1. - Тасындылар; 2-10 - пегматит денесінің бел- демдері: 2 - блоктық кварц: 3 - ірі блоктық микроклин II: 4 - үсақ пластиналық альбит;

   5. - кварц-сподумен;

   6. - Клевеландит-споду- мен; 7 - кварц-мусковит үялары; 10 - графика- лық кварц-микроклин;

2. - Сыйыстырушы тау­жыныстар

Пегматиттердің мүндай айрықша типі бүрын сили- катсызданған түрге жатқызылып келген. Мүндағы ме­тасоматоз біршама кремнезем мөлшерінің шығарылуы- мен (силикатсыздануымен) ерекшеленеді. Ол пегматит денелері өздерінен қүрамы бойынша күрт өзгеше тау- жыныстардан (карбонат, ультранегізді) қалыптасқан жағдайларда дамиды.

ЕЬ Шһ Вз [БИ* ШЗбЕІе EZ3' ЕЗэ ЕЗюЕЗи

Сонымен қатар, метасоматоздық алмасқан кенорын- дармен қалайы, тантал, ниобий, уран, торийдің өнер- кәсіптік кенорындары байланысты. Бірқатар жағдайлар­да бүл пегматиттер касситерит, циркон, асыл тастардың ірі шашылымдарының түбірлік көзі болып табылады. Олардың кенорындары ҚХР, Үндістан мен Бразилияда кең таралған.

Бақылау сүрақтары

1. Пегматиттік кенорындар деген не, эр түрлі генетика- лық гипотезалар бойынша гранит пегматиттер қалай жара- лады?

2. Пегматиттік пайдалы қазбалар және олар қалыптасуы- ның геологиялық жағдайлары қандай?

3. Қайта кристалданған пегматиттерге қандай пайдалы қазбалар байланысты?

4. Метасоматоздық алмасқан пегматиттердің қандай тип­тері өнеркәсіптік мәнге ие?

4 Тарау

ГИДРОТЕРМАЛЫҚ КЕНОРЫНДАР

4.1. Жаралу жағдайлары

Гидротермалық кенорындар негізінен жер қыртысы­ның жоғарғы бөлігінде айналымданатын және суыған магмалық денелердің туындылары болып табылатын, минералданған ыстық газдық-сулық ерітінділерден қалыптасады. Пайдалы қазбаларды жасайтын минерал­дық заттар көпшілік жағдайда сулық ерітінділерде та- сымалданады. Олар физикалық-химиялық қүрамы бо­йынша жүзгін, коллоид және молекулалық (шынайы) ерітінділерге жатады.

Жүзгіндер немесе суспензиялар - дисперсиялық фаза бөлшектерінің өлшемі 0,1 мкм-ден асатын ерітінділер. Гидротермалық кен жаралуда олар елеулі рөл атқара қой- майды. Коллоид ерітінділер (дисперсиялық фаза бөлшек­терінің өлшемі 0,1-1 мкм аралығында) гидротермалық үдерістерде үлкен рөл атқарады. Олардың коагуляңияла- нуынан гель пайда болады да, ары қарай метаколлоид ми­нералдық массаларға айналады. Шынайы немесе моле­кулалық ерітінділер (иондар мен молекулалардың өлшемі 0,1-1 мкм аралығында) гидротермалық кен жаралудың негізгі көзі болып табылады.

Жорамал бойынша гидротермалық ерітінділер суы­ның көзі магмалық, метаморфтық, ежелгі шөгінділер қүрамында көмілген терең айналымды атмосфералық су болуы мүмкін. Магмалық (түмса су) магмалық балқы- мадан оның қатаю және магмалық таужыныстар қалып- тасу үдерісінде бөлінеді. Эксперимент пен төгілген ла- валарды зерттеу деректері бойынша магмадағы судың мөлшері 1-7 шамасында, бүл гидротермалық кенорын­дар дамуының масштабын түсіндіре алады.

Минералдық заттар гидротермалық ерітінділерде ми­нералдардың шынайы немесе коллоид ерітінділері, қара­пайым иондық элементтер мен жиынтықты иондық-мо- лекулалық ерітінділердің оңай еритін қосылыстары түрінде тасымалданады. Аталған ерітінді түрлерінің соң- ғысы ең әмбебап тасымалдау түрі болып саналады. Бүл, бір жагынан, металдардың жиынтықты ион ерітінділе- рінде жоғары ерігіштігімен, екінші жагынан, иондардың физикалық-химиялық жағдайлар өзгергенде қарапайым түрлерге біршама оңай ыдырап, шөгіндіге бөлінетін қиын еритін қосындылар жаралуымен түсіндіріледі.

Заттардың гидротермалық ерітіндімен қозғалысқа келуі тоқырау ерітіндіде диффузия арқылы, ал қозға- лыстағы ерітіндіде инфильтрация (сіңу) арқылы жүруі мүмкін. Заттардың диффузиялық тасымалдануы олар­дың гидротермалық жылыстау жолдарындағы концен­трация градиентіне байланысты. Инфильтрациялық та­сымалдау магмадан шыққан бу тэрізді магма қысымы, үстінде жатқан таужыныстар бағанасының қысымы не­месе бір жақты тектоникалық қозғалыстар ықпалынан жүреді.

Гидротермалық ерітінділерден минералдық массалар түзілуге мыналар себеп болуы мүмкін: ерітіндідегі және ерітінді ығысқан кездегі заттардың алмасу реакцияла- ры; ортаның қышқылдық-сілтілігінің (рН) өзгеруі; кол- лоидтардың коагуляциясы; сүзілу әсері; сорбция, табиғи электр өрістерінің ықпалы; ерітінділер температурасы мен жүйе қысымының өзгеруі.

81

Пайдалы қазбалардың шоғырлануы минералдық мас- салардың таужыныстар қуыстарында түзілуі салдарынан немесе олардың алмасуына байланысты қалыптасады. Сондықтан гидротермалық кенорындардың денелері кен сыйыстырушы қуыстардың морфологиясына немесе ал- масатын таужыныстар шекарасының конфигурациясы- на байланысты болады. Кен денелеріне тән пішіндер: желі, шток, үя, штокверг, линза, қабат тэрізді жатындар

6-152

мен күрделі қүрама денелер. Денелердіқ өлшемі эр түрлі - үзындығы небәрі 2-3 м болатын ңысқа желілерден (алтын- ды кварц желілер кенорындары) бастап, өте үзын (200 км- ге дейін) денелерге (Калифорниядағы Аналық желі) дейін. Еңістігі бойынша желілер ондаған-жүздеген метр- ден, кейде бірнеше километрге дейін байқалады.