9 Тарау

МОРУ КЕНОРЫНДАРЫ

9.1.Жаралу жағдайлары

Мору кенорындары минералдар мен таужыныстарға атмосфераның жербеті мен жерасты суының, органика- лық агенттердің ықпал етуі нәтижесінде жаралады. Олардың әрекетінен таужыныстар мен минералдар ме- ханикалық жолмен жекелеген қүрамдас бөліктерге қирайды, содан кейін химиялық үдерістер ықпалынан ары қарай өзгеріске үшырайды. Бүрынғы минералдар экзогендік жагдайларға тозімді жаңа минералдармен алмасады. Бүл үдерістердің мору деп аталатыны белгілі. Олардың нәтижесінде мору қыртысы мен оларға байла­нысты мору кенорындары қалыптасады.

Мору қыртысы - дербес континенттік геологиялық формация. Ол жер бетіне шыққан түбірлік таужыныстарға атмосфералық және биогендік агенттер ықпал етуі нәти­жесінде жаралып, осы таужыныстардың механикалық, химиялық және биохимиялық қирау онімдерінен түра­ды. Мору кыртысы барлық экзогендік кенорындар мине­ралдық массаларының қуатты көзі болып табылады.

Мору кенорындарының қалыптасуы жер қыртысы- ның жербеті бөлігіндегі термодинамикалық жағдайлар- да химиялық төзімсіз болатын тереңдік таужыныс мас­саларының қайта топтануымен байланысты болады. Мо­ру қыртысы жер қойнауында грунт суы деңгейіне дейін, яғни жер бетінен 60-100 м, кейде 200 м тереңдікке дейін таралады. Морудың негізгі агенттеріне су, оттек, көмір қышқылы, организмдер және температураның ауытқуы жатады.

Түбірлік таужыныстардың мору қыртысында ыдыра- уына маңызды рөлді тотығу, гидраттану, гидролиз реак- циялары атңарады. Мору ңыртысындағы геохимиялық түрленулер сатылана жүретіндігімен сипатталады. Бас­тапқы сатыда мору сілтілі орта жағдайында, таужыныс- тардан оңай еритін түздар (сульфат, хлорид және калий, натрий, кальций, магний карбонаттары, кремнийтотың) шығарылған кезде отеді. Осымен бір мезгілде алюминий, темір мен марганецтің жиналуына әкелетін силикаттар гидролизі жүреді. Минералдардың ыдырау жылдамдығы эр түрлі және олардың ңүрамы мен кристалдық қүрылы- мына байланысты.

Ыдырау кезінде бейметалл элементтер оңай шығып кетеді де, металдар мору қыртысында жиналады. Жыл- дам шығарылатын элементтерге хлор, бром және күкірт; оңай шығарылатындарға - кальций, натрий, калий мен фтор; жылжығыштарға - кремнийтотық, фосфор, марга­нец, кобальт, никель мен мыс; ал салғырттарга (инерт- тілерге) - темір, алюминий мен титан жатады.

Түпнүсқа таужыныстардың ыдырауы нәтижесінде және элементтердің таңдалып жылыстауынан қүрамы эр түрлі (немесе эр түрлі мору профилі) және әздеріне тән пайдалы қазба кенорындары бар мору қыртысы пайда бо­лады. Мору қыртысының профилі таужыныс жасаушы силикаттардың ыдырау дәрежесі бойынша анықталып, бүл кәрсеткіш оның минералдық массасындағы кремний мен алюминийдің арақатынасы бойынша бейнеленеді.

Мору қыртысы мен оларға байланысты пайдалы қазба кенорындары жаралу үшін мынадай факторлар маңыз­ды мәнге ие: климат, түбірлік таужыныстардың қүрамы, қүрылымы мен жасы, массивтің тектоникалық бүзыл- ғандығы, ауданның бедері, гидрогеологиялық жағдай- лар, мору қыртысы қалыптасу үдерісінің үзақтығы.

Пайдалы қазба денелерінің пішіні мен орналасу жағ­дайлары бойынша аудандық, сызықтық және жапсар маңы мору қыртысының кенорындары бөлінеді (9.1-су- рет). Аудандық мору қыртысының кенорындары түбірлік таужыныстарды желек түрінде жауып жатады. Олардың астыңғы шекарасы күрделі. Бейтегіс, көлденең қимасы- ның өлшемдері ондаған метрден мыңдаған метрге дейін, қалындығы - ондаған метр. Сызықтық мору қыртысы- ның кенорындары желі тэрізді болып, жарықшақтар жүйесі бойынша 100-200 м тереңдікке дейін дамиды. Жапсар маңы мору қыртысының кенорындары еритін таужыныстар (мысалы, карбонаттар) мен ыдыраған кез­де минералдық зат жеткізетін таужыныстардың жапса­ры бойынла ооналасалы.

9.1-сурет. Мору қыртысы кенорындарының типтері

а - аудандық: 1 - жамылғы түзілімдер; 2 - жоса-саз таужыныстар; 3-4 - никель минералдары жиналған серпен- тенит: 3 - нонтрониттенген; 4 - ыдыраған; 5 - ыдырамаған серпентинит; б - сызықтық: 1-2 - серпентинит: 1 - ыдыра­маған; 2 - никель минералдары жинала ыдырап морыған;

3 - жоса-саз таужыныстар; 4 - жарықшақтық белдемі; в - жапсар маңы (карст): 1 - серпентинит; 2 - әктас;

3 - карст түзілімдері; 4 - кен