2.2 Өнім сапасын бағалаудың дифференциялдық әдісі

Өнім сапасын бағалау бірнеше әдістермен жүргізіледі (ГОСТ 15467-79): дифференциалды, кешенді, аралас және эксперттік.

Дифференциалдық көрсеткіш бірыңғай көрсеткіштерді пайдалануға және базалық көрініс деңгейінің базалық мәнінен айырмашылығын анықтауға негізделген.

Базалық көрсеткіш жиынттығына сәйкес өнімнің сапа көрсеткішінің жеке жиынттығымен салыстыруға негізделген. Өнімнің сапа көрсеткішімен базалық қатынасы салыстырмалы өнімнің сапа көрсеткішіне тең, яғни сапасының қатынас көрсеткішінің мәні келесі формуламен анықталады:

   ( 1)

немесе

qi=    ( 2)

мұндағы, P_i-бағаланып жатқан өнімнің сапа көрсеткіші, P_iб-бағаланған өнімнің сапа көрсеткіші (базалық мәні).

Формулада көрсетілген қатынастар нәтижесінде сапаның жақсаруы қатынас көрсеткіштің артуы мен төмендеуіне байланысты. Мысалы, бірыңғай қуаттың қатынас көрсеткішінің артуы мен материал сыйымдылықтың төмендеуі. Сапа көрсеткішінің қатынас көрсеткіші нормативті (үлгілі) шектеулер негізінде мына формуламен анықталады:

(3)

мұндағы, – i-ші көрсеткіштің нормативті (үлгілі) мәні.

1. –формула өнім сапасын жақсартуға сәйкес келетін сапа көрсеткішінің абсолютті мәнін арттырғанда қолданады (мысалы, өнімділік, сезімталдық, дәлдік, қызмет ету мерзімі, ПӘК ж»не т.б.)

2. – формула сапа көрсеткішінің абсолютті мәнін азайтумен сәйкес келетін өнім сапасын жақсарту кезінде қолданылады (мысалы, масса, жанармай шығыны, қолданылатын электр қуаты, зиянды қоспалардың болуы, қызмет көрсетудің еңбек сыйымдылығы).

Егер бағаланатын өнім сапа көрсеткішінің q_i 1 қатынасында болса, онда оның сапа деңгейі жоғары немесе базалық мәнге тең; ал егер q_i <1 болса, онда төмен сапалы.

Кейде мәндердің кейбір бөлігі q_i 1, кейбір бөлігі q_i <1 болады. Онда барлық көрсеткіштерді екі топқа бөлуге болады. Бірінші топқа өнімнің маңызды қасиеттерін сипаттайтын көрсеткіштер кіреді, екінші топқа қосымша көрсеткіштер.

2.3 Өнімнің сапа деңгейін эксперттік әдіспен бағалау

Квалиметрияның негізгі принципине сәйкес кез-келген объектінің сапа деңгейін сан жағынан бағалау әр кезде сандық бағалаудың немесе берілген объектінің сапасын анықтайтын және иерархиялық құрылымның ең жоғарғы деңгейінде орналасатын жай қасиеттерді өлшеуден басталады.

Осы қасиеттердің көп бөлігі физикалық емес шамалар категорияларына жататынын ескеріп, әртүрлі объектілердің сапа деңгейін бағалау кезінде көбінесе органолептикалық өлшеуді қолдану қажеттігі туындайтынын білу керек. Бұл жұмысты орындау көп жағдайда эксперт-маманға бағытталады.

Өнімнің жай қасиеттерін эксперттік бағалаудың әдістемесін дайындаудың ең маңызды аспектісінің бірі ретінде бағалау межіліктерін таңдау және негіздеу болып табылады. Өлшеу межіліктерін таңдауға бағалау нәтиженің дұрыстығы тікелей тәуелді болатыны экспериментті түрде дәлелденген.

Практикада өнімнің жай қасиеттерін бағалаудың эксперименттік әдістерін пайдалану кезінде осындай бағалау жүргізудің әртүрлі баллдық бағалау межіліктері қолданылады.

Алыну тәсіліне байланысты баллдық бағалар эксперттермен тікелей тағайындалған және бағалау процесін формалау нәтижесінде алынған баға болып бөлінеді. Бұл кезде, формалау эвристикалық немесе эксперименталдық болуы мүмкін.

Баллдық бағалаудың тікелей тағайындалуы тәжірибе негізінде эксперттердің объект сапасын белгілі қасиеттері бойынша бағалауды қабылдау кезінде анализ арқылы алынған таңдамалы бағалық межелік бойынша жүргізіледі. Бағалау межелігінде баллдар саны әртұрлі болуы мүмкін және эксперт бағалаған қасиеттердің градация деңгейін ажырату мүмкіндігімен анықталуы мүмкін.

Мысалы, жүк көліктерінің сапа көрсеткішінің салмақтық коэффицентін есептеу. Және өнім сапасын екі көрсеткіш бойынша есептеу.

Кесте 2. Эксперттік балл көрсеткіші

Эксперттер саны	Көрсеткіштер
	Өнімнің сапасына көрсеткіш (Р1)	Өнімнің сыртқы түріне көрсеткінш (Р2)
1	7	6
2	5	4
3	7	7
4	4	5
5	3	3
6	3	4
7	6	6

P₁ – жүк көтергіш машинасының кабинасының эргономикалық көрсеткіші.

Р₁= =5; Р₂= =5.

σ₁= =0,5; σ₂= =0,5.

Алынған нәтижелер бойынша график тұрғызамыз

Сызба 1. Эксперттердің бағалау нәтижелері

Қорытынды: Сапасы бағаланған жүк көліктері қанағаттандырмайды.