62. Полимерлі гендердің өзара әсерін түсіндіріңіз және мысал келтіре отырып дәлелдеңіз. Кумулятивті және кумулятивті емес полимерияны мысалмен фенотиптік ажырау қатынасының айырмашылығын көрсетіңіз.

Полимерлi гендер бiрiгiп бiр ғана белгiнi анықтайтындықтан, оларды бiркелкi әрiптермен белгiлейдi, ал әр түрлi аллельдер жұбын сандар көрсетедi. Сонымен қандай да болсын бiр белгiнiң көрiнуiне (қалыптасуына) бiрiгiп әсер ететiн аллельдi емес гендердi полимерлi гендер деп атайды, ал ондай гендердiң өзара әрекеттесуiн полимерия дейдi. Полимерия көбiнесе сандық белгiлерге әсер етедi. Ондай белгiлерге фенотиптiк кластарға дәл бөлiп жiктеуге болмайтын, тек өлшеу, санау, талдау арқылы ғана баға беруге болатын белгiлiр (биiктiк, масса, өсу жылдамдығы, өсiмталдығы т.б.) жатады. Мысалы, құрамына екi жұп доминантты гендер енетiн зиготаны – А₁А₁А₂А₂, дигетерозиготаны - А₁а₁А₂а₂, ал сол гендер бойынша рецессивтi форманы а₁а₁а₂а₂ деп белгiлейдi. Полимерияға мысал ретiнде жұмыршақ (тұмар шөп) жемiсi (бұршаққын) пiшiнiнiң тұқым қуалауын қарастыруға болады. Бұл бұршаққындар үшбұрышты (А₁А₁А₂А₂ )немесе сопақша(а₁а₁а₂а₂) болады. Үш бұрышты бұршаққынның пайда болуын анықтайтын генотипi өсiмдiктерiн сопақша бұршаққынның пайда болуын анықтайтын генотипi а₁а₁а₂а₂ өсiмдiктерiмен будандастырса, F₂-де үшбұрышты және сопақша бұршаққындар 15:1 қатынасында түзiледi (15/16 А₁--- және --А₂- : 1/16 а₁а₁а₂а₂). 15:1 қатынасындай болып ажырау бiрыңғай әсер ететiн екi геннiң (А₁А₂) болатындығымен түсiндiрiледi. Сонда барлық генотиптер: А₁-А₂-, А₁-а₂а₂, а₁а₁А₂- бiркелкi фенотиптiк сипатта - үшбұрышты бұршаққынды болады. Полимерлi гендердiң мұндай әрекетiн кумулятивтiк емес полимерия деп атайды.

Полимерлi гендердiң өзара әрекеттесуiне мысал ретiнде бидай дәндерi бояуының тұқым қуалауын алуға болады.

Тұқым қабығындағы қызыл бояу дәндердiң ақ бояуына доминанттылық етедi. Кейбiр будандастырудағы комбинацияларынан моногибридтi будандастыру сияқты, F₂-де 3 қызыл дәндi өсiмдiкке 1 ақ дәндi өсiмдiктен келедi. Будандастырудың басқа комбинацияларында F₂-де әр 15 қызыл дәндi өсiмдiктерге 1ақ дән қатынасында ажырайды. Бидайда қою-қызыл дәндерi бар өсiмдiктермен қатар ашық-қызыл және қызғылт дәндерi бар өсiмдiктер де болады. Дәндер бояуындағы мұндай айырмашылық аллельдi емес екi жұп полимерлi гендердiң кумулятивтiк немесе аддитивтiк әсерлерiнiң нәтижесi. Мұнда дәндер қабығындағы қызыл пигменттiң мөлшерi тиiстi өсiмдiктер генотиптерiндегi доминантты полимерлi гендердiң санына тәуелдi болады. Доминантты гендерi бар дәндердiң түсi қою-қызылдан ашық қызылға дейiнгi реңде өзгерiп отырады.

Егер қызыл бояудың доминантты гендерiн А₁ және А₂ деп, ал олардың рецессивтi аллельдерiн а₁ және а₂ деп белгiлесек, онда 1/16 қою-қызыл дәндерi бар өсiмдiктердi А₁А₁А₂А₂ (төрт доминатты аллельдерi бар), 4/16 жәй қызыл дәндерi бар өсiмдiктердi А₁А₁А₂а₂ және А₁а₁А₂А₂ (үш доминантты аллельдерi бар), 6/16 ашық қызыл дәндерi бар өсiмдiктердi А₁а₁А₂а₂, А₁А₁а₂а₂ т.с.с. (екi доминантты аллельдерi бар), 4/16 қызғылт дәндерi бар өсiмдiктердi А₁а₁а₂а₂ немесе а₁а₁А₂а₂ (бiр доминантты аллельдерi бар), ақырында 1/16 ақ дәндерi бар өсiмдiктердi а₁а₁а₂а₂ (таза рецессивтi) деп белгiлеуге болады. Доминантты А₁ немесе А₂ гендерi бар барлық генотиптер қою қызыл мен ақтың аралығындағы әртүрлi түстердi анықтайды. Жоғарыда көрсетiлген бес генотиптi кластардың жиiлiк мөлшерлерi F₂-дегi ажырау 1+4+6+4+1=16. Бұл бидай дәнi бояуының өзгергiштiгi генотиптегi аллельдер санына байланысты екендiгiн көрсетедi. Өздiгiнен тозаңданған F₂ өсiмдiктерiнен алынған дәндердiң генотиптерiн тексеру осы болжаулардың дұрыстығын дәлелдедi.

Доминантты полимерлi гендер жинақталғанда олардың көрiнулерi де толыға түседi. Мұндай гендер кумулятивтi нәтиже көрсетедi, сондықтан әрекеттесудiң бұл типiн кумулятивтiк полимерия деп атайды.

1908 жылы Швед генетигi Г.Нильсон-Эле бидай дәнi эндоспермiнiң бояуын анықтайтын, бiркелкi әсер ететiн гендер тiзбегiн сипаттады. Сонда дән бояуының қоюлана түсуi тригибридтi будандастыру кезiндегi әртүрлi гендердiң доминантты аллельдерiнiң санына пропорционалды болып шығады. F₂-де генотипi А₁А₁А₂А₂А₃А₃ болып келген дәндердiң қою қызыл түсiнен бастап мүлдем бояуы жоқ а₁а₁а₂а₂а₃а₃-ке дейiнгi аралықтағылардың барлығы да көрiнiс бередi. F₂-дегi ажырау кезiнде осы екi шеткi типтердiң ортасында 1:6:15:20:15:6:1=64 ара қатынасындай аралық варианттардың болатындығы байқалды.