3. Екі комплекс санның көбейтіндісі мен қосындысын табатын программа құрастыр.

4. Көпшілік жағдайларда, амалдарды орындауда тіркелген жазуды өрісімен шығару талап етілсе, онда белгілеуді қысқарту үшін біріктіру операторын with пайдалануға болады. Оның құрылымы мынандай;

with <жазу атауы> do оператор;

Меншіктеу операторында тек өріс атауын ғана емес, сондай – ақ, жазу атауын да пайдалануға болады: өрістің типі жазу болуы мүмкін.

Мысалы,

Man=record

Fio: record

Fam, im, otch: string [10];

End;

Data: record

Day: [1..3];

Mes: [1..12];

God: integer

End;

Pol: char;

Telef: record

Dom, rab: string [10];

End;

End;

Жазуды пайдалана отырып, студенттердің стипендиясын дәрәже бойынша есептейтін программа құрастыр.

5. Бақылау сұрақтар мен жаттығулар?

1. Паскаль тілінде жазу деп нені түсінеміз?

2. Жазуға мысалдар келтіріңдер.

3. Программа тақырыбында жазулар қалай бейнеленеді?

4. Жазу мәліметтерін енгізу мен шығаруды қалай ұйымдастыруға болады?

5. Жазу элементтеріне қандай операцияларды қолдануға болады?

6. Жазудың массивтен айырмашылығы неде?

7. Жазуға бір тип элементтерді пайдалануға бола ма?

8. Жазуға қандай операциялар қолдануға болады?

9. Жазу типті мәліметтерді пайдалана отырып, томендегі есептерді шығаруға программа құрыңдар:

А) Жазықтықта n нүкте берілген. Координаталар басына жақын орналасқан нүктені табыңыз.

Ә) Нүкте мен түзудің, екі түзудің және екі жазықтықтың арасындағы қашықтықты табыңыз.

Б) Дене бір қалыпты үдемелі қозғалады. Дененің Т уақыттан кейінгі жылдамдығы мен үдеуін табыңыз.

ОСӨЖ N10

Тақырыбы: Ішкі программалар.

Мақсаты: Ішкі программаларды қолдану әдісі, негізі түсініктерін оқып үйрену.

Өткізу түрі: БҮМ-дағы кестелерді толтырып дәптерге түсіру.

Үлестірмелі материал(БҮМ):

1-тапсырма

№	Қосалқы программалардың типтері	Атқару міндеттері	Қысқыша анықтамасы
1	Массив
2	Функциялар
3	Процедуралар
4	Жолдар параметрлері

2-тапсырма

1)Функция-программаның процедура-программадан ерекшелігі және олардың ұқсастығы _____________________________________________­­­­­­­­­­­_________

__________________________________________________________________.

2) Индексті айнымалылар деген_____________________________________

________________________________________________________________

3) Қарапайым айнымалылар деп_____________________________________

______________________________________________________ атаймыз.

Үй тапсырмасы:

Лекция материалдарын қайталап, келесі сұрақтарға жауап беріндер.

1) Процедура түрінде жазылған қосалқы программаның ерекшелігі?

2) Процедураның параметрсіз жазуға бола ма?

3) Функция мен процедураның шақырылу және мәндер беру ерекшелігі?

4) Қосалқы программалар қалай шақырылады?

ОСӨЖ N11, 12

Тақырыбы: Стандартты модульдер. CRT кітапханаларын қолдану.

CRT модулінің процедурасы мен функциясы. GRAPH кітапханаларын қолдану.

GRAPH модулінің процедурасы мен функциялары

Мақсаты: «Турбо Паскаль жүйесіндегі графика және дыбысты бағдарламмалауды үйрену»

Өткізу түрі: БҮМ-дағы кестелерді толтырып дәптерге түсіру.

Үлестірмелі материал(БҮМ):

1-тапсырма. Кестені толтырыңыз.

Сұрақтар	сипаттама	Сұрақтар	сипаттама
Пиксель		Графикалық режимді тағайындайтын командалар
Экран буфері		Графикалық экранды басқару командалары
Графикалық экрандық беттер		Енгізу және шығару командалары

2-тапсырма. Турбо Паскаль графикасына жалпы мәлімет. Кесте толтырыңыз.

№	Сұрақтар	Сипаттама
1.	Негізгі графикалық модуль
2.	Экран және дыбыспен жұмыс жасау модулі
3.	Көп қолданылатын экран режимдері
4.	Кеңінен қолданылатын графикалық режимдер және оның драйвері
5.	Графикалық режимге көшу және оны жабу процедуралары
6.	Дыбыспен жұмыс істеу процедуралары

Компьютерлерде негізінен екі экран деңгейінің жұмысы – символдық және графикалық экран режимдері пайдаланады.

3-тапсырма. Графикалық режимді тағайындау және одан шығу. Графикалық экранды басқарудың негізгі командалары.

INITGRAPH д/з ___________________________________________

__________________________________________________________

DETECT д/з_______________________________________________

__________________________________________________________

Close GRAPH д/з ___________________________________________

__________________________________________________________

SETGRAPH MODE д/з ______________________________________

__________________________________________________________

CLEAR Device д/з___________________________________________

__________________________________________________________

Clear view Port д/з __________________________________________

__________________________________________________________

Get MaxX Get MaxY д/з_____________________________________

__________________________________________________________

PutPixel д/з ______________________________________________

__________________________________________________________

GetPixel д/з_______________________________________________

__________________________________________________________

4-тапсырма. Сұрақтарға жауап жазыңдар:

1. CRT модулінің қызметі? Қалай қосамыз?

2. Қандай стандартты процедураларын текстік режимде тағайындауға болады?

3. Енгізідген символдардың жыпылықтау эффектісін қалай қолданамыз?

4. Дыбыстық эффектілерді ұйымдастыру үшін қандай құрылым пайдаланады?

5. Кесінді шығару стилі?

ОСӨЖ N13

Тақырыбы: Файлдық типтер.

Мақсаты: Файлдарды типтерді жетік біліп, оны есеп шығарғанда пайдалану.

Өткізу түрі: БҮМ-дағы кестелерді толтырып дәптерге түсіру.

Үлестірмелі материал(БҮМ):

Файл – бұл :__________________________________________________________________ _____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Файлдармен жұмыс ітеу процедуралары

	Процедура	Сипаттама
1.	Assign
2.	Rewrite
3.	Read
4.	Filesize
5	Filepos
6	Rename
7	Erase
8	Execute
9	Chain
10	Seek
11	Eof
12	Ealn

Паскаль тілінде логикалық файл ретінде мәліметтердің арнайы типі-файл құрлымы еңгізілген. Файлдың үш түрі бар:

1.Типтік файл дегеніз не ____________________________________________ __________________________________________________________________

2.Текстік файл дегеніз не ____________________________________________ __________________________________________________________________

3.Типті емес файл дегеніз не _________________________________________ __________________________________________________________________

Паскаль тілінде файлдармен қандай жұмыс түрін ұйымдастыруға болады:

1.____________________________________________________________

2._____________________________________________________________

3._____________________________________________________________

4._____________________________________________________________

Паскальда файл мен физикалық файл қалай байланыстырылады______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ______________________________________________

Паскальда файлдын логикалық және физикалық атауларының

байланысының мысалдары:

1.____________________________________________________________

2._____________________________________________________________

Үй тапсырамасы:

Оқушылардың толық мәліметтерінен құралатын файл құрыңыз.

Осы файл бойынша төмендегі әрекеттерді орындайтын программа құрыңыз.

А) Файлды оқушылардың туған жылы бойынша кему ретімен реттеңіз.

Ә) Файлды алфавиттік ретпен реттеңіз .

Б) Файлға жаңа жазу қосыңыз.

В) Файлдан К – жазуды өшіріңіз.

ОСӨЖ N14

Тақырыбы: Рекурсиялар.

Мақсаты: Рекурсиялық есептер шығарабілуге үйрету.

Өткізу түрі: БҮМ-дағы кестелерді толтырып дәптерге түсіру.

Үлестірмелі материал(БҮМ):

Кезекті шолу кезінде бірде-бір орын ауыстыру болады ма?Орын ауыстыру санын есептеу үшін четчик ретінде В айнымалысын қолданған жөн . Егер массив элементтерін шолу кезінде орын ауыстыру счетчигінің мәні нөлге тең болса онда барлық элементтер сұрыпталғандығын біле алады ма?

B:=0

Осы блок схеманың алгоритымын құрыңыз

Үй тапсырмасы

Өтілген лекцияның материялымен жұмыс және келесі сұрақтарға жауап беріңіз :

1. Сұрыптау дегеніміз не?

2. Ішкі сұрыптау дегеніміз не?

3. Сыртқы сұрыптау дегеніміз не?

4. Алтернативты сұрыптау дегеніміз не?

ОСӨЖ N15

Тақырыбы: Динамикалық мәліметтер.

Мақсаты:Динамикалық мәліметтер типін жетік білу.

Өткізу түрі: БҮМ-дағы кестелерді толтырып дәптерге түсіру.

Үлестірмелі материал(БҮМ):

1-тапсырма. Паскаль тіліндегі динамикалық көлемдерді қолдану. Негізгі сұрақтар:

1. Жіберілу типі (ссылочный)-

2. ¥яшық адресі-

3. Динамикалық көлемді анықтау-

4. Статистикалық ауытқулар-

5. Статистикалық ауытқуларды орнату-

2-тапсырма. Бағыттаушының мәні ұяшық адресі болып табылады, және ол жады сәйкесінше динамикалық көлемнің орналасу бастамасы.

1. Жіберу типінің схемасы:

а) type < жіберу типінің аты> = ^А <динамикалық көлемнің аты> Осыдан " ^А "- белгісі нені білдіреді?

б) р = ^А integer;

q = ^А record дегенде р және q типтері нені білдереді?

2. Динамикалық объектінің бағыттаушымен байланысын қалай көрсетуге болады? Белгілерді түсіндір.

3-тапсырма. New (i) стандартты процедурасы. Кестені толтырыңыз: а)

Аты	Нені білдіреді	New (i) функциясы
New
I

б) Writeln (i) - процедурасы туралы мәлімде-

4-тапсырма. a) Erep integer түрінің j- статистикалық ауытқуы болса, онда болуы мүмкін қосымша операторлар жазбасын көрсет-

э) Егер b-ауытқымалы жіберу массивті белгілесе, онда бағытталған

ауытқымылардың көрінісі қандай болады?-

б) dispose (p) процедурасы-

5-тапсырма. Мәліметтердің байланысқан структурасы.

Мәліметтер байланысқан структура түрлері	Мәліметтер байланысқан структура қасиеттері

6-тапсырма. Сұрақтарға жауап беріңіз:

1. Динамикалық және статистикалық ауытқымылардың принципті айырмашылығы қандай?

2. Бағыттаушыныың динамикалық объектімен байланыс жасаушысын ата?

3. "Байланысқан мэліметтер тізімі" деген не?

Студенттердің өздік жұмыстарына әдістемелік нұсқаулар:

Студенттердің өздік жұмысы (СӨЖ) – студенттің нақты білімін және тәжірибелік іскерлігін жетілдіруге арналған ұдайы ізденушілігі.

СӨЖ үшін берілетін тапсырмалар Дәріс тақырыбынан ауытқымау керек. Тапсырманың орындалуын тексеру оқытушының аудиториядан тыс уақытында іске асуы керек және СӨЖ-ді тапсыру ауызша түрінде өткізіледі. Егер СӨЖ тапсырмаларын орындау үшін компьютерлік класс немесе зертхана керек болса, онда студенттер үшін арнайы уақыт бөлінуі керек.

Мақсаты: Студенттерді өз бетінше жұмыс жасай білуге дағдыландыру, теориялық білімдерін бекіту, ойлау қабілеттерін дамыту, программа құра білуге машықтандыру.

Әдістемелік нұсқау: әр тақырып бойынша өздік жұмысты орындап отыру.

Тапсырмалардың программасын құрып, компьютерде орындағаннан кейін, оны тестілеп нәтижесін оқытушыға көрсетіңіз.

СӨЖ-дің күнтізбелік - тақырыптық жоспары

№	Тапсырмалардың мазмұны	Сағат саны	Тапсыру мезгілі	Бақылау түрі
1	СӨЖ 1 1. Телефон желісінің қызметі келесі ереже бойынша төленеді: бір айда А минутқа дейін сөйлесу В тг тұрады, ал көрсетілген мөлшерден артық сөйлесу минутына С тг.-мен төленеді. Бір айдағы сөйлесуге кеткен уақыт үшін телефон ақысын есептейтін программа құру керек. 2. Бір үшбұрыштың үш қабырғасы және басқа үшбұрыштың үш қабырғасы берілген. Осы үшбұрыштардың тең болатындығын, яғни олардың аудандары тең болатынын анықтау керек.	6 6	1-2 3-4	Программа коды
2	СӨЖ 2 1. Небоскреб N қабаттан және тек бір подъезден тұрады; әр қабатта 3 пәтерден; лифт тек тақ қабаттарда ғана тоқтай алады. Адам лифтке отырады да өзіне керек М пәтерінің номерін тереді. Лифт жолаушыны қай қабатқа апарады ? 2. Ойын бағдарламасын құрыңыз. Ол үшін компьютер сізге кездейсоқ екі саннның көбейтіндісін ұсынып, нәтижесі неге тең екендігін сұрасын. Егер сіз дұрыс жауап берсеңіз «Жарайсың», әйтпесе «Көбейту кестесін жатта» деген, соңынан «Ойынды жалғастырасың ба?» деген хабар шығарсын. Ойынды жалғастыру сіздің берген жауабыңызға байланысты болады.	6 6	5-6 7	Программа коды
3	СӨЖ 3 1. Экранға Пифагор кестесін шығаратын программа жазыңыз. 2. N бүтін саны берілген. Экранға N-нан аспайтын барлық жай сандардың тізімін шығарыңыз. 3. N бүтін саны берілген. Экранға N-нан аспайтын барлық кемелденген сандардың тізімін шығарыңыз.	6 6 6	8 9-10 11	Программа коды
4	СӨЖ 4 1. Массив элементерінің жұп сандарының ең кішісін анықтайтын программа құру. Массив элементтері бүтін сандар. 2. Экранда «Шахмат тақтасын» бейнлейтін программа жазыңыз. 3. «Бағдаршам» иммитациясын жасайтын бағдарлама құрңыз.	6 6 6	12 13-14 15	Программа коды
	Барлығы	60

СӨЖ-ге арналған материалдар

1. Алгоритмнің базалық құрылымдары

A) Жай, күрделі, структуралық

B) Сызықтық

C) Сызықтық, тармақталған, циклдық

D) тармақталған, циклдік, рекурсивтік

E) Жай, күрделі, структуралық, циклдық

2. Паскаль тілін қай жылдардан бастап қолданған.

A) 1981

B) 1970

C) 1992

D) 1965

E) 1969

3. Өрнектің мәнін есептеу керек: succ(round(9/2)-pred (4)):

A) 4.

B) l;

C) 2;

D) 0;

E) 3;

4. Енгізу операторын көрсетіңдер

A) read

B) іf

C) var

D) set

E) Wrіte

5. Тілдің қызметші сөзіне жатпайтынын көрсетіңдер

A) var

B) program

C) begіn

D) sіn(x)

E) end

6. Шығару операторын көрсетіңдер

A) іf

B) Wrіte

C) var

D) set

E) read

7. Паскаль тілінің ережелеріне сүйеніп жазылған 2*х-у+1,7 өрнегінің тұрақты

шамаларын анықта.

A) х

B) 2х

C) 1,7

D) 2; 1,7

E) х, у

8. 1+І-хІ+І1+хІ өрнегін Паскаль тілінде жазылуы

A) 1+abs(-x)+abs(1+x)

B) 1+abs(x)+abs1+x

C) 1+abs(-x)+abc(1+x)

D) 1+abs*(x)+abs*(1+x)

E) 1+abc(x)+abc(1+x)

9. а, в бүтін сандар. а = 6 болғанда мына а + 10 dіv 8 өрнегінің нәтижесін

табыңдар.

A) 0

B) 9

C) 10

D) 2

E) 7

10. Келесі символдар тізбегінің қайсысы Паскаль тілінде дұрыс жазылған

A) x+y*-z

B) -2*ху

C) abs(x)+sіn(y)

D) 5+2,5x

E) abs*(x)+sіn*(y)

11. Төмендегілердің қайсысы идентификатор бола алмайды.

A) а3

B) хо

C) 5A

D) _1E

E) Kosyndy

12. Бүтін сандар типі

A) byte

B) real

C) char

D) іnteger

E) strіng

13. Нақты сандар типі

A) іnteger

B) real

C) char

D) byte

E) strіng

14. Символдық тип

A ) strіng

B) real

C) іnteger

D) byte

E) char

15 Логикалық тип

A) boolean

B) real

C) іnteger

D) byte

E) strіng

16. Байттық тип

A) real

B) byte

C) іnteger

D) char

E) strіng

17. Егер a:=2

b:=4*a

x:=(a+b)/a*b-a болса

х - тің мәні неге тең.

A) 12

B) –1.375

C) 0.41

D) 38

E) 30

18. a:=19 ; b:=8; x:=a mod b

х-тің мәні неге тең?

A) 2

B) 0

C) 3

D) 1

E) 4

18. Паскаль тілінде қай өрнек дұрыс жазылған

A) 5:=a-b

B) x:=3.74*a

C) x:=b^2

D) y=7,2*a

E) x1:= 74(a-1)

19. Паскаль тілінде дұрыс жазылған операторды табыңдар.

A) wrіt(y1,y2);

B) wrіte(y1 y2);

C) wrіte(1y; 2y);

D) Prіnt(y1,y2);

E) wrіte(y1,y2);

Глоссарий

Қазақ тілінде	Орыс тілінде	Анықтамасы
Алгоритм	Алгоритм	Орындаушының белгіленген мақсатқа жетуіне бағытталған түсінікті де дәл ұйғарым
Алгоритм орындаушысы	Исполнитель алгоритма	Құрастырылған алгоритммен басқарылуға тиісті объект немесе субъект
Алгоритм тілі	Алгоритмический язык	Бұл алгоритмдер мен оларды орындаудың біртекті және дәл жазбаларына арналған белгілер мен ережелер жүйесі
Алгоритмді талдау	Анализ алгоритма	Алгоритмді талдау және оның күрделілігі ол жұмыс жасайтын компьютер ресурстарын бағалау үшін қажет.
Композиция	Композиция	Тізбектей жалғанған, алгоритмнің сызықтық конструкциясы
Альтернатива	Альтернатива	Бұл – предикаттық төбесі бар тармақталу конструкциясы
Итерация	Итерация	Алгоритмнің циклдық конструкциясы
Блок-схема	Блок-схема	Алгоритм командаларының орындалу ретін көрсететін бағытталған граф
Тестілеу	Тестирование	Қате табу мақсатындағы программаны орындау процесі.
Байт	Байт	Информацияның өлшем бірлігі. 1 байт= 8 бит
Бит	Бит	Информацияның ең кіші өлшем бірлігі. Ол 0 немесе 1 мәнін қабылдайды.
Регистрлер	Регистры	Бұл ЭЕМ-ның ішкі жадысының ұяшықтары, онда арифметикалық амалдар және мәліметтерді салыстыру амалдары жүргізіледі.
Алгоритмдік қателер	Алгоритмические ошибки	Бұл алгоритм логикасындағы жіберілген қателер. Бұндай қателерді машина анықтай алмайды.