65. Шал ақынның афоризмдері

Қай кезде де өңін жоғалтпас Шал ақынның фәлсафалық тұжырымдары мен ұтымды ұйқасын былай қойғанда, тапқыр теңеулеріне тәнті боласыз.

Ай нұрланар аспанда толған сайын,

Пенделер үміт етер болған сайын,

Ашу-пышақ болғанда, ақыл-таяқ,

Сол таяқ кемімей ме жонған сайын.

Мәнерлі, әсерлі шумақтан ғибадаты кең ой түйесіз. Кәрінің өлімін соққандауылдың тынғанына теңесе, жастың өлімі сынған бәйтерекпен парапардейді.«Таудың көркі – тас» деген баламаларды Шалдан естідік. Кісі мінезіндегі олқы жайларды жіті байқап қалып, өз байламын ұсынады. Өмір тәжірибесін оймақтай сөзбен тізеді. Сабырсыздықтан, санасыздықтан сақтандырады. «Жігіттің мұрты кебер мақтанарда» десе, оның немен аяқталатынын жазбай танисыз. Бір жолдың өзінде мінез, кескін-келбет тұтас көрініс береді, Ақын ақылдың көзімен көп нәрсені ашып көрсетеді.

Ақ пен қараның бітіспес күресінің арасында жүріп Шал өзінің шығармашылық нысанасынан ауытқымаған. Өзі сезіп білгенін, көргенін,түйгенін айтқаны басқалар үшін рухани азық еді. Қысқалы, ұзынды нақылдарына бірқатар жүк артты. Кейбір шумақтары шешендік сөздердің жүйесіне жақындайды, енді бірқатары кәдімгі ақ өлеңмен айтылғандай әсер етеді. Кейінгі айтушылары, көшірушілері ұйқасқа икемдеуі мүмкін. Сосын кейбір шумақтар Шалдікі болмауы мүмкін. Айталық, «Көкала көл, нар қамыс», «Бұл өлім қайда жоқ», «Күні суық болғансын түні қайтсін» дегендер халықтікі, не кейінгі қоспалар сияқты. Ақыннан жазба нұсқа қалмағаннан кейін оны жамап-жасқаушылар, «жөндеушілер» табылып қалады. Шал белгілі бір зат, құбылыс туралы дәл, анық айта білген. Қаққан қазықтай сөздерін орнынан жылжыту қиын. Жердің салмақты тұсынан ойып алған кен іспеттес.

Жігіттің өзім білем дегені, –

Басына салған ойраны.

Ісін көпке бергені, –

Тастан соққан қорғаны.

Өсек басты болады

Қыздың жасқа толғаны.

Жан шошырлық жаман іс, –

Ағайын ала болғаны.

Неден сақтанып, неден аянбау керектігін айнаға түсіргендей айнытпай береді. Қазіргі өркениетке де бұл керекті ой. Рухани тәжірибе көпке ортақ. Ертедегі жыршы, жыраулар алауыз, алакөз болған қатерлі хандарды осындай сөздермен ауыздықтап, тізгін тарттырғаны белгілі. Енді біз мемлекеттер алакөз болмаса деп тілейміз. Мұның өзі, Шал ақынның кемеңгерлілікке иек артар сөздері қай дәуірге де қызмет ететіндігіне дәлел болса керек.

1. Байлауы жоқ шешеннен үндемеген есті артық.

Жомарттық туралы

2. Ойласаң мың бір пәле тілден туған,

Шешендер топ ішінде белді буған.

Ел билеу ісі туралы

3. Жақсының айтқан ақылы,

Қазулы сара жолмен тең.

Тәлім- тәрбие туралы

4. Кәрі өлсе- дауыл тынығады,

Жас өлсе- бәйтерегіңнің сынғаны.

Адам өмірі туралы

5. Ат жетім өрен жүйрік шабылмаған,

Құс жетім саятшысы табылмаған,

Әйел жетім өзінің теңін тауып қосылмаған.

Адам өмірі туралы

6. Кедейлік ер жігітке намыс емес,

Жоқ болсаң досыңдағы таныс емес.

Байлық- кедейлік туралы

7. Өткен қайтып келмейді,

Алғанын құдай бермейді.

Адам өмірі туралы

8. Ақыл мидан қайнап шыққаны дұрыс.

Ақыл- ой туралы

9. Пәле- сабыр, қазаға- тәуба.

Дін, иман туралы

10. Қона берсең- жерің тозар,

Шаба берең елің тозар.

Ел, халық туралы

11. Жеңілсе дұшпан достық қыл.

Достық туралы

12. Жаман әйел алғанның жауы үйінде,

Жақсы әйел алғанның тойы үйінде.

Әйел, ана туралы

13. Пайдаңды жақсы болсаң елге тигіз.

Тәлім- тәрбие туралы

14. Елінде жақсы жігіттің,

Алыста даңқы зор болар.

Ер жігіт туралы

15. Өткен іске өкінген өмір зая.

Адам өмірі туралы