6 Заңдылық және демократиялық принциптері.

Құқық қорғаушылық іс-әрекеттің міндетті принциптерінің бірі заңдылық принципі болып табылады. Заңдылық принципін екі тұрғыдан қарастыруға болады. Біріншіден, кеден органдарының және оның лауазымды тұлғаларының қолданыстағы заңдарды қатаң және мүлтіксіз сақтауы, орындауы. Екіншіден, кеден органдарымен қарым-қатынасқа түсетін кез келген экономикалық субъектілердің, жеке және заңды тұлғалардың мемлекет заңдарын бұзбауы, яғни қоғамда қалыптасқан дамыған құқықтық сана дер едік. Қазіргі кезеңде кеден комитеті өз жұмысын сипаттайтын, кедендік нормативтік құжаттарды жариялацтын басылымдарға ие. Мұның өзі кеден органдары іс-әрекетінің жариялылық принципі негізінде жүргізілуіне көмектесері сөзсіз. Қазақстан мемлекетінің кеден органдарының принциптері ретінде оның іс-әрекетінің ел Конституциясына сәйкес жүргізілуі, заңдылығы, демократиялық Қазақстан ратификациялаған халықаралық заңдардың басымдығы, жүйелілігі, үнемділігі және тиімділігі, тағы да басқа кез келген мемлекеттік атқарушы орган қатаң сақтауы тиіс көптеген принциптерді атауға болады.

4 - дәріс. Тақырып 4. Тауарлар мен көлік ќұралдарын Қазақстан Республикасының кедендік шекарасы арқылы өткізу. 10-тарау.

53-бап. Тауарлар мен көлік құралдарын Қазақстан Республикасының кедендік аумағына өткізу кезінде алдын ала операцияларды жүзеге асыру тәртібі

1. Тауарлар мен көлік ќұралдарын Ќазаќстан Республикасының кедендік аумағына өткізу кезіндегі алдын ала операциялар мынадай тәртіппен жүзеге асырылады:

1) Ќазаќстан Республикасының кедендік шекарасынан өту;

2) Ќазаќстан Республикасының кедендік шекарасынан өту туралы кеден органдарына хабарлау;

3) Ќазаќстан Республикасының кедендік шекарасы арќылы өткізу пунктінде алдын ала кедендік ресімдеу;

4) тауарларды, көлік ќұралдарын және оларѓа арналѓан ќұжаттарды межелі кеден органына жеткізу;

5) тауарлар мен көлік ќұралдарын жеткізу туралы межелі кеден органына хабарлау;

6) тауарлар мен көлік ќұралдарын уаќытша саќтау.

2. Тауарларды Ќазаќстан Республикасының кедендiк аумаѓына ќұбыр тасымалын пайдалану және электр беру желілері бойынша өткізу кезіндегі алдын ала операцияларды жүзеге асырудың тәртібін кеден ісі мәселелері жөніндегі уәкілетті орган айќындайды.

54-бап. Ќазаќстан Республикасының кедендік шекарасынан өту

1. Тауарлар мен көлік ќұралдарын Ќазаќстан Республикасының кедендік аумаѓына іс жүзінде өткізу тауарлар мен көлік ќұралдарының Ќазаќстан Республикасының кедендік шекарасынан өтуі болып табылады.

2. Ќазаќстан Республикасының заңдарына сәйкес Ќазаќстан Республикасының кедендік шекарасынан өтуге осы Кодекстің 55-бабына сәйкес айќындалатын өткізу пункттерінде, олардың жұмыс істеу уаќытында жол беріледі және тауарлар мен көлік ќұралдарын өткізуші тұлѓаѓа тауарларды, көлік ќұралдарын және оларѓа арналѓан ќұжаттарды өткізу пунктінде орналасќан кеден органына мүмкіндігінше ќысќа мерзімде жеткізу міндетін жүктейді.

55-бап. Өткізу пунктін аныќтау

Мыналар:

1) әуе көлігімен өткізілетін тауарлар үшін, - межелі әуежай немесе тауарлар тасымалдаушы әуе кемесінің Ќазаќстан Республикасының кедендік аумағындағы қонатын және тауарларды түсіретін алѓашќы әуежайы;

2) теңіз көлігімен өткізілетін тауарлар үшін, - Ќазаќстан Республикасының кедендік аумағындағы алғашқы түсіру порты немесе ќайта тиеу порты;

3) көліктің басқа түрлерімен өткізілетін тауарлар үшін - жүру жолындағы бірінші кеден органы;

4) ќұбыр тасымалымен жѕне электр беру желілері бойынша љткізілетін тауарлар џшін, - кеден ісі мәселелері жөніндегі өкілетті органмен келісілген коммерциялыќ есептеу аспаптары орнатылѓан жерлер тауарлар мен көлік ќұралдарын Ќазаќстан Республикасының кедендік шекарасы арќылы өткізу пункті болып табылады.

56-бап. Кеден органдарын Ќазаќстан Республикасының кедендік шекарасынан љту туралы хабардар ету

1. Тасымалдаушы не тауарларды өткізуші тұлѓа өткізу пунктінде орналасќан кеден органын Ќазаќстан Республикасының кедендік шекарасынан өтуі туралы хабардар етуге міндетті.

2. Кеден органдарын Ќазаќстан Республикасының кедендік шекарасынан өту туралы хабардар ету - бұл Ќазаќстан Республикасының кедендік шекарасы арќылы өткізу пунктінде орналасќан кеден органына шекарадан өту фактісі туралы хабарлау.

3. Ќазаќстан Республикасының кедендік шекарасынан өту кезінде кеден органын хабардар ету тауарларды, көлік ќұралдарын және оларѓа арналѓан тауарѓа ілеспе ќұжаттарды Ќазаќстан Республикасының кедендік шекарасы арќылы өткізу пунктінде орналасќан кеден органына табыс ету арќылы жүргізіледі.

4. Кеден органының лауазымды адамдары осы баптың 3-тармаѓында көзделген ќұжаттарды ќабылдаудан бас тартуѓа ќұќылы емес.

57-бап. Ќазаќстан Республикасының кедендік шекарасы арќылы өткізу пунктінде алдын ала кедендік ресімдеу

1. Негізгі кедендік ресімдеу алдындаѓы және тыйым салынѓан тауарларды Ќазаќстан Республикасының кедендік аумаѓына өткізуге жол бермеу үшін жүзеге асырылатын іс-әрекеттер Ќазаќстан Республикасының кедендік шекарасы арќылы өткізу пунктінде алдын ала кедендік ресімдеу болып табылады.

2. Ќазаќстан Республикасының кедендік шекарасы арќылы өткізу пунктінде алдын ала кедендік ресімдеу кезінде:

1) орналасуы кеден органдарымен келісілген тиеу-тџсіру операцияларын жџргізу џшін арнайы бөлінген және жабдыќталѓан орындарда тауарлармен және көлік ќұралдарымен тиеу-түсіру операцияларын жүзеге асыруѓа;

2) тауарлармен және көлік ќұралдарымен тиеу-түсіру операцияларын жүзеге асырушы тұлѓаның сұрауы бойынша тауарлар тиеу-түсіру операцияларын жүзеге асыруѓа ќажетті мерзім ішінде уаќытша саќтау орнына ќойылмастан мұндай операцияларды жүргізу орындарында болуына жол беріледі. Бұл тауарларды саќтаудың жалпы мерзімі тауарларды уаќытша саќтаудың осы Кодексте белгіленген мерзімінен аспауы керек. Бұл ретте тауарлар жоѓалѓан не олар кеден органдарының рұқсатынсыз басќа тұлѓаларѓа берілген жаѓдайда, аталѓан тұлѓалар кедендік төлемдерді және салыќтарды төлеу бойынша жауапты болады.

3. Тауарларды негізгі кедендік ресімдеу кедендік ресімдеу үшін ќажетті жаѓдайлар болѓан кезде Ќазаќстан Республикасының кедендік шекарасы арќылы өткізу пунктінде не осы Кодекске сәйкес басќа да кеден органында жүргізілуі мүмкін.

58-бап. Тауарларды, кљлік ќұралдарын жѕне оларѓа арналѓан ќұжаттарды межелі кеден органына жеткізу

1. Тауарларды, көлік ќұралдарын және оларѓа арналѓан ќұжаттарды жеткізу осы Кодекстің 12-тарауында көзделген ішкі кедендік транзит рәсіміне сәйкес жүзеге асырылады.

2. Тасымалдаушы тауарларды, көлік ќұралдарын және оларѓа арналѓан ќұжаттарды, тасымалдау мен саќтаудың ќалыпты жаѓдайлары кезіндегі табиѓи тозуы немесе табиѓи кемуі салдарынан өзгеруін ќоспаѓанда, өзгермеген күйінде кеден органы белгілеген орынѓа және мерзімінде жеткізуге міндетті.

59-бап. Тауарлар мен көлік ќұралдарыныњ межелі кеден органына жеткізілгендігі туралы хабардар ету.

Тауарлар мен көлік ќұралдарын межелі кеден органына жеткізген кезде тасымалдаушы немесе тауарлар мен көлік ќұралдарын өткізуші тұлѓа:

1) жеткізуді баќылау ќұжаттарын;

2) көлік және коммерциялыќ ќұжаттарын;

3) әкелінген тауарлар мен көлік ќұралдарын табыс ету арќылы тауарлардың жеткізілгендігі туралы хабардар етеді.

60-бап. Авария немесе ырыќ бермес күштің әсері кезінде ќолданылатын шаралар

1. Авария немесе ырыќ бермес күштің әсері жаѓдайларында, сондай-аќ теңіз, ішкі су не әуе кемесі Ќазаќстан Республикасының аумаѓында мәжбүрлі түрде аялдама жасаса немесе ќонса, тасымалдаушы тауарлар мен кљлік ќұралдарының саќталуын ќамтамасыз ету үшін барлыќ шараларды ќолдануѓа және ең жаќын кеден органына осы мән-жайлар мен тауарлардың тұрѓан жері туралы дереу хабарлауѓа міндетті.

2. Оќиға туралы хабарлама алған кеден органы оќиѓаның сипатына, тауар сапасын жоѓалтуы дәрежесіне және көлік ќұралының техникалыќ жай-күйіне ќарай кедендік баќылауды ќамтамасыз ету үшін ќажетті шараларды белгілейді.

3. Тасымалдаушыларда осы баптың талаптарын саќтауѓа байланысты туындаѓан шыѓыстарды кеден органдары өтемейді.

12-тарау. Ішкі кедендік транзит

71-бап. Осы тарауда пайдаланылатын ұғымдар

Осы тарауда пайдаланылатын ұғымдар мыналарды білдіреді:

1) ішкі кедендік транзит рәсімі - тауарлар мен көлік ќұралдарын жөнелтуші кеден органынан межелі кеден органына дейін кедендік баќылаумен өткізудің осы Кодексте және Ќазаќстан Республикасы бекіткен халыќаралыќ шарттарда белгіленген тәртібі;

2) аралыќ кеден органы - ішкі кедендік транзит рәсімі бойынша өткізілетін тауарларды ішінара түсіру жүргізілетін кеден органы.

72-бап. Жалпы ережелер

Осы тараудың ережелері, уаќытша саќтау орындарыныңњ, еркін және кеден ќоймаларының, арнайы экономикалыќ аймаќтардың арасындаѓы өткізуді ќоса алѓанда, кедендік баќылаудаѓы тауарлар мен көлік ќұралдарын Ќазаќстан Республикасының кедендік аумаѓы немесе шет мемлекеттің кедендік аумаѓы бойынша өткізудің барлыќ жаѓдайларында ќолданылады.

Осы тараудың ережелері ќұбыр тасымалымен және электр беру желілері бойынша өткізілетін тауарларѓа, сондай-аќ әуе кемесі тұраќты халыќаралыќ рейс жасау кезінде тауарлар келетін жерде тауарларды ішінара түсірместен аралыќ немесе мәжбүрлі (техникалыќ) түрде қонса, әуе көлігімен тасымалданатын тауарларѓа ќолданылмайды.

73-бап. Ішкі кедендік транзит

1. Ішкі кедендік транзит - кедендік баќылаудаѓы тауарлар Ќазаќстан Республикасыныњ кедендік аумаѓы бойынша, сондай-аќ осы тарауда белгіленген шарттар саќталѓан жаѓдайда, шет мемлекеттіњ аумаѓы арќылы өткізілетін кездегі кедендік рәсім.

2. Ішкі кедендік транзит кезінде тауарлар жөнелтуші кеден органынан межелі кеден органына дейін тасымалдаушының және (немесе) тауарлар мен көлік ќұралдарын өткізуші тђлѓаның жауапкершілігімен өткізіледі.

3. Тауарларды бірдейлендіру ќұралдарын, тасымалдаушылар мен жөнелтушілердің пломбаларын пайдалана отырып, ішкі транзит рәсімі бойынша темір жол көлігімен өткізуге жол беріледі.

4. Транзиттік тауарларды ішкі кедендік транзит рәсімі бойынша Ќазаќстан Республикасының кедендік шекарасы арќылы өткізу осы Кодекстің 74-бабының 2-тармаѓында аталѓан шаралардың бірі саќталѓан жаѓдайда жүзеге асырылады.

74-бап. Тауарлар мен кљлік ќұралдарын ішкі кедендік транзит рѕсіміне сѕйкес љткізу шарттары

1. Тауарлар мен кљлік ќұралдарын ішкі кедендік транзит рәсіміне сәйкес өткізуге мынадай шарттар саќталѓан жаѓдайда:

1) тауарларды Ќазаќстан Республикасының кедендік аумаѓына әкелуге, Ќазаќстан Республикасының кедендiк аумаѓынан әкетуге және Ќазаќстан Республикасының аумаѓы арќылы транзиттеуге тыйым салынбаѓан;

2) жеткізуді баќылау ќұжаты осы Кодекстің 76-бабына сәйкес ресімделген;

3) осы баптың 2-тармаѓына сәйкес тауарлар мен көлік ќұралдарын жеткізуді ќамтамасыз ету шараларының бірі саќталѓан жаѓдайда жол беріледі.

2. Ішкі кедендік транзиттің рәсіміне сәйкес тауарлар мен көлік ќұралдарын жеткізуді ќамтамасыз ету шараларына:

1) тауарларды алушының осы баптың 6-тармаѓына сәйкес жеткізіп беру жөніндегі кепілдік міндеттемесін табыс етуі;

2) кез келген кеден органында кедендік төлемдердің және салыќтардың төленуін ќамтамасыз ету;

3) тауарларды кедендік тасымалдаушының өткізуі;

4) тауарларды кедендік алып жүру жатады.

Тасымалдаушы және (немесе) тауарлар мен көлік ќұралдарын өткізуші тұлѓа аталѓан шаралардың кез келгенін таңдауѓа ќұќылы.

  3. Тауарларды ішкi кедендiк транзит рәсіміне сәйкес темiр жол көлігімен өткізу кезінде осы баптың 2-тармаѓының 1) және 4) тармаќшаларының ережелерi ќолданылмайды.

Тауарлар мен көлiк ќұралдарын жеткiзудi ќамтамасыз ету жөнiндегі шаралар, осы баптың 5-тармаѓына сәйкес өткізілетін тауарларды ќоспаѓанда, тауарларды осы Кодекстiң 470-бабына сәйкес ең төменгі деңгейдегi тәуекел санатына жатќызылѓан сыртќы экономикалыќ ќызметке ќатысушылар өткiзген кезде ќолданылмайды.

4. Ішкі кедендік транзит кезінде тауарлар мен көлік ќұралдарын жеткізуді ќамтамасыз ету шаралары Ќазаќстан Республикасы бекіткен халыќаралыќ шарттарѓа сәйкес тауарларды өткізу кезінде және әуе көлігімен тасымалдау кезінде ќолданылмайды.

5. Кеден төлемдерін және салыќтарды төлеуді міндетті түрде ќамтамасыз ете отырып, Ќазаќстан Республикасының аумаѓы бойынша өткізілетін тауарлар тізбесін Ќазаќстан Республикасының Үкіметі бекітеді.

6. Тауарларды жеткізіп беру жөніндегі кепілдік міндеттемені алушы толтырады және оны межелі кеден органы тіркейді және байланыс ќұралдары арќылы жөнелтушi кеден органына жiберiледi . Тауарларды жеткізіп беру жөніндегі кепілдік міндеттеменің нысаны мен тіркеу тәртібін кеден ісі мәселелері жөніндегі уәкілетті орган белгілейді.

5 - дәріс. 5 Тақырып. Кедендік әкімшілік жүргізу. 56-тарау. Кедендік баќылау.

430-бап. Кедендік баќылау жүргізу

Кеден органдарыныњ лауазымды адамдары:

1) Ќазаќстан Республикасының кедендік шекарасы арќылы өткізілетін тауарлар мен көлік ќұралдарына;

2) оларды тапсыру осы Кодексте көзделген тауарлар мен көлік ќұралдары туралы кедендік декларацияѓа, ќұжаттар мен мәліметтерге;

3) кеден брокері, кедендік тасымалдаушылар ретіндегі тұлѓалардың ќызметіне, сондай-аќ жекелеген кедендік режимдердің шеңберінде және уаќытша саќтау бойынша кеден ќызметтерін көрсету жөніндегі ќызметті жүзеге асыратын тұлѓалардың ќызметіне ќатысты;

4) тауарларды пайдалануѓа және оларѓа билік етуге белгіленген шектеулердің саќталуына;

5) кедендік төлемдерді және салыќтарды есептеуге және төлеуге ќатысты кедендік баќылау жүргізеді.

431-бап. Кедендік баќылаудаѓы тауарлар мен көлік ќұралдары

1. Ќазаќстан Республикасының кедендік аумаѓына әкелінген тауарлар мен көлік ќұралдары Ќазаќстан Республикасының кедендік шекарасынан өткен кезден бастап және:

1) осы Кодекстің 14-бабына сәйкес шартты шыѓаруды ќоспаѓанда, еркін айналыс үшін шыѓарылѓанѓа;

2) жойылѓанѓа;

3) мемлекеттің пайдасы үшін тауардан бас тартќанѓа не оларды мемлекеттік меншікке айналдырѓанѓа;

4) тауарларды, көлік ќұралдарын Ќазаќстан Республикасының кедендік шекарасынан тысќары жерлерге наќты шыѓарѓанѓа дейін кедендік баќылауда болады.

2. Ќазаќстандыќ тауарлар мен көлік ќұралдары оларды Ќазаќстан Республикасының кедендік аумаѓынан тысќары жерлерге әкету кезінде кедендік декларацияны берген немесе тауарларды Ќазаќстан Республикасының кедендік аумаѓынан тысќары жерлерге әкетуді жүзеге асыруѓа тікелей баѓытталѓан өзге де әрекеттер жасаѓан кезден бастап Ќазаќстан Республикасының кедендік шекарасынан өткенге дейін кедендік баќылауда болады.

3. Кеден органдары тұлѓалардың ќазаќстандыќ тауарлар мен көлік ќұралдарын не оларды ќайта өңдеу өнімдерін осы Кодексте айќындалѓан тәртіппен кедендік режимдердің талаптарына сәйкес ќайта әкелу туралы міндеттемелерін орындауына кедендік баќылауды жүзеге асырады.

432-бап. Тауарлар мен көлік ќұралдарын шыѓарѓаннан кейінгі кедендік баќылау

Кеден органдары тауарлар мен көлік ќұралдарын шыѓарѓаннан кейін кедендік баќылауды жүзеге асыруѓа ќұќылы.

433-бап. Кедендік баќылауды жүргізу принципі

1. Кедендік баќылауды жүргізу кезінде кеден органдары іріктеу принципін негізге алады және Ќазаќстан Республикасының кеден заңдарының саќталуын ќамтамасыз ету үшін жеткілікті нысандармен шектеледі.

2. Мемлекеттік шекарада радиациялыќ баќылау жүргізу тәртібін тиісті уәкілетті мемлекеттік органмен келісім бойынша кеден ісі мәселелері жөніндегі уәкілетті орган белгілейді.

434-бап. Кедендік баќылау аймаќтары

1. Тауарлар мен көлік ќұралдарын тексеру, және (немесе) кедендік тексеріп ќарау арќылы кедендік баќылауды жүзеге асыру, оларды саќтау жѕне кедендік ќадаѓалаумен өткізу маќсаттары џшін Ќазаќстан Республикасының кедендік шекарасы бойында, кедендік ресімдеу, алдын ала операцияларды жүргізу орындарында, тауарларды ќайта тиеу, оларды тексеру және кедендік тексеріп ќарау орындарында, кедендік баќылаудаѓы тауарларды тасымалдайтын көлік ќұралдарын уаќытша саќтау, тұраќ орындарында, кеден ќоймаларында, арнайы экономикалыќ аймаќ аумаѓында, еркін ќоймаларда, бажсыз сауда дүкендерінде, кеден органдары орналасќан орындарда кедендік баќылау аймаќтары ќұрылады.

2. Кедендік баќылау аймаќтары оларда кедендік баќылауѓа жататын тауарлар ұдайы болѓан жаѓдайларда - тұраќты, немесе тауарларды тексеру немесе кедендік тексеріп ќарау ќажет болѓан жаѓдайда уаќытша және осындай операцияларды жүргізу кезіне ќұрылатын болуы мүмкін.

3. Кедендік баќылау аймаќтарын ќұру мен белгілеудің тәртібін, сондай-аќ кедендік баќылау аймаѓына жіберу тәртібін кеден ісі мәселелері жөніндегі уәкілетті орган айќындайды.

4. Адамдарды кедендік баќылау аймаѓына жіберу - тек кеден органының рұќсатымен жүзеге асырылады, ал ќұќыќ ќорѓау органдары мен арнаулы ќызметтер үшін осы органдардың ќаулысын немесе ұйѓарымын көрсету бойынша рұќсат етіледі.

Өндірістік және өзге кәсіпкерлік ќызметті жүзеге асыруѓа, тауарлар мен көлік ќұралдарын осындай аймаќтардың шекарасы арќылы және солардың шегінде өткізуге кеден органының рұќсатымен және соның баќылауымен ғана жол беріледі.

435-бап. Кедендік баќылау үшін ќажетті ќұжаттар мен мәліметтер берудің міндеттілігі

1. Ќазаќстан Республикасының кедендік шекарасы арќылы тауарлар мен көлік ќұралдарын өткізуші не баќылауы кеден органдарына жүктелетін ќызметті жүзеге асырушы тұлѓалар кедендік баќылау үшін ќажетті ќұжаттар мен мәліметтерді ауызша және (немесе) жазбаша, және (немесе) электронды нысанда кеден органдарына беруге міндетті.

2. Кеден органы кедендік баќылау џшін ќажетті ќұжаттар мен мәліметтерді жазбаша және (немесе) электронды нысанда сұратып алуѓа ќұќылы.

3. Кедендік баќылауды жүргізу үшін кеден органдары Ќазаќстан Республикасының заңдарына сәйкес банктер мен банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдардан жүзеге асырылатын экспорттыќ және (немесе) импорттыќ мәмілелер бойынша ақша операциялары туралы мәліметтер мен аныќтамалар алуѓа ќұќылы.

4. Тауарлар мен көлік ќұралдары шыѓарылѓаннан кейін кедендік баќылауды жүзеге асыру маќсатында кеден органдары осы тауарлармен және көлік ќұралдарымен жасалатын сыртќы экономикалыќ операцияларѓа ќатысты, ал Ќазаќстан Республикасының кедендік аумаѓына әкелінетін тауарлар мен көлік ќұралдарына, сондай-аќ осы тауарлармен және көлік ќұралдарымен жасалатын кейінгі операцияларѓа ќатысты коммерциялыќ ќұжаттарды, бухгалтерлік есеп пен есептіліктің ќұжаттарын және басќа да аќпаратты, оның ішінде электронды нысандаѓы аќпаратты декларанттан немесе тауарлармен және көлік ќұралдарымен жасалатын операцияларѓа ќатысы бар немесе көрсетілген ќұжаттар мен мәліметтерге иелік етуші кез келген тұлѓадан сұратуѓа және алуѓа ќұќылы.

5. Ќазаќстан Республикасының ќұќыќ ќорғау органдары, салыќ ќызметі органдары және өзге де баќылаушы органдары, банктер мен банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдар, ұйымдарды тіркеуді жүзеге асыратын органдар, нотариустар кеден органдарының сұрау салуы бойынша оларѓа Ќазаќстан Республикасының заң актілерінде көзделген жаѓдайларда және тәртіппен кедендік баќылау үшін ќажетті ќолда бар мәліметтер туралы хабарлауѓа міндетті.

6. Тұлѓалар және кеден органдары кедендік баќылау үшін ќажетті ќұжаттарды осы Кодекстің 431-бабына сәйкес тауарлар мен көлік ќұралдарының кедендік баќылауда болуы аяќталѓан кезден бастап кемінде бес жыл саќтауѓа тиіс. Кеден брокерлері мен кедендік баќылаудаѓы тауарларѓа ќатысты кәсіпкерлік ќызметті жүзеге асыратын өзге де тұлѓалар ќұжаттарды осындай тауарлармен кедендік операциялар жүргізілген жылдан кейін бес жыл бойы саќтауѓа тиіс.

436-бап. Кедендік баќылау жүргізуге жәрдемдесу үшін мамандар мен сарапшылар тарту

1. Кеден органдары Ќазаќстан Республикасының заңдарына сәйкес кедендік баќылау жүргізуге жәрдемдесу үшін мемлекеттік органдардың мамандарын, сондай-аќ шарттыќ негізде өзге де ұйымдардың мамандары мен сарапшыларын тартуѓа ќұќылы.

2. Мемлекеттік органдар мен өзге ұйымдардан тартылѓан мамандар мен сарапшылар мемлекеттік ќұпия, коммерциялыќ және заңмен ќорѓалатын өзге де ќұпия болып табылатын мәліметтерді, сондай-аќ кеден ісі саласындаѓы сыртќы экономикалыќ және өзге де ќызметке ќатысушыларѓа ќатысты ќұпия аќпаратты жария етпеуге міндетті.

437-бап. Кедендік баќылауѓа жататын тауарлар мен көлік ќұралдары

1. Ќазаќстан Республикасының кедендік шекарасы арќылы өткізілетін барлыќ тауарлар мен көлік ќұралдары кедендік баќылауѓа жатады.

2. Кеден органдары Ќазаќстан Республикасының кедендік аумаѓынан кеден органының рұќсатынсыз шыѓып кеткен көлік ќұралдарын тоќтатуѓа, сондай-аќ теңіз, ішкі су және әуе кемелерін мәжбүрлеп ќайтаруѓа ќұќылы. Бұл орайда шетелдік кемелер мен басќа мемлекеттердің аумаѓындаѓы кемелерді ұстау (ќайтару) жөніндегі әрекеттер Ќазаќстан Республикасының заңдарына және Ќазаќстан Республикасы бекіткен халыќаралыќ шарттарѓа сәйкес жүргізіледі.

438-бап. Кедендік баќылауды іріктеп жүргізу

1. Кедендік баќылау жүргізу кезінде кеден органдары Ќазаќстан Республикасы заңдарының және Ќазаќстан Республикасы халыќаралыќ шарттарының саќталуын ќамтамасыз ету үшін жеткілікті болып табылатын осы Кодекстің 441-бабында белгіленген кедендік баќылау нысандарын пайдаланады.

2. Кедендік баќылау нысандарын таңдау кезінде осы Кодекстің 60-тарауында көзделген тәуекелдікті баѓалау мен басќару пайдаланылады. Кедендік баќылаудың басќа нысандарын ќолданбау не олардан босату тұлѓалар осы Кодекстің ережелерін саќтау міндеттілігінен босатылады дегенді білдірмеуге тиіс.

3. Ќажет болѓан жаѓдайда кеден органдары осы Кодекстің 471-бабында көрсетілген жаѓдайларды ќоспаѓанда, кедендік баќылаудың барлыќ нысандарын пайдалана алады.

439-бап. Кедендік баќылау жүргізу орны

Кедендік баќылау кедендік баќылау аймаѓында, сондай-аќ тауарлар, көлік ќұралдары және олар туралы мәліметтер, оныњ ішінде электронды нысандаѓы мәліметтер бар ќұжаттар орналасќан, кеден органдары айќындайтын басќа да орындарда жүзеге асырылады.

440-бап. Кедендік ресімдеу кезінде кедендік декларация мен өзге де ќұжаттарды тексеру жѕне тауарларды кедендік ќарау мерзімдері

1. Кедендік ресімдеу, алдын ала операциялар жѕне өзге де кедендік рәсімдер кезінде кеден органдары кедендік декларацияның ресімделуінің дұрыстыѓына жѕне ұсынылѓан ќұжаттардың Ќазаќстан Республикасының кеден заңдарында белгіленген талаптарѓа сѕйкестігін тексеру үшін ќажетті іс-әрекеттер жасайды.

 2. Кедендік декларацияны, құжаттарды тексеруді және тауарлар мен көлік ќұралдарын кедендік тексеріп ќарауды, ал тауарларды алдын ала, уаќытша, толыќ емес  декларациялау кезінде жүктің кедендік декларациясы мен ќұжаттарды тексеруді кеден органдары тауарларды шыѓару үшін ќажетті барлыќ ќұжаттар табыс етілген жаѓдайда, кеден органы кедендік декларацияны тіркеген күннен бастап екі жұмыс күнінен кешіктірмей жүзеге асырады.

3. Аталѓан мерзімді - жүктің кедендік декларациясын ќабылдаѓан кезден бастап он жұмыс күніне дейін, ал тауарларды теңіз, ішкі су көлігімен тасымалдау кезінде жиырма жұмыс күніне дейін ұзартуѓа декларантќа тапсырылатын кеден органы басшысының ұзарту себептері көрсетілген жазбаша рұқсатымен жол беріледі.

4. Тауарлар шыѓарылѓанѓа дейін кеден органдары тауарлардың атауының, шыќќан жерінің, саны мен ќұнының жүктің кедендік декларациясында және кедендік маќсаттар үшін пайдаланылатын ќұжаттарда көрсетілген мәліметтерге сәйкестігін аныќтау үшін ќажетті операциялар жүргізеді. Егер кеден органдарына тауарлардың олар туралы мәліметтерге сәйкестігін аныќтау үшін ќажетті операцияларды жүргізуге мүмкіндік бермейтін бір тауар легінде түрі мен атауы әртүрлі тауарлар ұсынылса және мұндай тауарларѓа ќатысты оларды жеке орап-тию орындарына бөлу жүргізілмесе, тауарлардың орамаларына таңбалау жасалмаса және тауарлардың ілеспе ќұжаттарында орап-тию және таңбалау туралы мәліметтер жазылмаса, мұндай тауарларды кедендік тексеріп ќарау мерзімі ќажет болѓан жаѓдайда, осы Кодекстің 478-бабының талаптарын ескере отырып, кеден органы басшысының жазбаша рұќсатымен тауарлар легін жекелеген тауарларѓа бөлу үшін ќажетті уаќытќа ұзартылады.

5. Басќа мемлекеттік органдардың баќылауына жататын тауарларѓа кедендік баќылау жүргізген кезде кеден органдары мұндай іс-әрекеттерді үйлестіруді және бір мезгілде жүргізуді ќамтамасыз етеді.

6 - дәріс. 6 Тақырып. Валюталыќ және экспорттыќ баќылау саласындаѓы кедендік баќылау. 62-тарау. Кеден органдарының валюталыќ баќылау саласындаѓы функциясы

480-бап. Кеден органдарының валюталыќ баќылау саласындаѓы функциялары

Кеден органдары өз өкілеттіктерінің шегінде Ќазаќстан Республикасының кедендік шекарасы арќылы тауарлар мен көлік ќұралдарын өткізу кезінде Ќазаќстан Республикасы валюталыќ заңдарының саќталуына баќылауды ќамтамасыз етеді.

481-бап. Кеден органдарының валюталыќ баќылау саласындаѓы өкілеттіктері

Ќазаќстан Республикасының валюталыќ заңдарын саќтау маќсатында кеден органдары:

1) сыртќы экономикалыќ ќызметке ќатысушылардың Ќазаќстан Республикасының валюталыќ заңдарын саќтауын баќылауды ќамтамасыз етеді;

2) Ќазаќстан Республикасының Ұлттыќ Банкімен келісім бойынша кеден ісі мәселелері жөніндегі уәкілетті орган айќындайтын тәртіппен тауарлардың және көлік ќұралдарының Ќазаќстан Республикасының кедендік шекарасы арќылы ќозѓалысы туралы Ќазаќстан Республикасының Ұлттыќ Банкіне хабарлап отырады;

3) кеден органдары аныќтаѓан Ќазаќстан Республикасының валюталыќ заңдарын бұзушылыќтар туралы Ќазаќстан Республикасыныњ Ұлттыќ Банкін және екінші деңгейдегі банктерді хабардар етеді.

63-тарау. Кеден органдары жүзеге асыратын экспорттыќ баќылау

482-бап. Экспорттыќ баќылау органы ретіндегі кеден органы.

1. Кеден органдары Ќазаќстан Республикасының заңдарына сәйкес өз ќұзыреті шегінде экспорттыќ баќылау саласындаѓы реттеуді жүзеге асырады.

2. Кеден ісі мәселелері жөніндегі уәкілетті орган Ќазаќстан Республикасының заңдарына сәйкес өз ќұзыреті шегінде экспорттыќ баќылау саласындаѓы нормативтік ќұќыќтыќ актілерді шыѓару жолымен кеден органдарының функциялары мен өкілеттіктерін айќындайды.

483-бап. Кеден органдарының экспорттыќ баќылау саласындаѓы ќұзыреті

1. Кеден органдары экспорттыќ баќылауѓа жататын тауарлардың Ќазаќстан Республикасының кедендік шекарасы арќылы өтуі кезінде оларѓа кедендік баќылауды жүзеге асырады.

2. Кеден органдары экспорттыќ баќылау саласындаѓы нормативтік ќұќыќтыќ базаны ќалыптастыруѓа ќатысады, экспорттыќ баќылауѓа жататын өнімдердің Ќазаќстан Республикасының кедендік шекарасы арќылы заңсыз өткізілуінің алдын алады және жолын кеседі.

484-бап. Аќпараттың жасырындыѓын саќтау

Кеден органдарының экспорттыќ баќылауды жүзеге асыруѓа уәкілетті лауазымды адамдары сыртќы экономикалыќ ќызметке ќатысушылардан және өзге де тиісті уәкілетті мемлекеттік органдардан өздері алѓан аќпараттың жасырындыѓын саќтауѓа міндетті.

Осы Кодекстің 339-бабының 1-тармаѓына сәйкес кедендік төлемдердіњ және салыќтардың төленуін растайтын ќұжаттар;

Осы Кодекстіњ 41-тарауына сѕйкес кедендік төлемдерді және салыќтарды төлеу бойынша жеңілдіктер беруді растайтын құжаттар;

кедендік бажды, ќосылѓан құн салыѓын төлеу бойынша мерзімді ұзартуды (мәулеттік төлеуді) растайтын ќұжаттар;

7) тауарларды межелі жерге жеткізуді растайтын - осы Кодекстіњ 12-тарауында көзделген тауарлар жеткізуді баќылау ќұжаты не Ќазаќстан Республикасы бекіткен халыќаралыќ шарттарѓа сәйкес өзге де ќұжаттар;

8) валюталыќ баќылау саласындаѓы талаптардың саќталуын растайтын Ќазаќстан Республикасыныњ валюта зањдарына сәйкес талап етілетін ќұжаттар;

9) мәлімделген кедендік режимдерге ќарамастан, тауарларды әкелу кезінде стандарттардың міндетті талаптарына сәйкестігін растайтын фитосанитариялыќ (карантиндік) сертификат, ветеринариялыќ сертификат. Көрсетілген сертификаттар оларѓа сертификаттар беру міндетті тауарлар үшін Ќазаќстан Республикасының нормативтік ќұќыќтыќ актілерінде белгіленген жаѓдайларда ѓана беріледі;

10) сыртќы экономикалыќ ќызметке ќатысушының санатын растайтын сыртќы экономикалыќ ќызметке ќатысушының есеп карточкасы.

6. Таңдалѓан кедендік режимдерге сәйкес табыс етілетін ќұжаттардың тізбесі осы Кодекстің 383-бабында белгіленді.

7. Кеден iсi мәселелерi жөніндегі уәкілетті орган осы Кодекстiң 371-бабында көзделген кедендiк ресiмдеуінің оњайлатылѓан тәртiбін ќолданѓан кезде кедендік маќсаттар үшін ќажеттi ќұжаттардың тiзбесін ќысќартуѓа ќұќылы.

 383-бап. Таңдалѓан кедендік режимдердің талаптарына сәйкес ќұжаттар беру

Таңдалѓан кедендік режимдердің талаптарына сәйкес осы Кодекстіңњ 382-бабында көрсетілген ќұжаттарѓа ќосымша мынадай ќұжаттар беріледі:

1) еркін айналыс үшін тауарлар шыѓарудыњ кедендік режимі:

Ќазаќстан Республикасыныњ заңдарына сәйкес сертификат беру міндетті тауарларѓа өнімінің ќауіпсіздігіне сәйкестілік сертификаты немесе тиісті уәкілетті мемлекеттік орган белгілейтін нысанадаѓы өтініш-декларация;

Ќазаќстан Республикасының зањдарында және Ќазаќстан Республикасының халыќаралыќ шарттарында көзделген жаѓдайларда тиісті уәкілетті мемлекеттік органдардың рұқсаттары және өзге де ќұжаттар;

Ќазаќстан Республикасының заңдарына сәйкес лицензиялауѓа және экспорттыќ баќылауѓа жататын тауарлар үшін - лицензия;

2) тауарлар экспортының кедендік режимі:

Ќазаќстан Республикасының заңдарында және Ќазаќстан Республикасының халыќаралыќ шарттарында көзделген жаѓдайларда тиісті уәкілетті мемлекеттік органдардың рұқсаттары және өзге де құжаттар:

Ќазаќстан Республикасының заңдарына сәйкес лицензиялауѓа және экспорттыќ баќылауѓа жататын тауарлар үшін - лицензия;

3) тауарлар кері импортының кедендік режимі:

Ќазаќстан Республикасының кедендік аумаѓынан тауарларды әкетуді растайтын жүктің кедендік декларациясы;

Ќазаќстан Республикасының заңдарына сәйкес сертификат беру міндетті тауарларѓа өнімінің ќауіпсіздігіне сәйкестілік сертификаты немесе тиісті уәкілетті мемлекеттік орган белгілейтін нысанадаѓы өтініш-декларация ;

әкетудің кедендік баждарын ќайтаруды ќамтамасыз ету үшін әкетудің кедендік баждары төленгенін растайтын құжат;

Ќазаќстан Республикасының заңдарына сәйкес экспорттыќ баќылауѓа жататын тауарларѓа рұќсат;

4) тауарлар транзитінің кедендік режимі:

осы Кодексте көзделген жаѓдайларда кедендік мљрлер мен пломбаларды ќойып тауарларды тасымалдау џшін кљлік ќұралын (контейнерді) жіберуді растайтын құжаттар;

Ќазаќстан Республикасының зањдарына сәйкес экспорттыќ баќылауѓа жататын тауарлар транзитіне рұқсат;

5) кеден ќоймасының кедендік режимі - тауарларды саќтауѓа кеден ќоймасының иесімен жасалѓан шарт;

6) 2005.20.06 № 62-III ЌР  Заңымен   алып тасталды  

7) кедендік аумаќта тауарларды ќайта өңдеудің кедендік режимі тауарларды ќайта өңдеудіњ талаптары туралы тиісті уѕкілетті мемлекеттік органныњ ќорытындысы;

8) еркін айналыс џшін тауарларды ќайта љњдеудіњ кедендік режимі тауарларды ќайта љњдеудің талаптары туралы тиісті уәкілетті мемлекеттік органның ќорытындысы;

9) кедендік аумаќтан тыс жерде тауарларды ќайта өңдеудің кедендік режимі:

тиісті уәкілетті мемлекеттік органның тауарларды ќайта өңдеудің талаптары туралы ќорытындысы;

Ќазаќстан Республикасының заңдарына сәйкес экспорттыќ баќылауѓа жататын тауарларѓа рұқсат;

 10) тауарларды және көлік ќұралдарын уаќытша әкелудің кедендік режимі:

тауарларды және көлік ќұралдарын әкету туралы міндеттеме;

көрмелер өткізуге арналѓан, кейіннен сатылмайтын тауарларды (экспонаттарды) қоспаѓанда, Ќазаќстан Республикасының заңдарына сәйкес сертификат беру міндетті тауарларѓа өнімінің ќауіпсіздігіне сәйкестілік сертификаты немесе тиісті уәкілетті мемлекеттік орган белгілейтін нысандаѓы өтініш-декларация;

11) тауарларды және көлік құралдарын уаќытша әкетудің кедендік режимі - тауарларды әкелу туралы міндеттеме;

 12) еркін кеден аймаѓының кедендік режимі - Ќазаќстан Республикасының заңдарына сәйкес сертификат беру міндетті тауарларѓа өнімінің ќауіпсіздігіне сәйкестілік сертификаты немесе тиісті уәкілетті мемлекеттік орган белгілейтін нысанадаѓы өтініш-декларация;

 13) еркін ќойманың кедендік режимі:

тауарларды саќтауѓа еркін ќойма иесімен жасалѓан шарт;

кәсіпорынның декларацияланатын тауарларды пайдалана отырып, ќайта өңдеу жөніндегі операцияларды өткізу мүмкіндігін растайтын технологиялыќ ќұжаттамасы;

Ќазаќстан Республикасының заңдарына сәйкес сертификат беру міндетті тауарларѓа өнімінің ќауіпсіздігіне сәйкестілік сертификаты немесе тиісті уәкілетті мемлекеттік орган белгілейтін нысанадаѓы өтініш-декларация;

14) тауарлар кері экспортының кедендік режимі:

Ќазаќстан Республикасыныњ кедендік аумаѓына тауарларды әкелу кезінде ресімделген жүктің кедендік декларациясы не уаќытша саќтау орындарындаѓы тауарларды мәлімдеу кезіндегі ќысқаша декларация;

Ќазаќстан Республикасының заңдарына сәйкес экспорттыќ баќылауѓа жататын тауарларѓа рұқсат;

Ќазаќстан Республикасы бекіткен халыќаралық шарттарда тауарлардың кері экспортына тауарларды шыѓарѓан елдің уәкілетті органының рұқсаты болѓан жаѓдайларда кері экспортќа жол берілетін кезде - осындай рұқсат;

15) тауарларды жоюдың кедендік режимі - тиісті уәкілетті мемлекеттік органдардың ќорытындылары;

 16) мемлекет пайдасына тауардан бас тартудың кедендік режимі Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес сертификат беру міндетті тауарларѓа өнімінің қауіпсіздігіне сәйкестілік сертификаты немесе тиісті уәкілетті мемлекеттік орган белгілейтін нысанадағы өтініш-декларация ;

7 - дәріс. 7 Тақырып. Кедендік тексеру мен бақылаудың техникалық құралдары. Кедендік тексерудің механикалық құралдарының жіктелуі. Рентгендік бақылау техникасы (ДРТ). Іздеудің техникалық құралдары (ТСП). Сәйкестендірудің техникалық құралдары (ТСИ). Сұрап-білу техникалық құралдары (ТСД).

Кедендік тексерудің техникалық құралдары (ТСТК) – мемлекеттік шекарадан өтетінобъектілердің ішіндегі кіргізу мен шығаруға немесе мағлұмдама мазмұнына сәйкес емес заттар мен материалдарды табуға, кедендік қызметтің оперативті кедендік тексеру кезінде тікелей қолданатын арнайы техникалық құралдардың кешені

ТСТК қатарына осы дәрісте қарастырылатын сұрап-білу техникалық құралдары (ТСД) жатады.

ТСТК қол жүгін, халықаралық пошта заттарын, жүк қораптарын және көлік құралдарының қарауға қиындық туғызатын жерлеріне кедендік тексеру жүргізуге көмектеседі. Іздеу құралдары кедендік тексерудің қолданатын техникалық құралдары арасындағы кеңінен тараған түрі. Өзінің сыртынан қарағандағы қарапайымдылығына қарамай ТСП контрабанда секілді қылмыстарға байланысты қылмыстардың алдын алу шараларында маңызды функция атқарады.

Құпия жерлер мен нақты бір ТПН заттарын іздеудің теникалық құралдары.

1. Құпия жерлер мен жасырын құйылымдарды іздеудің техникалық құралдары:

• Кедендік объектілердің қарауға қиындық туғызатын жерлерін зерттеудің техникалық құралдары;

• Құпия жерлер мен жасырын құйылымдарды табудың техникалық құралдары;

• Арнайы белгілеу құралдары

2.ТПН заттарының нақты бір түрін іздеудің техникалық құралдары:

• Қару-жарақ, оқ-дәрі, жарылыс жабдықтарын іздеу техникалық құралдары;

• Наркотик қосылған заттарды іздеу техникалық құралдары;

• Жарылатын заттарды іздеу техникалық құралдары;

• Асыл тастарды іздеу техникалық құралдары;

• Асыл металдарды іздеу техникалық құралдары;

• Улы және уландыратын заттарды іздеу техникалық құралдары;

ТСП мысалдары:

1) металл детекторлары –қара және түрлі-түсті металдардан жасалған заттарды табуға мүмкіндік беретін электрондық аспаптар; олар портативтік, көшпелі және стационарлық болады;

2) бақылау айналары – түрлі размерлі және пішімді, ауыспалы айналары бар телескоптық ұстатпалар; автокөлік түптерін тексеруге арналған қолдық жарық түсіруші аспаптармен бірге қолданылады, сондай-ақ көлік құралдарының қарауға қиындық туғызатын жерлеріндегі заттарды алу үшін арнайы ілгегі бар;

3) бақылау щуптері – түрлі диаметрлі және ұзындығы әр түрлі ерекше шынықтырылғын металдан жасалған өзектер, тесуге болатын жұмсақ объектілерден сынама алуға қажет арнайы пішімді тесігі болады (жұмсақ және картон қораптар, көлік құралдарының отырғыштары, сусыма жүктер және с.с.);

4) эндоскоптар – түрлі сұйықтармен толтырылған көлік құралдары мен үлкен ыдыстардың қарауға қиындық туғызатын жерлеріндегі заттарды алу үшін арналған оптикалық аспаптар. Үш түрлі модельмен жасалады: «қатты» (бароскоптар) – ішіне қатты орнатылған оптикалық элементтер жүйесі мен жарық бергіш талшық жібі орнатылған, ұзындығы мен диаметрі әр түрлі металдан жасалған түтікшелер, «иілмелі» (флексоскоптар), жарық беруге және қаралатын кеңістікті тікелей қарауға - талшық оптикасы негізінде жасалынған және екі жарық бергіш талшық жібі бар түтікше, және «жартылай қатты».

Арнайы белгі салу құралдары. Шетелге жүретін рейстік – поезд, самолет, кеме- және көлік құралдарындағы құпия жерлерді табудың оперативті әдісінің біреуі болып, ТСТК кейбір түрімен жүзеге асатын арнайы бақылау белгісін қою мен ізінше оқу әдісі саналады. Өздерінің құрастырылуы ерекшеліктері салдарынан, контробанда заттарын тығу мен жеткізуге құпия жер ретінде пайдалануға болатын жерлерге кеден қызметкерлері көзге көрінбейтін қарындаш, фломастерлермен бақылау белгілерін соғады. Келесі кедендік бақылауда бұл жерлер арнайы аспаптармен оқылады. Бұл үшін, қарапайым жағдайда көзге түспейтін, бірақта ультракүлгін мен инфрақызыл сәулелер түскенде көрінетін арнайы люминесцентті пасталар мен сиялар қолданылады. Түрлі жабдықтар, орамдар, пошта корреспондециясы және басқа да заттардың айырбасталып қойылуы мен рұқсатсыз ашылғанын білу үшін люминесцентті маркермен белгі соғу қолданылады.

Белгі таза бетке соғылады. Белгіні соғу үшін түрлі материалдар қолданылады: таза және жасанды тері, металл, пластмасса, ағаш және т.б. Орама материалдарын: жабысқақ лентаны, жіпті, сондай-ақ біріктіру элементтері –винттер, гайкалар, шуруптар және т.с.с.

Заттың өзі екендігін белгінің ұзындығы 365 нм толқынның ультракүлгін сәулесінде өзіне тән жарық беруіне қарай ажыратады. Белгіні соғуға арнайы дайындалған таза фломастерді қолдану керек. Қораптың сыйымдылығы – 30мл.

Оптикалық іздеу-бақылау құралдарына жатады:

- көріністерді масштабтайтын және түрлі жарық беру типтері бар құрылымы мен пішімі әртүрлі бақылау айналары.

- фототеледидарлы трактпен, жарық беру блогымен жабдықталған, бороскоптар мен талшық оптикасы негізіндегі эндоскопиялық жүйелер, сонымен қатар телеэндоскоптары.

- бақылау мен іздеудің оптикалық аспаптары, «күн-түн» аралас жүйелері, түнде көру аспаптары, жылу жүйелері мен оптикалық жүйелерді табу аспаптары.

Құжаттарды, архив материалдарын, суреттерді, ақша белгілерін, банкноталарды, бағалы қағаздар мен басқа объектілерді, негізінде оптикалық әдіс жатқан бақылауға арналған криминалистикалық жабдықтарға мыналарды жатқызуға болады:

- УФ- спектрлі орта немесе ұзын толқынды сәуле шығаратын ультракүлгін сәулелену құралдары.

- инфрақызыл сәулеленудің қысқа және орташа толқындар аралығында түрлі көрсетілімдерді білдіретін аспаптар.

- оптикалық сәулеленудің бірнеше аралығын қолданатын кешенді бақылау жүйесі (кримблоктар және видеоспектрлік компараторлар) және бақылаудың түрлі әдістемелері.

Бақылаудың акустикалық әдісі, дәлірек айтсақ – бетон мен темірбетоннан жасалған ғимараттарды және бұйымдарды бақылауға арналған іздеу аппараттарына негізделген, біржағынан жақындағанда біртекті емес материалдардың ішін бақылауды қамтамасыз ететін ультрадыбыстық эхо-импульстік әдіс.

Бетон мен темірбетонның ішкі құрылымының бірқалыпты болмауы тиімді сигналдың шуға қатынасының бірден аспауына қол жеткізуге мүмкіндік бермейтін, жоғары құрылымдық кедергілердің себебі. Сондықтан да жоғарыақпараттық акустикалық іздеу құралдарын жасау үшін негізгі екі проблемены шешу керек.

1) Ультрадыбысты қабылдаушы мен сәулешығарушының кіші толқынды размерлерінде шағылдырғыштардың кеңістіктік будандастыруын қамтамасыз ету.

2) Қарқынды құрылымдық шу аясында пайдалы белгілерді қабылдауды қамтамасыз ету.

Радиациялық интероскопия іздеу жүйесінің құралдары мен әдістері. Радиациялық интероскопия әдісі іздеу мәселелерін шешудің кеңінен тараған әмбебап әдістері болып келеді: құрылыс конструкцияларын, жиһаз бен фурнитура, тұрмыс заттарын, қол жүгін, жүкті, пошта жіберілімдерін,, азық-түлікті бақылау; ірі контейнерлер мен жеңіл автомобильден теміржол вагондарына дейінгі көлік құралдарын инспекциялық тексеру; адамдардың киімдері астында көрінбейтін қару мен басқа заттарды айтпай тексеру; сот-медициналық сараптама мен өнер туындыларын бағалау.

- ТВ-каналы негізіндегі флуороскопиялық жүйе (ПЗС-матрица + сандық өңдеу және белгілерді жинау;

- РЭОП негізіндегі активті флуороскопиялық жүйе.

Тақырып 8. Оперативті байланыстың техникалық құралдары(ТСОС). Сырттан бақылаудың техникалық құралдыры (ТСВН). Аудио-видео ақпараттары жазылған заттарды бақылаудың техникалық құралдар (ТСКНАВИ). Бақылау құралы (ДИ). Радиоактивті материалдарды бөлетін және қатерлі қалдықтарды тексерудің кедендік бақылаудың құралдары. Кедендік тексеру мен бақылаудың әдістеріне негізделген тексерудің арнайы әдістері мен құралдарына іздеу-бақылау әдістері мен техникалық құралдары, тексеру мен бақылау аспаптары, сонымен қатар террорға қарсы құралдар қатарына кіретін криминалистік құралдардың көптеген түрлері. Аталған әдістер мен құралдар іздеу және іздеу-бақылау құралдары деген атқа ие болды.

Әртүрлі заттарды немесе кеңістіктің нақты бір салаларын іздеу объектілерін табу мен жинау мақсатымен құралдық зерттеу процесі іздеу шаралары болып табылады. Іздеу, тығуға болатын ортада жүргізіледі және оның тиімділігі іздеу объектілерінің ақпараттық белгісіне байланысты тиімді тіркелуін қамтамасыз ететін таңдап алынған физикалық әдіс немесе аралас әдістерге байланысты.

Тексеру объектілеріне тән емес объектілерді іздеу үшін тексеруге түсетін объектілерге көлік құралдары, механизмдер, ғимараттар, түрлі заттар мен бұйымдар, жүк, қол жүктері материалдар және т.б. жатады.

Іздеу шараларының көптеген мәселелері, іздеу объектілерінің ерекшеліктеріне қарай, аспаптық құралдарды қолданудың ерекше жағдайларына, қызметтік мүмкіншіліктеріне

қойылатын жоғары талаптардың, сезімталдығы, сенімділігі, габариті мен қолдану сипаттары болып келеді.

Іздеу-бақылау құралдары, террорға қарсы құралдар қатарында ақпараттық қорғанысты, террорлық іс-әрект пен экономикалық қылмыстардың алдын алу және техногендік және экологиялық қауіпсіздіктің мәселелерін шешу мүмкіндігін қамтамасыз етеді.

Пехоталарға қарсы миналарды табудың әдістері мен амалдары. Миналардың және жарылғыш заттардың (ЖЗ) жасырғыш сипаттары үш негізгі факторларда негіздеген:

• ВВ-ң жинақталған массасының болуы;

• минаның міндемеліқұрылымы(пішіні,тұрқы материалы және т.б);

• қоршаған фонның бірқалыптығының бұзылуы(өсімдіктер түсінің, грунттығыздығы және т.б)

Миналарды табудың бар және тиімді әдістерін екі жұмыс моделіне бөлуге болады.

Бірінші моделі миналарды қоршаған ортада осылардың әсерінен пайа болатын сипаттары бойынша табылады. Бұл модель аты «модель преграды». Екінші модельде миналарды сигналдарды қабылдағыш-жеткізгіш түрінде алады. Оның аты «антенная модель».

Сурет 7 және 8 екі модель сұлба түрінде көрсетелген.

Пехоталарға қарсы миналарды табудың осы шақ және болашақ қайшылықтарын анықтайтын әдістер әр түрлі физикалық, химиялық және биофизикалық принциптерде негізделген. Әсерлі диагностикалық технологияларды әдістемесін және жоғары сезгіш жабдықтарды жасауға мүмкіндік беретін ең ақпаратты құрал болып интроскопия табылады.

Жасырғыш ортаға мыналар жатады:

• әр түрлі қоспалар мен ылғалдылық фунттары;

• өзен мен көлдердің тұщы суы;

• теңіз суы;

• өсімдіктер;

• қар, мұз;

құрылыс құрылымдары(бетон, темірбетон, кірпіш, ағаш және т.б)

Негізгі материалдық мінездемелерге жатады: тығыздық, электрлі өтімділік, диэлектрлік және магниттік өткізгіштік, электромагниттік толқындардың инфрақызыл(0,76...1000 мкм) және көрінетін (0,4...0,76 мкм) диапазонында сәуле шығару мен шағылыстыру коэффиценті және т.б.