3. Баланс өтімділігін кешенді түрде бағалау

Қәсіпорынның қаржылық жағдайын сапалы түрде бағалау үшін баланс өтімділігінің абсолютті көрсеткіштерімен қатар, қаржылық көрсеткіштерді де анықтаған абзал. Мұндай есептеудің мақсаты – қолда бар айналым активтерімен қысқа мерзімді міндеттемелерді жаба алу мүмкіндігіне байланысты қатынастарын бағалау. Айналым активтері оларды өткізу кезінде әртүрлі өтімділік дәрежесіне ие болады: ақша қаражаттары абсолютті өтімді деп саналады, одан кейін өтімділік дәрежесінің кемуі бойынша қысқа мерзімді қаржылық салымдар, дебиторлық берешек, босалқылар орналасады. Бұдан, өтімді қаражаттарды есептеу тәртібіне жатқызылуына байланысты ерекшеленетін әртүрлі көрсеткіштерді кәсіпорынның өтімділік және төлем қабілеттілігін анықтау үшін пайдаланамыз. Оларды әр айдың соңында есептеген жөн. Өйткені ол өтімділік пен төлем қабілеттілік көрсеткіштерінің динамикалық қатарларын құруға мүмкіндік береді.

Кесте – Кәсіпорынның төлем қабілеттілігі мен өтімділігін бағалауда қолданатын қаржылық көрсеткіштер

Көрсеткіштер атауы	Не түсіндіреді	Есептеу тәсілі	Көрсеткіштің интерпретациясы
1.Абсолютті (тез) өтімділіктің коэффициенті (Кал)	Кәсіпорын жақын арада (баланс құрудағы мерзімге) қысқа мерзімді берешектің қандай бөлігін жабуға дайын	мұнда ДС- ақша қаражаттары; КФВ- қысқа мерзімді қаржылық салымдар; КО – қысқа мерзімді міндеттемелер	0,15-0,2 ұғымын ұсынады. Төмен ұғым төлем қабілеттіліктін төмендеуін көрсетеді
2. Ағымдағы (анықталған) өтімділік коэффициенті (К тл)	Кәсіпорынның жоспарланған қазіргі заманға сәйкес дебиторлармен есеп айырлысу жүргізу мүмкіндігі	мұнда ДЗ – дебиторлық берешек	0,5-0,8 ұғымын ұсынады. Төмен ұғым дебиторлармен жүйелі түрде жұмыс істеуінің қажеттілігін көрсетеді
3. Қаражаттарды мобилизациялау кезіндегі өтімділік коэффициенті (К лмс)	Қысқа мерзімді міндеттемені жабу үшін ақша қаражаттар мобилизациялық қөзқараспен қарағанда кәсіпорынның төлем қабілеттілігінің материалдық запастардан тәуелділік дәрежесі	мұнда З – тауарлы-материалдық құндылықтардың запастары	0,5-0,7 ұғымын ұсынады. Төменгі шекара қысқа мерзімді міндеттемелерді жабу үшін запастар мобилизациясының жеткілікті екенін сипаттайды
4. Жалпы өтімділіктің коэффициенті (К ол)	Кәсіпорынның өзінің қысқа мерзімді міндеттемелерін жабу үшін айналым қаражаттарының жеткілікті болғандығы.		1-2 ұғымын ұсынады. Төмендегі шекара қысқа мерзімді міндеттемені жабуға айналым қаражаты жеткілікті болуға тиістігін көрсетеді
5. Меншікті төлем қабілеттілік коэффициенті (К сп)	Қысқа мерзімді міндеттемедегі таза айналым капиталының мөлшерлемелерін, яғни қысқа мерзімді міндеттемелерді кәсіпорын таза айналым активтерінен төлей алатындығын сипаттайды	мұнда ЧОК – таза айналым капиталы	Бұл көрсеткіш әр кәсіпорынға индивидуалды және ол өндірістік коммерциялық қызметінің классификациясына тәуелді

Қысқа мерзімді перспективада төлем қабілетті бағалауда келесі көрсеткіштерді қолданады:

• Ағымдағы өтімділік коэффициенті;

• Аралық өтімділік коэффициенті;

• Абсолютті өтімділік коэффициенті.

Ағымдағы өтімділік коэффициенті (қарыз жабушы коэффициент) жалпы қысқа мерзімді міндеттемеге барлық ағымдағы активтер сомасының, оның ішінде запастар және аяқталмаған өндіріс, қатынасын белгілейді. Бұл коэффициент ағымдағы активтермен ағымдағы пассивтерді жабу дәрежесін көрсетеді. Басқаша айтқанда, ағымдағы өтімділік коэффициенті (қарыз жабушы коэффициент) фирманың ағымдағы активтері мен және оның ағымдағы (қысқа мерзімді) міндеттемелердің арасындағы арақатынасын көрсетеді.

Ағымдағы активтердің ағымдағы пассивтерден жоғары болуы шығындарды компенсациялауға резервтік запаспен қамтамасыз етілуін білдіреді. Нақты ақшадан басқа барлық ағымдағы активтерді орналастыру мен жою кезінде кәсіпорын шығынға ұшырауы мүмкін. Запас шамасы өскен сайын, қарыз жабылатына несиегерлердің сенімділігі арта береді. Басқаша айтқанда, жабу коэффициенті болашақта ескерілмеген көптеген қаржы қаражаттарын қысқартатын кез келген жағдайлардан ағымдағы активтердің нарықтық бағаларының төмендеуінің қауіпсіздік шегін анықтайды.

Барлық кәсіпорындар үшін осы көрсеткіштің жалпы шамасын негіздеу мүмкін емес, себебі ол қызмет сферасына, активтердің құрылымы мен сапасына, өндіріс-коммерциялық цикл ұзақтығына, кредиторлық берешекті жабу жылдамдығына тәуелді. Сол үшін кәсіпорынды осы көрсеткіш деңгейіне байланысты салыстыруға болмайды. Оны тек кәсіпорынның динамикасын зерттегенде пайдалану керек.

Ақша қаражаттары және қысқа мерзімді қаржылық салымдары

Басқа да тартылған қаражаттар

Сурет – Ағымдағы өтімділік коэффициентін факторлық талдау

Тауарлы-материалды запастардың айналымы (ОЗ) оны ресурстарды сатып алудан дайын өнімді сатуға дейінгі өткен тауар жылдамдығымен өлшенеді. ОЗ есептеу тек сату көлемі бірқалыпты өсу кезінде қолданады. ОЗ үлкен көрсеткіші кәсіпорынның жақсы өтімділігін немесе керемет тауар өнерін көрсетеді. Немесе керсінше - сату үшін запас көлемінің жеткіліксіздігін. Төмен ОЗ өтімділіктің дұрыс болмаун, запастардың артығын немесе ескіруін көрсетеді. Кейкезде ОЗ-ның төмендеуіне сату мерзімі, мерзімсіз тауарлардың жиналып қалуы, запастарды ұстап тұру саясатының жүргізілуі, басқа да жағдайларға байланысты жоспарланған запастардың көтерілуі әсерін тигізеді.

Запас айналымын анықтаудың басқаша түрі таза сатуды көлемін запас көлеміне бөлу болып табылады:

Негізгі қаражат айналымы (фиксирленген активтер) кәсіпорынның таза сату көлемін негізгі қаражаттардың көлеміне бөлуде анықталады.

ООС негізгі қаражатпен келген әрбір теңгені, яғни жалпы жылсайынғы табысты анықтайды. ООС баланс құнының орнатуына қарсы негізгі қаражатты бағалаудың жақсы тәсілі болып табылады.

Тағы бір белсенділіктің көрсеткіші – кәсіпорынның ресурстарын қолдануды басқарудың тиімді индикаторы болып табылатын кәсіпорынның жалпы активтерінің айналымы.

Егер 1-ден жоғары болу тиіс белсенділіктің жалпы көрсеткіші төмен болатып болса, онда ол кәсіпорынның солғын қызметін, сату көлемінің төмендігін, активтердің үлкен тауарлы-материалды запастармен қалғанын білдіреді.

Ағымдағы өтімділік коэффициентінің өзгеруі ағымдағы активтермен ағымдағы пассивтердің әр статьялары бойыншасомасының көбеюі немесе азаюынан болады.

мұнда ТА – ағымдағы активтер

ТП – ағымдағы пассивтер

Содан кейін ағымдағы өтімділік коэффициент деңгейінің жалпы өзгеруін анықтайды:

К _м.л.ф. - К _м.л.0

Соның ішінде өзгерістер де:

- Ағымдағы активтер сомасы: К _{м.л. усл.} - К _м.л.0

- Ағымдағы міндеттемелер сомасы: К _м.л.ф. - К _{м.л. усл.}

Содан кейін пропорционалды бөлу тәсілі арқылы бұл өсімдерді факторлар бойынша орналыстыруға болады. Бұл үшін ағымдағы активтердің әр статья үлесін жалпы өзгерістегі олардың сомасын берілген фактор есебінен ағымдағы өтімділік коэффициентінің өсімін көбейту керек. Енді ағымдағы пассив бойынша және өтімділік коэффициентінің көлемінің өзгерісі екінші тәртіптегі фактор әсері бойынша есептелінеді.

Егер жалпы коэффициентті осындай схема бойынша талдаса, онда әр кәсіпорын үлкен материалды запастар жиналып қалған кәсіпорындар төлем қабілетті болады. Сондықтан банктер мен басқа да инвесторлар тез өтімді (аралық) коэффициентті таңдайды.

Көрсеткіштін негізгі басымдылығы – қарапайымдылығы және көркемділігі. Бірақ ол керісінше кемшеліктерге де айналуы мүмкін. Сол себептен осы әдісті байқап қолдану тиіс.