1844 ж.шілде-ң 20-нан 21-не қарайтын түні Өлкеаяқ өзені-ң жанында Ахмет Жантөрин-ң отрядын тұтқындап қоршап, толық қиратты.1846 жыл/р-ң басында Кенесары әскере/рімен Балқаш көлі маңайына қоныс аударды. Патша үкіметі Кенесары басқарған көтеріліс/рді жоюға ген.л-майор Вишневский басқарған әскер/рді жіберді. Кенесары 1846 ж.Қоқанға қарсы күресте Әулиеата (Тараз), Мерке қала/рын алады. 1846 ж.Кенесарыны қолдаушы Ұлы жүз-ң Саурық батыры қырғыз/р-ң Жаманқора деген батырын өлтіреді. Қырғыз/р оған жауап ретінде Саурық батыр-ң ауылына шабуыл жасап, жігіт/рімен бірге оны өлтіріп, мал-мүлкін тонап кетеді. Осындай шиеленіс/р-ң нәтиежесінде 1847 ж.Кенесары 10 мың сарбазымен қырғыз/р жеріне басып кіреді.К-ң соңғы шайқасы Кекілік сеңгірінде өтті, қырғыз манап/ры, Вишневскийдің отряды ж.е Қоқан хандығы-ң әскер/рі «Алмалы сай» шатқалында 3жақтан К әскерін қоршады. Күш-рі әлденеше есе көп жау әскерімен қаһармандық күресте К 32 қазақ сұлтан/рымен бірге қаза тапты.К.Қасымұлы басқарған ұлт-азаттық көтеріліс-ң жеңілуіне бірнеше себеп/р б-ды. О-ң ішінде ең бастысы бүкіл қазақ халқы-ң біртұтас бірікпеуі, кейбір ру басшы/р-ң өз бетіне бас болмақ болуы, ру-қ жіктелу, қазақ феодал/р-ң Ресей мемл-тін қолдауы. К-ға Ресей, Қоқан, Бұхар хандық/рымен күресуде күші тең болмады. Сонымен қатар ол өзін жақтамаған қазақ ж.е қырғыз ауыл/рын шабуы сол жер-ң халқы-ң наразылығын тудырып, көтерілісті әлсіретті. Сонымен, К.Қасымұлы бастаған ұлт-азат-қ көтеріліс жеңіліс тапқанымен, ол қаз.хал-ң тарихында мәңгілік өшпес із қалдырды ж.е тарихи маңызы зор б-ды.