3.3 Физикалық, биологиялық, химиялық үгілу

Физикалық үгілу ауа температурасының өзгеруіне байланысты жүреді. Күндіз күн көзінен тау жыныстары қатты қызады, ал түнде керісінше, қатты суынады. Соның нәтижесінде олардың көлемі бірде үлкейіп , бірде кішірейіп өзгеріп тұрады.

Температураның тез өзгеруінен жыныстар шытынап жарылады, одан соң бөлшектеніп кетеді. Тау жыныстары, әсіресе жарықтарға су кіргенде тез бұзылады. Жарыққа кірген су, қатқаннан кейін өзінің көлемін үлкейтіп, жарықты кернейді, соның салдарынан жыныс қақ айырылады

Қираған жыныстар салмағымен тау беткейімен төменге сырғып түседі. Климаты құрғақ аймақтарда таудың төменгі беткейін және етегін орасан зор үйінділер басып жатады.

Физикалық үгілу жер бедерін қатты өзгертеді. Оның әсерінен тау бастары біртіндеп бұзылып, аласарады. Беткеймен түскен жыныстар ойыстарды толтырады. Сөйтіп таулар бірте-бірте тегістеліп, жазыққа айналады

Сурет 5. Физикалық үгілу

Биологиялық үгілуде бактериялар, саңырауқұлақтар, қыналар, мүктер және т.б. организмдердің әсерінен болады. Олар таужыныстардың қуыстарында, жарықшаларында өніп-өсу барысында түрлі ерітінді заттар бөліп шығарады. Үгілу нәтижесінде жер бедерінің түрлі бітімдері қалыптасады.

Химиялық үгілу — тау жыныстары мен минералдардың құрамындағы реакцияға тез түсетін заттардың (оттек, кемір қышқылы, тұздар, қышқылдар, негіздер) ауадағы су буының көмегімен өзгеруі және өзара әрекеттесуі нәтижесінде бұзылуы. Сондықтан химиялық үгілу ылғалды, ыстық климат жағдайындағы субтропиктер мен тропиктерге, сондай-ақ теңіз маңы аудандарына тән. Әдетте, үгілудің барлық әрекеттері қатар жүріп отырады, сондықтан айқын басымдылық танытатын әрекет түрі бірінші кезекте айтылады. Өсімдіктер өлемі мен жануарлар дүниесі де белгілі дәрежеде физикалық және химиялық үгілу әрекеттеріне қатысып, кейде тіпті оның жүру қарқынын күшейтеді.

Өздерің тұратын өлкеде жер бедері пішіндерін қалыптастыруға қандай күштер әсер етеді?

Мәтінге сүйене отырып, оларға нақты мысал келтіріңдер.

Карсты морфоскульптура, суға тез еритін (әк тас, доломит, бор, ас тұзы, мергель) тау жыныстары тараған аудандарда дамиды. Оны ерітуге, тасымалдауға жер асты сулары қатысады, ал жер беттік сулар аз қатысады. Кейбір жағдайда, ол шайылу (эрозия) процесімен ұштасады. Онда үңгірлер дамиды.

Тау жыныстарының еруі жер бетінде де, жердің ішкі терең қабаттарында да жүреді. Нәтижесінде карсты рельеф формалары дамиды.

Жер астындағы мүсінді формалар (үңгірлер) жарықтар арқылы жер бетіндегі формалармен жалғасады. Ашық жер бетіндегі карст формалары дөңгелек ойысты. Олардың қатар орналасуында бір тәртіп жоқ, ретсіз, жүйеге бірікпейді.

Карсты формалар, жер асты су деңгейіне дейінгі аралықта жасалады. Аса терең жер қыртысының қабаттарында жер асты сулары аз қозғалады, ылғалға қанығып болғаннан кейін, карстар түзілу тоқталады.

Суға тез еритін жыныстар, жер бетіне шығып жатса да, тез арада карстелу процесі бастала қоймайды. Ол үшін, белгілі бір табиғи жағдай қажет. Алғаш ашық карст дамиды, егер оның үстінде суға ери қоймайтын жыныстар жауып жатса, онда карсты процесс тереңде жүре береді. Ол жер бедерінде айқын білінбейді. Білінсе де, қалың шөптері мен орман ағаштарының астында қалып қояды.

Ашық карсттар жер бетінде бірнеше тегіс формалар құрайды: карпалар, карсты құдықтар, шахталар.

Жер астылық карсты формаларға қуыстар, үңгірлер жатады. Морфологиясына , орналасуына қарай, үңгірлер тұйық не ашық, тік не көлденең болып бөлінеді. Үңгірлерде көлдер, өзендер дамиды. Кейде құрғақ болады. Онда сталактит, сталагмит деп аталатын сүңгімелер қалыптасады. Сондай – ақ үңгірлер жылы және суық болып та бөлінеді.

Сурет 6. Карстық үрдістер

Кесте-1. Дүние жүзіндегі ең ірі үңгірлер

№	Үңгірлердің атауы	Ұзындығы, км	Географиялық орны
1	Флинт - Мамонтова	290	АҚШ, Кентукки
2	Хеллох	123,5	Швейцария, Альпі
3	Оптимистік	110,8	Ресей, Падолия
4	Озерная	102,6	Ресей, Падолия
5	Гринбайер	55	АҚШ, Батыс Виргиния
6	Айсризенвельт	42	Австря, Альпі
7	Тантолова	30,6	Австря, Альпі
8	Дахштейн Мамонтова	27,7	Австря, Альпі
9	Дань – де - Кроль	23	Франция, Изер
10	Паламера - Доленсия	21,5	Испания, Бургос провинциясы
11	Джуэл	21,0	АҚШ, Оңтүстік Дакота
12	Деменовске	20,5	Чехословакия
13	Барадла – Домицане Агтелек	20	Словакия карты
14	Энвил	19,2	АҚШ, Алабама
15	Крмсталды	18,8	Ресей, Падолия
16	Санто - Томас	18	Куба
17	Постойна	15	Югославия
18	Эйджен Олвен	14,4	Ұлыбритания, Оңтүстік Уэлс
19	Маленкий	14	Ресей, Падолия
20	Салайвен	13,6	АҚШ, Индиана
21	Кэрол	13,3	АҚШ, Миссури
22	Пауэлэ	13,2	АҚШ, Техас
23	Эн - Горнера	13,2	Франция
24	Карнесбад	11,8	АҚШ, Нью - Мексика