26. Гендердің плейотропты әсері. Пенетранттылық. Және экспрессивтіліктің бір-бірінен айырмашылығын көрсетіңіз. Модификаторлы гендерді сипаттаңыз.

Плейотропия – полимерияға қарсы яғни 1 геннің бірнеше белгіге 1 мезгілде әсер етуі.

Организмдердiң жеке дамуы барысында кейбiр гендердiң бiр емес бiрнеше белгiнiң дамуына әсерiн тигiзетiнi анықталды. Табиғатта кең таралған бұл құбылыс гендердiң плейотропиялық әсерi деп аталады.

Плейотропияға мысалдар келтiрейiк: сабақтары қызыл өсiмдiктердiң гүлдерi қызыл, ал сабақтары көк өсiмдiктердiң гүлдерi көбiнесе ақ түстi болады. Қоғыр (шөмiшгүл) өсiмдiгiнде (Aquilegia vulgaris) болатын бiр ғана ген, оның бiрнеше белгiлерiнiң - гүлiнiң қызыл түсiн, жапырағының екi жағының да боялуын, тұқым қабығының түссiздiгiн, эндосперманың қоңыр болып дамуларын анықтайды. Дрозофиланың ақ көздiлiгiн анықтайтын рецессивтiк ген, оның кейбiр iшкi органдарының пiшiнiне, өсiмталдығының кемуiне, өмiр сүру ұзақтығының қысқаруына т.б. әсерiн тигiзедi.

Плейотропты құбылыстарда белгiлердiң толық коррелятивтi байланысы байқалады. Егер ген организмде пайдалы да, зиянды да белгiлердiң бiр мезгiлде түзiлуiн қамтамасыз ететiн болса, онда ол организмнiң құнды белгiлерiн пайдалануға әрекеттенген селекционерлердiң жұмысын қиындата түседi.

Пенетранттылық – геннің фенотиптегі көріну мүмкіндігі. Пенетранттылық даралардағы геннің белгі н/е қасиеті пайыз түрінде.

Экспрессивті – геннің белгіге әсер ету деңгейі. Экспрессивтілік нақты геннің әсерінен көрінетін бөлігінің орташа мәнімен өлшенеді

27. Генетиканың негізгі міндеттері. Негізгі генетикалық ұғымдар, терминдер, символика. Шағылыстыру ережесін нақты мысалдармен көрсетіңіз.

Генетиканың міндеті: геннің өзгеру механизмін зерттеу, хромосома гендерінің репродукциясын зерттеу, организмдегі әртүрлі белгілер мен қасиеттердің түзілу процестерін бақылау, тірі организмдегі генетикалық ақпараттың конструкциялау әдісін өңдеу, әртүрлі тұқымқуалаушылық аурулардың алдын алу және күресу, өсімдіктер мен жануарлардың өнімділігін арттыру. Генетикада көп колданылатын ұғымдардың қатарына "белгi", "қасиет" деген ұғымдар жатады. Р (лат. Рarent - ата-ана) ата-аналық организм. Х-будандастыру. Аналық жынысты ♀ (Шолпан айнасы) белгiсiмен, аталық жынысты ♂ (Марс қалқаны және найзасы) белгiсiмен белгiлейдi. F- гибрид. Альтернативтi белгiлерi бар екi организмдi будандастырудан алынған ұрпақты гибридтiк (будандық) ұрпақ деп, ал оның жекелеген дарабастарын - гибрид (немесе будан) деп атайды. Хромосоманың белгiлi бiр бөлiгiнде орналасқан, тұқым қуалайтын белгi - қасиеттердi ұрпақтан-ұрпаққа жеткiзетiн тұқым қуалау ақпаратының генетикалық өлшем бiрлiгi ген деп аталады. Ген – белгі. Альтернативтi жұп белгiлердi анықтаушы жұп гендердi аллеломорфты жұп деп, ал жұп болып келу құбылысының өзiн аллеломорфизм немесе аллелизм деп айтады. Әр ген екi түрлi жағдайда болады және олар бiр жұп түзедi, ал ол жұптың әр мүшесi аллель деп аталынады. Мендель тұқым қуалайтын альтернативтi жұп белгiлердi латын алфавитiнiң әрiптерiмен көрсетудi ұсынды. Мысалы, А және а, В және в тағы сол сияқты. Аллельдi гендер гомологты хромосомалардың ұқсас бөлiмiнде орналасады, ал олардың орналасатын орнын локус деп атайды. Гомологты жұп хромосоманы параллель қос сызық ( ═ ) арқылы көрсеткен кезде, онда орналасқан аллельдi гендердi бiрiнiң астына бiрiн жазу керек, ал оларды хромосомасыз көрсеткенде АА, Аа және аа делiнiп жазылады.Ұрықтанған жұмыртқа клеткасы зигота деп аталатыны белгiлi. Егер зигота бiрдей аллельдерi бар жыныс клеткаларының қосылуынан түзiлсе, ондай зиготаны гомозигота деп, ал әртүрлi аллельдерi бар екi жыныс клеткасының қосылуынан түзiлсе, оны гетерозигота деп атайды.